YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
36
ЎҚУВЧИЛАРНИНГ АХБОРОТ САВОДХОНЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА
НЕЙРОПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
Холматова Сабохат
Мустақил тадқиқотчи p.f.b.f.d.(PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14050244
Аннотация.
Мақолада ўқувчиларда ахборот саводхонлигини ривожлантиришда
нейропедагогик технологиялардан фойдаланишнинг назарий ва амалий жиҳатлари
ёритилган. Ахборот саводхонлиги тушунчаси ва унинг таълимдаги аҳамияти тадқиқ
қилинган бўлиб, нейропедагогик технологияларнинг ўқув жараёнидаги ўрни,
уларнинг таъсир омиллари ва ривожлантириш стратегиялари тавсифланган.
Нейропедагогика воситалари ёрдамида ўқувчиларда ахборотни танқидий қабул
қилиш, қайта ишлаш ва хавфсизлик маданиятини шакллантириш бўйича методологик
асослар ва амалий усуллар баён қилинган. Тадқиқот натижалари нейропедагогик
ёндашувларнинг ўқувчиларнинг умумий билим ва когнитив кўникмаларига ижобий
таъсирини кўрсатади.
Калит сўзлар:
ахборот саводхонлиги, нейропедагогика, когнитив ривожланиш,
таълим технологиялари, ахборот хавфсизлиги, танқидий фикрлаш, ўқув жараёни.
Ахборот саводхонлиги — бу замонавий жамиятда ҳар бир шахс учун муҳим бўлган
ва кундалик ҳаётда ахборотни англаш, таҳлил қилиш, баҳолаш ҳамда ундан самарали
фойдаланиш
қобилиятини
англатади.
Ахборот
технологиялари
тезкор
ривожланаётган замонда бу кўникмалар жуда катта аҳамиятга эга. Замонавий таълим
жараёнида ахборот саводхонлиги шахснинг дунёқараши ва ижтимоий фаоллигида
муҳим рол ўйнайди, шунингдек, унинг мустақил фикрлаши ва шахсий позициясини
шакллантиришда асосий омиллардан биридир. Шунинг учун ахборот саводхонлиги
таълим тизимидаги ҳар бир ўқувчида шакллантирилиши керак бўлган муҳим
компетенциялардан бири ҳисобланади.
Бу кўникмалар нафақат таълим жараёнида, балки уларнинг ҳаётининг турли
жабҳаларида ҳам фойдали бўлади. Ахборот саводхонлигини ривожлантириш нафақат
шахсий ривожланиш учун, балки жамиятда масъулиятли ва билимли фуқароларни
тарбиялаш учун ҳам муҳимдир.
Мақоланинг
методологик
асосларини
белгилашда
қуйидаги
таниқли
тадқиқотчиларнинг ишлари асос бўлди. Улар нейропедагогика, ахборот саводхонлиги,
когнитив психология ҳамда таълимдаги нейротехнологиялар соҳасида илмий
тадқиқотларни амалга оширган: Выготский Л.С. (Vygotsky, L.S.): Унинг когнитив
ривожланиш назарияси ва таълим жараёнидаги “яқин ривожланиш зонаси”
концепцияси таълимда шахсий ёндашувни ишлаб чиқишда муҳим ўрин тутади. [1]
Пиаже Ж. (Piaget, J.): Болаларда когнитив ривожланиш ва тафаккур шаклланишига оид
Пиаже тадқиқотлари ўқувчиларнинг ахборотни тушуниш ва таҳлил қилиш
қобилиятларини ривожлантириш методологиясига асос бўлади. [2] Хебб Д.О. (Hebb,
D.O.): Нейропсихологияга асосланган таълим технологияларининг назарий асосларини
белгилашда Хеббнинг “Ҳужайра алоқалари” назарияси (Hebbian learning theory) муҳим
аҳамиятга эга. Унинг нейронларнинг ўзаро боғлиқликдаги ривожланиши ҳақидаги
тушунчалари нейропедагогик технологияларнинг назарий асосини ташкил этади. [3]
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
37
Гарднер Г. (Gardner, H.): Гарднернинг “кўп интеллектлар назарияси” нейропедагогик
ёндашувлар асосини кенгайтириб, ўқувчиларнинг турли интеллектуал хусусиятларига
мослаштирилган методлар ишлаб чиқишга ёрдам беради. [4]
Мақоланинг методологик асосларини мустаҳкамлаш мақсадида ўзбек
олимларининг таълимда ахборот саводхонлиги, когнитив ривожланиш ва
нейропедагогика соҳаларида олиб борган тадқиқотларига ҳам таянилди. Қуйида ушбу
соҳада илмий ишлар олиб борган айрим ўзбек олимлари ва уларнинг тадқиқотлари
келтирилади: Н.З. Алимова
ахборот саводхонлиги ва медиа саводхонликни
ривожлантириш,
шунингдек,
таълимда
ахборот
манбаларидан
самарали
фойдаланишга қаратилган тадқиқотлари ушбу мақоланинг методологиясини
белгилашда муҳим аҳамият касб этади. [5] М.А.Турдиев Ўзбекистонда ахборот
хавфсизлиги ва ахборот саводхонлигини шакллантириш бўйича тадқиқотлари орқали
ўқувчиларда ахборотни танқидий таҳлил қилиш ва хавфсизлик қоидаларига риоя
қилиш кўникмаларини ривожлантириш йўналишларини белгилаб берди. [6]
З.И.Каримова Ўзбекистон таълим тизимида когнитив ривожланиш ва шахсга
мослаштирилган таълим методларини ишлаб чиқиш бўйича изланишлари
нейропедагогика соҳасида муҳим манба бўлиб хизмат қилади. [7] Ш.А.Мирзаев
нейропедагогика ва таълимда ахборот технологияларидан фойдаланиш бўйича
тадқиқотлари ўқувчиларнинг ахборотни қабул қилиш, қайта ишлаш ва таҳлил қилиш
қобилиятларини ривожлантиришга қаратилган. [8]
Тадқиқотда адекват ҳолатда ўрганишни таъминлашга қаратилган назарий
(қиёсий-таққослаш, моделлаштириш, таҳлилий-синтетик), диагностик (сўровлар, тест,
кузатиш, суҳбат), прогностик (эксперт баҳолаш, мустақил баҳоларни умумлаштириш),
педагогик эксперимент ва математик (маълумотларни статистик қайта ишлаш,
натижаларни график тасвирлаш) методлар мажмуидан фойдаланилди.
Нейропедагогик технологияларнинг таълимдаги ўрни ва имкониятлари.
Нейропедагогик технологиялар таълимда янги имкониятларни очиб бермоқда. Бу
технологиялар ўқувчиларнинг когнитив жараёнларини яхшироқ тушунишга ва
уларнинг ўқув жараёнини самарали бошқаришга ёрдам беради. Нейропедагогика
орқали инсон миясининг ишлаш механизмларини тушуниш орқали ўқув жараёнини
яхшилаш имконияти пайдо бўлади. Нейропедагогик технологиялар инсон миясининг
ахборотни қабул қилиш, қайта ишлаш ва эслаб қолиш хусусиятларини ҳисобга олган
ҳолда, таълим жараёнини шахсга мослаштиришга имкон яратади. Шунингдек, бу
технологиялар ахборотни тўғри ва самарали қабул қилиш, уни таҳлил қилиш, хотира
ва диққатни ривожлантириш каби жараёнларни тезлаштириш ва самарадорлигини
оширишга ёрдам беради.
Замонавий
таълимда
нейропедагогик
технологиялардан
фойдаланиш
ўқувчиларда ахборот саводхонлигини шакллантириш ва ривожлантиришда муҳим
восита бўлиши мумкин. Улар ёрдамида ўқувчиларнинг билим олиш жараёни янада
қизиқарли ва интерактив бўлиб, турли ахборот манбалари билан тўғри ишлаш
кўникмалари самарали шаклланади. [1; 74]
Нейропедагогика ҳақида тушунча ва унинг таълим жараёнига таъсири.
Нейропедагогика — бу таълим жараёнини инсон миясининг когнитив ва
психофизиологик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ривожлантиришни мақсад
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
38
қилган илм-фан соҳасидир. Нейропедагогика замонавий нейробиология, психология ва
педагогиканинг ўзаро боғлиқ нуқталарида шаклланган бўлиб, ўқувчиларнинг ўқув
жараёнини
миянинг
ишлаш
хусусиятларини
ҳисобга
олган
ҳолда
индивидуаллаштиришни мақсад қилади. Бу фан инсоннинг мияси қандай қилиб
маълумотни қабул қилади, қайта ишлайди ва эслаб қолади, шунингдек, қандай
шароитларда ўқув жараёнини самарали ташкил этиш мумкинлигини ўрганади.
Нейропедагогика таълим жараёнида ўқувчиларнинг эҳтиёжлари ва уларнинг
ўқув жараёнига қобилиятларини ҳисобга олган ҳолда шахсий ёндашувни
ривожлантиради. Масалан, ҳар бир инсоннинг ахборотни қабул қилиш ва тушуниш
жараёнлари ўзгача бўлиши мумкин. Шу сабабли, нейропедагогикага асосланган
методикалар орқали таълим жараёнини индивидуаллаштириш ва ўқувчиларнинг
шахсий ривожланиш йўналишларини самарали ташкил этиш мумкин. [4; 152]
Ахборотни қабул қилиш ва қайта ишлаш жараёнларига нейро ёндашувнинг
қўлланилиши ахборот саводхонлигини ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этади.
Ахборотни миянинг турли зоналарида қайта ишлаш жараёни маълум усуллар орқали
тизимлаштирилган бўлиб, бу жараёнларнинг самарадорлиги таълим жараёнига
бевосита таъсир кўрсатади. Нейро ёндашув, масалан, ахборотни қабул қилишда
диққатни жамлаш, хотирани яхшилаш ва турли когнитив кўникмаларни
ривожлантиришга ёрдам беради.
Ахборот саводхонлигини ривожлантириш жараёнида ўқувчилар маълумотни
тизимли қабул қилиш, танқидий қайта ишлаш ва унинг моҳиятини англашга
ўргатилади. Нейро ёндашув ёрдамида, ахборотни эшитиш, ўқиш, ёзиш ва визуал кўриш
орқали қабул қилиш жараёнларини яхшилаш мумкин. Масалан, визуал маълумотларни
мияда сақлаш тезроқ ва узоқроқ бўлади, шу сабабли графиклар, диаграммалар ва
тасвирли маълумотлар ахборотни қабул қилиш жараёнини осонлаштиради.
Шунингдек, аудио воситалар ёрдамида ҳам хотирани ривожлантириш мумкин.
Ахборот саводхонлигига таъсир этувчи нейропсихологик омиллар.
Ахборот
саводхонлигига таъсир этувчи нейропсихологик омиллар — бу ўқувчиларнинг мия
фаолиятини шакллантириш ва ривожлантириш жараёнида асосий аҳамият касб этувчи
жиҳатлардир. Бу омиллар орасида диққатни жамлаш қобилияти, хотирани
ривожлантириш, танқидий фикрлаш қобилияти, ва когнитив жараёнларнинг
мослашувчанлиги каби қатор хусусиятлар мавжуд.
Ўқувчиларда ахборот хавфсизлиги маданиятини шакллантиришда нейро
методларнинг ўрни.
Ахборот хавфсизлиги маданияти ахборот саводхонлигининг
ажралмас қисми бўлиб, ўқувчиларда ахборотни ишончли манбалардан олиш, уларни
текшириш ва нотўғри ахборотдан ҳимояланиш кўникмаларини ривожлантиришда
муҳим аҳамият касб этади. Нейропедагогик технологиялар ёрдамида ахборот
хавфсизлиги маданиятини шакллантиришда махсус нейро методлар қўлланилади.
Масалан, турли ахборот манбалари билан таништириш, ахборотни танқидий таҳлил
қилиш ва унинг ишончлилигини баҳолашга қаратилган машғулотлар орқали
ўқувчиларда ахборот хавфсизлигига бўлган масъулият шакллантирилади.
Нейропедагогик
ёндашувлар
ўқувчиларга
фейк
янгиликлар,
нотўғри
маълумотлар ва таҳдидлардан ҳимояланишда ёрдам беради. Уларга маълумот
манбаларини текшириш, фактларни таҳлил қилиш ва ахборот хавфсизлигига
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
39
қаратилган шахсий ҳимоя механизмларини ривожлантириш бўйича йўл-йўриқлар
ўргатилади. Бу орқали ўқувчилар ахборотни танлашда эҳтиёткорликка ва
хавфсизликка эътибор қаратишга ўрганадилар, бу эса уларни нотўғри маълумот ва
таҳдидлардан ҳимоя қилади. [5; 187]
Шундай қилиб, нейропедагогик технологиялар ахборот саводхонлигини
ривожлантиришда ахборотни қабул қилиш, қайта ишлаш ва хавфсизликка эътибор
қаратиш каби муҳим кўникмаларни шакллантиришда самарали амалий усуллар
ҳисобланади.
Нейропедагогик технологиялар ахборот саводхонлигини ривожлантиришда
катта аҳамиятга эга бўлиб, уларнинг самарадорлиги таълим жараёнида ўқувчиларнинг
маълумотни қабул қилиш, таҳлил қилиш ва уни тўғри қайта ишлаш қобилиятларини
шакллантиришда яққол намоён бўлади. Бу технологиялар ўқувчиларга ахборотни
тўғри тушуниш ва танқидий мулоҳаза юритиш имконини беради, уларнинг билим ва
кўникмаларини яхшилашга ёрдам беради.
Нейропедагогик технологиялардан фойдаланиш ўқувчиларнинг умумий билим
савияси ва когнитив кўникмаларига ижобий таъсир кўрсатади. Улар ахборот
хавфсизлиги, танқидий фикрлаш, диққатни жамлаш ва хотирани мустаҳкамлаш каби
кўникмаларни ривожлантириш орқали ўқувчиларнинг билим олиш жараёнини
самарали қилади. Бу эса уларни замонавий жамият талабларига мос билимли ва
масъулиятли шахслар сифатида тайёрлашга ёрдам беради.
Таълимда нейропедагогик технологияларни кенг қўллаш бўйича тавсиялар.
Таълим жараёнида нейропедагогик технологияларни кенг қўллаш ўқувчиларнинг
ахборот саводхонлигини ривожлантиришда муҳимдир. Таълим муассасаларида
нейропедагогик усуллардан фойдаланиб, ўқув жараёнини индивидуаллаштириш,
ахборот хавфсизлиги маданиятини шакллантириш ва когнитив машқларни кенг
татбиқ этиш тавсия этилади. Бу ёндашув ўқувчиларнинг ахборотга бўлган
муносабатини яхшилаш ва уларни билимли, ўйлаётган шахслар сифатида
шакллантиришга хизмат қилади.
Умуман, нейропедагогик технологияларни қўллаш орқали ўқувчиларнинг
ахборот саводхонлиги ҳамда когнитив ривожланиши юқори самарадорликка эришади,
бу эса таълим сифатини оширишда муҳим омил бўлади.
Refernces:
1.
Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Педагогика, 1982.;
2.
Piaget J. The Psychology of Intelligence. – London: Routledge, 1950.
3.
Hebb D.O. The Organization of Behavior: A Neuropsychological Theory. – New York:
Wiley, 1949.
4.
Gardner H. Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. – New York: Basic
Books, 1983.
5.
Алимова Н.З. Ахборот саводхонлиги: назарий ва амалий асослар. – Тошкент: Фан
ва технологиялар, 2018.
6.
Турдиев М.А. Ахборот хавфсизлиги ва ахборот саводхонлиги: таълимдаги
инновацион ёндашувлар. – Тошкент: Ўзбекистон миллий университети, 2020.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
40
7.
Каримова З.И. Таълимда когнитив ривожланиш ва шахсга мослаштирилган
ёндашувлар. – Тошкент: Zebo prints, 2017.
8.
Мирзаев Ш.А. Нейропедагогика ва ахборот технологиялари таълимда. – Тошкент:
Zebo prints, 2021.
