YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
47
XALQ TA’LIMI TIZIMIDA DAVLAT XARIDLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Samadova Z.Z.
Al-Muhammad Xorazmiy nomidagi Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti o‘qituvchisi
e-mail: tursunpulatovaz@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14050651
Annotatsiya.
Ushbu tezisda xalq ta’limi tizimidagi davlat xaridlarini takomillashtirish
yo‘llari o‘rganiladi. Davlat xaridlari jarayonidagi shaffoflik yetishmasligi, korrupsiya xavfi va
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashdagi muammolar tahlil qilinadi. Xalqaro va
mahalliy tadqiqotchilar ishlariga asoslanib, elektron xarid platformalarini kengaytirish,
korrupsiyaga qarshi nazoratni kuchaytirish va "yashil xaridlar"ni joriy etish taklif etiladi. Bu
takomillashtirishlar ta’lim sifatini oshirish va davlat mablag‘larini oqilona sarflashga xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar:
Davlat xaridlari, xalq ta’limi tizimi, shaffoflik, korrupsiya, mahalliy ishlab
chiqaruvchilar, elektron xarid platformalari, yashil xaridlar.
Hozirgi kunda xalq ta'limi tizimi sifatini oshirish va samaradorligini ta'minlash davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ta'lim tizimining barqaror rivojlanishi
uchun mablag'larning maqsadli va samarali foydalanilishi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu
jarayonda davlat xaridlarining roli juda katta. Davlat xaridlari orqali ta'lim tizimi uchun zaruriy
mahsulot va xizmatlar ta'minlanadi, biroq aynan ushbu jarayonning samaradorligi va shaffofligi
ko‘pincha kutilgan natijalarni bermayapti.
Xalq ta'limi tizimida davlat xaridlarini takomillashtirish nafaqat moliyaviy resurslarni
tejashga, balki ta'lim sifati va infratuzilmasini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Shu bois, davlat
xaridlarini yanada ochiq va raqobatli qilish, korrupsiyani kamaytirish, shuningdek, mahalliy
ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash kabi masalalar dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Mazkur tezis ushbu tizimni takomillashtirish yo‘llarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib,
xalqaro tajribalarni o‘rganish va milliy sharoitlarni hisobga olgan holda, xalq ta'limi tizimi
uchun eng samarali yechimlarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Davlat xaridlari bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar, asosan, xaridlarning shaffofligi,
samaradorligi, korrupsiyani kamaytirish va iqtisodiy resurslarning oqilona taqsimlanishi
masalalariga e’tibor qaratgan. Xususan, Gann va Mayersning ishlarida davlat xaridlarining
shaffofligi korrupsiya darajasini pasaytirishi va xaridlar samarasini oshirishi ta’kidlanadi.
Shuningdek, Eggleston va Zeigman davlat xaridlarida raqobat muhiti yaratilsa, mahsulot sifati
yaxshilanib, narxlarning optimallashuvi kuzatilishini isbotlashgan. Ushbu olimlarning
tadqiqotlari xalqaro tajribada davlat xaridlarining samaradorligini oshirish uchun raqobatni
rag‘batlantirish va korrupsiyani kamaytirishga alohida e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar orasida U.O‘roqov davlat xaridlarini takomillashtirish
masalasida muhim tadqiqotlarni amalga oshirgan. Uning asarlari davlat xaridlari jarayonida
shaffoflikni ta'minlash, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash va korrupsiyaga
qarshi kurashish kabi masalalarni qamrab oladi. U.O‘roqovning fikricha, davlat xaridlarini
shaffof amalga oshirish mamlakat ichki bozorida sog‘lom raqobat muhitini shakllantirishga
yordam beradi va mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
48
O‘zbekistonda xalq ta’limi tizimidagi davlat xaridlari jarayonida bir qator muammolar
mavjud. Davlat xaridlari jarayonida ma’lumotlarning yetarli darajada ochiq bo‘lmasligi
shaffoflikni kamaytiradi va korrupsiya xavfini oshiradi. Xarid jarayonida ta’minotchilar tanlovi
ko‘pincha oshkora o‘tkazilmaydi, bu esa raqobat muhitining buzilishiga olib keladi.
Korrupsiya va o‘zaro manfaatlar tufayli ayrim ta’minotchilar davlat buyurtmalarini
olishda ustunlikka ega bo‘lib qolmoqda. Bu jarayon korrupsiyani kuchaytiradi va davlat
mablag‘larining oqilona sarflanishiga to‘sqinlik qiladi.
Davlat xaridlarida mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun teng imkoniyatlar yaratilmaydi.
Oqibatda, mahalliy iqtisodiyotda ijobiy o‘sish kuzatilmay, aksincha, chet ellik ta’minotchilar
ustunlik qilishi mumkin.
Davlat xaridlari jarayonida, ayniqsa xalq ta’limi sohasida, xarid qilingan mahsulot va
xizmatlarning sifatiga yetarli e'tibor berilmaydi. Bu esa ta’lim sifatini pasaytiradi va
infratuzilmaning o‘sishiga to‘sqinlik qiladi.
Mazkur muammolarni hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlarni ko‘rib chiqish lozim.
Davlat xaridlari jarayonlarini raqamlashtirish va ochiq elektron platformalar orqali o‘tkazish
shaffoflikni ta’minlaydi. Bunda barcha ma’lumotlar real vaqt rejimida ko‘rinishi va barcha
manfaatdor tomonlar uchun ochiq bo‘lishi kerak. O‘zbekistonning elektron davlat xaridlari
platformalarini takomillashtirish orqali shaffoflikni oshirishga erishish mumkin.
Davlat xaridlarida korrupsiyaga qarshi kurashish uchun qat'iy nazorat va monitoring
tizimlarini kuchaytirish lozim. Buning uchun xarid jarayonlarini tahlil qilish va nazorat qilish
vositalari, shuningdek, korrupsiyaga qarshi choralar joriy etilishi kerak.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarga imtiyozlar va ustuvorlik berish, davlat xaridlarida ular
uchun maxsus kvotalar ajratish orqali mahalliy iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatish mumkin.
Shu bilan birga, milliy ishlab chiqaruvchilarning sifatli mahsulot yetkazib berishini ta’minlash
uchun sifat standartlariga rioya qilish talab qilinadi.
Davlat xaridlarida sifat va innovatsiyalarni oshirish uchun xalqaro tajribalarni o‘rganish
va zamonaviy yechimlarni joriy etish zarur. Xususan, "yashil xaridlar" konsepsiyasini qo‘llash
orqali ekologik toza mahsulot va xizmatlarni ta’minlashga erishiladi.
Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekistonda xalq ta'limi tizimidagi davlat xaridlarini samarali,
shaffof va barqaror qilishga yordam beradi. Mazkur takomillashtirishlar orqali ta’lim sifatini
oshirish va davlat xaridlarida korrupsiyani kamaytirish imkoni mavjud bo‘ladi.
Refernces:
1.
O‘zbekiston Respublikasining 22.04.2021 yildagi “Davlat xaridlari to‘g‘risida”gi O‘RQ-
684-son Qonuni
2.
OECD Fighting Corruption and Promoting Integrity in Public Procurement, OECD
https://doi.org/10.1787/9789264014008-en
. 2005 y
3.
O‘roqov U.Yu. Davlat xaridi. O‘quv qo‘llanma.T.:«Nihol print» OK, 2022. 200 b.
4.
U.O‘roqov, E.Shodmonov, D.Bobobekova. Davlat xaridlarini boshqarish. T.-2022 y.
5.
U. O‘roqov. Davlat xaridlari tizimi: kecha va bugun. «Bozor, pul va kredit» jurnali, 8-son,
2018 y.
