YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
UMUMIY O‘RTA TA’LIMDA TARBIYA ISHINI TASHKIL ETISH METODIKASI
Ergasheva G.M.
“International school of finance technology and science" nodavlat oliy ta'lim
muassasasi, “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi dotsenti
Djamolxo’jayeva Madina Alisher qizi
“
International school of finance technology and science" nodavlat oliy ta'lim
muassasasi 24-PD-01 guruhi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14065336
Annotatsiya:
Mazkur tezisda umumiy o‘rta ta’lim tizimida tarbiya ishlarini samarali
tashkil etishning metodik yondashuvlari tahlil qilinadi. Tarbiya jarayonida o‘quvchilar
shaxsiyati, ularning psixologik va ijtimoiy xususiyatlari hisobga olinishi lozimligi ta’kidlanadi.
O‘quvchilarni ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar ruhida tarbiyalash, ularning milliy va
umuminsoniy madaniyatga mos fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan metodikalar
yoritiladi. Tezisda tarbiya jarayonida innovatsion yondashuvlar va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish usullari, tarbiyaviy ishlarning samaradorligini oshirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
o‘rta ta’lim, tarbiya metodikasi, tarbiyaviy ishlar, innovatsion
yondashuvlar, ijtimoiy qadriyatlar, axloqiy tarbiya, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari,
tarbiyaviy samaradorlik, pedagogik metodika.
Kirish.
Bugungi globallashuv jarayonida yosh avlodni tarbiyalash masalasi har qachongidan
dolzarb bo‘lib bormoqda. Umumiy o‘rta ta’lim tizimi, jamiyatning ma’rifiy va ma’naviy
poydevorini shakllantiruvchi muhim institut sifatida, nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarni
yuqori ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy qadriyatlar ruhida tarbiyalash vazifasini ham o‘z
zimmasiga oladi. Tarbiya jarayonining samaradorligi, asosan, uning metodik jihatdan to‘g‘ri
tashkil etilishiga bog‘liq.
O‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy rivojlanishi va ijtimoiylashuvini ta’minlashda
zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
uyg‘unlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, tarbiyaviy faoliyatni tashkil
etishda har bir o‘quvchining shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlarini inobatga olish
zarur. Ushbu tezisda umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida tarbiya ishlarini samarali tashkil
etishning ilmiy-metodik asoslari tahlil qilinadi va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Metodika:
Umumiy o‘rta ta’limda tarbiya ishlarini samarali tashkil etish uchun quyidagi metodik
yondashuvlar qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir:
O‘quvchilarni shaxsiy rivojlantirishga yo‘naltirish:
Tarbiya jarayonida har bir o‘quvchining shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlari
inobatga olinadi. Bunda individual yondashuv orqali o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga,
ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni anglashga o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchilarning rivojlanishini kuzatish va baholash uchun diagnostik vositalar qo‘llaniladi.
Faol o‘quv-uslubiy texnologiyalardan foydalanish:
Tarbiyaviy jarayonni jonlantirish maqsadida innovatsion pedagogik texnologiyalar,
jumladan, muammoli o‘qitish, loyiha metodlari, interaktiv mashg‘ulotlar va o‘yinli ta’lim
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
usullari qo‘llaniladi. Bu metodlar o‘quvchilarning jarayonlarga faol ishtirokini ta’minlashga
yordam beradi.
Milliy va umuminsoniy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish:
Tarbiya jarayonida milliy madaniyat, urf-odatlar va an’analarga asoslangan mavzularni
joriy etish orqali yosh avlodda vatanparvarlik, bag‘rikenglik va umuminsoniy qadriyatlarga
hurmat shakllantiriladi. Shu bilan birga, global miqyosdagi masalalar – ekologiya, inson
huquqlari va madaniyatlararo muloqot mavzulari ham tarbiyaviy tadbirlarga kiritiladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish:
Zamonaviy axborot vositalari va internet resurslarini tarbiyaviy jarayonga integratsiya
qilish orqali o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini oshirish, ularning texnologiyalarga
nisbatan mas’uliyatli munosabatini shakllantirish maqsad qilingan. Virtual seminarlar, onlayn
dasturlar va interaktiv o‘yinlardan foydalanish bu jarayonning samaradorligini oshiradi.
Hamkorlikka asoslangan tarbiya:
Tarbiya ishlarini samarali tashkil etishda ota-onalar, mahalla faollari va boshqa ijtimoiy
institutlar bilan hamkorlik qilish muhimdir. Hamkorlik natijasida tarbiyaviy ishlar muhitining
yaxlitligi va uzviyligi ta’minlanadi.
Faoliyat tahlili va monitoring:
Tarbiyaviy tadbirlar natijalarini baholash va tahlil qilish uchun muntazam monitoring va
nazorat tizimi joriy etiladi. Bu orqali jarayonning kuchli va zaif tomonlari aniqlanib,
takomillashtirish choralari belgilanadi.
Ushbu metodika o‘quvchilarni axloqiy jihatdan tarbiyalash, ularning ma’naviy-ruhiy
rivojlanishini ta’minlash hamda zamonaviy jamiyatda faol va mas’uliyatli shaxs sifatida
shakllanishiga ko‘maklashadi.
Adabiyotlar tahlili:
Umumiy o‘rta ta’limda tarbiya ishlarini tashkil etish bo‘yicha ilmiy adabiyotlarni tahlil
qilish natijalari ushbu sohaning dolzarbligini va ko‘p qirrali yondashuvlar talab etilishini
ko‘rsatadi. Pedagogik nazariya va amaliyotda tarbiya jarayoni muhim masala sifatida qaralib,
dunyo tajribasida turli metodologik yondashuvlar shakllangan.
O‘zbekistonlik pedagog olimlar, jumladan, Q. Yuldashev[6], H. To‘raev va S.
Rasulovlarning[7] tadqiqotlarida ta’lim-tarbiya jarayonida milliy qadriyatlar va an’analarni
tarbiyaviy jarayonga singdirishning ahamiyati ta’kidlanadi. Ularning tadqiqotlarida
yoshlarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash uchun tarbiya jarayonini
individualizatsiya qilish zarurligi ko‘rsatib o‘tilgan.
Xorijiy olimlar, xususan, J. Dewey[1] va E. Erikson[2] asarlarida shaxsning
ijtimoiylashuvi va uning jamiyatdagi faoliyatini yo‘naltirishda tarbiya jarayonining roli keng
yoritilgan. Dewey ta’limni hayotiy muhit bilan integratsiya qilishni, Erikson esa shaxsning
rivojlanish bosqichlarida tarbiya jarayonining muhimligini asoslab bergan.
Zamonaviy pedagogik tadqiqotlarda innovatsion texnologiyalar va axborot-
kommunikatsiya vositalaridan foydalanish masalalari keng o‘rganilgan. Xususan, R. Kozma[5]
va M. Fullanning[8] izlanishlari ta’lim jarayonida texnologiyalarning rolini oshirish orqali
tarbiyaviy jarayonlarni yanada samarali qilish imkoniyatini ta’kidlaydi.
Shuningdek, tarbiya jarayonida ijtimoiy-axloqiy masalalarga yondashuvlar bo‘yicha D.
Kolb[4] va H. Gardnerning[3] tadqiqotlari amaliy metodika asoslarini taklif qiladi. Kolbning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
"
tajribaviy ta’lim
" modeli va Gardnerning "
ko‘p intellekt nazariyasi
" orqali tarbiyaviy faoliyatni
o‘quvchilarning individual qobiliyatlariga moslashtirish masalasi asoslab berilgan.
Tahlil qilingan adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, umumiy o‘rta ta’limda tarbiya ishlarini
samarali tashkil etish uchun pedagogik yondashuvlarni milliy va xalqaro tajribalar bilan
uyg‘unlashtirish, innovatsion metodlarni qo‘llash va o‘quvchilarning shaxsiy ehtiyojlarini
inobatga olish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Muhokama:
Umumiy o‘rta ta’limda tarbiya ishlarini tashkil etishning samaradorligi ko‘plab omillarga
bog‘liq bo‘lib, bu jarayonning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi pedagogning professional
tayyorgarligi, tanlangan metodik yondashuvlarning zamonaviyligi va o‘quvchilarning
ehtiyojlariga mosligiga bog‘liqdir. Tezisda taklif etilgan metodikalar asosida o‘quvchilarning
ijtimoiylashuvi va ma’naviy-axloqiy rivojlanishini ta’minlash imkoniyatlari keng ko‘rib
chiqildi.
Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi tarbiya jarayonining asosiy
tamoyillaridan biri sifatida e’tirof etildi. Bu yondashuv o‘quvchilarning o‘z milliy o‘zligini
anglash bilan birga, dunyoqarashini kengaytirish va boshqa madaniyatlarga hurmat
ko‘rsatishini ta’minlaydi. Xususan, tarbiya jarayonida milliy an’analar va qadriyatlarni
innovatsion texnologiyalar bilan birlashtirishning amaliy jihatlari muhokama qilindi. Bu
orqali yoshlarning texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalari rivojlantirilishi va ularning
axborot texnologiyalari bilan mas’uliyatli ishlashiga e’tibor qaratiladi.
Muhokama davomida aniqlangan muammolardan biri, pedagoglarning tarbiya
jarayonida zamonaviy metodlarni to‘liq joriy eta olmasligi, bu esa ta’lim sifatining pasayishiga
olib kelishi mumkin. Ushbu masala pedagoglarning malakasini oshirish dasturlari orqali hal
etilishi lozimligi ta’kidlandi. Bunday dasturlar orqali pedagoglar nafaqat zamonaviy metod va
texnologiyalarni o‘zlashtiradilar, balki tarbiyaviy jarayonni yanada ijodiy va samarali tashkil
etish imkoniga ega bo‘ladilar.
Shuningdek, tarbiya jarayonida o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olish
muhimligi qayd etildi. Bu esa jarayonni individualizatsiya qilish va har bir o‘quvchi uchun mos
yondashuvlarni tanlashni talab qiladi. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning tarbiya jarayonidagi
faolligini oshirishga yordam beradi va ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
O‘rta ta’limda tarbiya ishlarini samarali tashkil etish nafaqat o‘quvchilarning shaxsiy
rivojlanishiga, balki ularning ijtimoiy hayotda faol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.
Shu sababli, ta’lim-tarbiya jarayoniga metodik jihatdan to‘g‘ri yondashish va ushbu
yondashuvlarni amaliyotga samarali tatbiq etish o‘ta muhimdir.
Xulosa.
Umumiy o‘rta ta’limda tarbiya ishlarini samarali tashkil etish, yosh avlodni ma’naviy-
axloqiy va ijtimoiy jihatdan barkamol shaxs sifatida shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot davomida ta’kidlanganidek, tarbiya jarayonini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
quyidagilar zarur:
- Metodik yondashuvlarni individualizatsiya qilish: Har bir o‘quvchining shaxsiy xususiyatlari,
ehtiyojlari va qiziqishlarini hisobga olish orqali ularning tarbiyaviy jarayonda faol ishtirokini
ta’minlash lozim.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
- Innovatsion texnologiyalarni qo‘llash: Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, interaktiv
usullar va zamonaviy pedagogik yondashuvlardan foydalanish tarbiya jarayonining sifatini
oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
- Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi: O‘quvchilarda vatanparvarlik,
insonparvarlik, madaniyatlararo muloqotga hurmat kabi qadriyatlarni singdirish uchun milliy
va global mavzularni birlashtirgan tarbiyaviy dasturlar ishlab chiqilishi kerak.
- Hamkorlikni kuchaytirish: Ota-onalar, mahalla, jamiyat va boshqa ijtimoiy institutlar bilan
yaqin hamkorlik tarbiyaviy jarayonning uzviyligini ta’minlaydi va uning samaradorligini
oshiradi.
Shu bilan birga, tarbiya ishlarini muvaffaqiyatli tashkil etishda pedagoglarning kasbiy
malakasi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularni muntazam ravishda malaka oshirish kurslari va
treninglarga jalb qilish zarurati ko‘rsatib o‘tildi.
Xulosa qilib aytganda, umumiy o‘rta ta’lim tizimida tarbiya ishlarini samarali tashkil
etish nafaqat ta’limning sifatini oshirishga, balki yosh avlodning ma’naviy va axloqiy jihatdan
yetuk shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. Ushbu yo‘nalishda ilmiy-tadqiqot ishlari va
amaliy tavsiyalarni yanada rivojlantirish muhim hisoblanadi.
References:
1.
Dewey, J. (1997). Democracy and Education. New York: Free Press.
2.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton.
3.
Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. New York:
Basic Books.
4.
Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and
Development. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
5.
Kozma, R. B. (2005). Technology, Innovation, and Educational Change: A Global
Perspective. Eugene, OR: ISTE.
6.
Yuldashev, Q., To‘raev, H., Rasulov, S. (2020). O‘zbek milliy ta’lim tizimida tarbiya
metodikasi. Toshkent: Ma’naviyat.
7.
Rasulov, S. (2019). Pedagogik yondashuvlar va innovatsion texnologiyalar. Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti.
8.
Fullan, M. (2007). The New Meaning of Educational Change. New York: Teachers College
Press.
