YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
98
DINIY ETIQOD VA RATSIONALIK
Komiljonova Zuxra Komiljon qizi
Andijon Qishloq Xo‘jaligi va Agrotexnologiyalar instituti
O‘simliklarni Himoya qilish fakulteti
Tuproq bonitrova va yer resusrlaridan foydalanish ta`lim yo‘nalishi
3-85-gurux talabasi
Qoʻrgʻonboyev Shukrillo Maxmudillo oʻgʻli
Аndijon qishloq xoʻjаligi va agrotexnologiyalar instituti
“Gumanitar fanlar” kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14065322
Annotatsiya
Mazkur maqola diniy e'tiqod va ratsional tafakkur o'rtasidagi munosabatni tadqiq etadi.
Tadqiqotda din va ilm-fan o'rtasidagi ta'sir va munosabatlarning zamonaviy jamiyatdagi o'rni
ko'rib chiqiladi. Ushbu maqolada adabiyotlar tahlili orqali diniy e'tiqod va ratsional tafakkur
o'rtasidagi munosabatlar o'rganiladi.
Kalit so'zlar
: diniy e’tiqod, ratsionalizm, ilm-fan, din, zamonaviy jamiyat.
Abstract
This article explores the relationship between religious belief and rational thinking. The
study examines the influence and relationship between religion and science in modern
society. This article examines the relationship between religious belief and rational thinking
through a literature review.
Key words
: religious belief, rationalism, science, religion, modern society.
Kirish
Diniy e'tiqod va ratsional tafakkur o'rtasidagi munosabat muammosi insoniyat tarixida
qadimdan mavjud. Uzoq yillar davomida din va ratsional tafakkur turli madaniyatlarda o'z
o'rnini topib kelgan va bu ikki tushuncha o'rtasidagi munosabat haqida turli falsafiy
yondashuvlar shakllangan. Bugungi kunda ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi sababli bu
mavzuga yangi nigoh va chuqurroq tahlil zarurati tug'ilmoqda.
Eʼtiqod
ajratib turuvchi tur yoki toifaga bo'lishda qatnashadi. Har bir mavjudot o'z
hududi maydonida boshqa hududdan farq etish uchun turli belgilarni shakllantirishadi. Misol
tariqasida odamlarni umumiylashtirish xizmat ko'rsatishga uringan diniy e'tiqod: Odamlarni
ezgulikga daʼvat etuvchi Xristian eʼtiqodi insoniylikga — mexribon, tushunishni biladigan,
hamdard, tabiatni sevuvchi qalb egasi. Hudojoʻylik. Xristian eʼtiqodi yaʼni Isus Xrista bilan
bogʻliq bo'lgani uchun Hudoga ishonish Xristos deyiladi. Xristianlar hochga qoqilgan Isus
Xristning o'limida sodir bo'lgan zilzilada qirollik taxtiga ikkiga bo'lingandan so'ng ishonch
uyg'onib sigʻinadilar. Ma'lum vaqtga hayvonlar insoniylikga chorlagan Iso Masixning Hudoga
ishonish davati boshqa turli dinlarda raqobatga aylanib odamlar orasida dinlar yanada jiddiy
tarzdagi niqoblar ko'rinishida "Troya oti" bo'lib xizmat qilishni boshladi. Isus Xrist yaxshi
odamlar uchun Inson koʻzgusi xisoblanadi va shu sababli hoch ramzida dini koʻrsatiladi.
Darhaqiqat, ilmiy bilimlar evolutsion nuqtai nazaridan mayyan ko’rinishdagi e’tiqodlar
asosida rivojlanadi. Shuningdek, rus olimi N.S.Murdagey fikricha, ratsionallik mantiqiy
jihatdan tizimlashgan bo’lishi lozim. O’rta asr faylasufi Avgustin Avreliy irratsional bilim
hisoblangan e’tiqodni inson ruhini irrotsionalistik tarzda tushunish orqali iroda erkinligining
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
muhim xususiyatlarini falsafiy va diniy jihatdan asoslab berganligini ta’kidlash zarur.
Avvenerious esa yuqorida ilgari surgan nazariyani introektsiya deb tushuntirishga harakat
qilgan. Shunga ko’ra, u inson bilimlarining yagona manbai sifatida sezgilarni va ular ishonchli
bilim hosil qilishda yetakchi ahamiyatga egaligini ta’kidlaydi.
Pirsning ajoyib tushuntirishini Noam Xomskiy davom ettiradi, u tilni son-sanoqsiz
so‘zlarni birin-ketin tartibga solish jarayoni sifatida tasvirlaydi. Til tasbeh ipiga o‘rnatilgan
munchoqlarning birligidan kelib chiqadigan jarayon sifatida qadrlanadi. Binobarin, til
so‘zlarning birligi, so‘z tartibidan boshqa narsa emas. Ratsionalistlar, evolyutsionistlar,
dunyoni suhbat, dunyo va insoniy munosabatlar orqali fikrlash zarurligini tushuntiradilar.
Insoniyat Vena davrasidagi faylasuflardan va bu sohada qimmatli materiallarni taqdim
yetgan falsafiy fikr tarixining “akkumulyatorlari”dan bir umr minnatdor bo‘lishi kerak.
Chunki ular oddiy ko‘ringan barcha hodisalarning falsafiy izohini oydinlashtirib, til va nutq
jarayonini sodda va ibtidoiy darajadan olib tashladilar.
Til va voqelik o‘rtasidagi munosabat haqidagi ikkinchi nazariya so‘zlarning ob’yektlarga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos kelmasligini, aksincha, til inson va tashqi dunyo o‘rtasidagi
“koinotlararo” mavqega ega bo‘lishini ta’kidlaydi. Bu nazariya tashqi dunyoni emas, tilni
"haqiqiy olam" deb atagan VvGumboldtga borib taqaladi. Gumboldtning so‘zlariga ko‘ra, bu
haqiqiy olam "ruhning o‘zi va narsalar o‘rtasida, ruhning o‘z ichki ishi bilan tuzilgan". Shuning
uchun ham ob’ektlar odamlar uchun doimo ong ob’ekti bo‘lib qoladi va inson ongida faqat
so‘zlar bilan belgilanadigan narsalardir. Har bir tilda olamga nisbatan o‘ziga xos qarashlar
mavjud. Gumboldtning bu qarashlarida I.Kantning bilish nazariyasining asosiy falsafiy
elementlarini qamrab olish mumkin. Uning e’tiqodi, albatta, Ding an sichni, o‘z-o‘zidan narsani
inkor yetmaydi; lekin u faqat sezgi inson shakllarida ma’lum bo‘lishi mumkin va shuning
uchun u ob’ektiv emas (o‘zida), balki faqat, Xuddi shunday, Gumboldt ham so‘zlarning
ob’ektlarga mos kelishini targ‘ib qiluvchi tilning ob’ektivistik nazariyalarini rad yetadi, chunki
u tashqi dunyoga tegishli narsalarni aniq bilish mumkinligini inkor yetadi. Uning fikricha,
predmetlar gnoseologik tekislikda sub’ektiv ong bilan apriori idrok qilinganidek, xuddi shu
predmetlar ham konkret tilning (ona tilining) aprior strukturaviy elementlari ostida
ushlanadi. Shunday qilib, har bir tilda (ona tilida) olam haqidagi boshqa tushuncha yuzaga
keladi va olam haqidagi barcha lisoniy tushunchalar bir xilda to‘g‘ri va birdek asoslidir.
“Ma’noni lisoniy hodisalar qatoriga kiritmaslik, tilning moddiy belgilar sistemasi bo‘lishi
hamda bu belgilar strukturadagi vazifalariga binoan ma’lum xususiyatga ega bo‘lishi haqidagi
g‘oyaga mos keladi”
Mazkur maqolada adabiyotlar tahlili orqali diniy e'tiqod va ratsional tafakkur o'rtasidagi
munosabatlar o'rganiladi. Tadqiqotda turli diniy va falsafiy asarlar, zamonaviy olimlarning
ilmiy maqolalari va diniy manbalar asosida tahlillar olib boriladi.
Tahlil natijalari shuni ko'rsatadiki, diniy e'tiqod va ratsional tafakkur bir-birini inkor
etmaydi, balki ularning o'zaro munosabatida ko'plab o'xshashliklar mavjud. Diniy qarashlar
inson hayoti va tafakkurini shakllantirishda muhim o'rin tutadi, shuningdek, ilm-fan va
ratsionalizm bu jarayonni to'ldiradi. Bu ikki tushuncha bir-biriga muvofiqlashgan holda
insoniyatni rivojlanish sari yetaklaydi.
Din va ratsional tafakkur o'rtasidagi munosabatlar haqida turli qarashlar mavjud. Ba'zi
mutafakkirlar diniy e'tiqodning ratsional tafakkur bilan birga mavjud bo'lishi mumkinligini
ta'kidlaydilar, boshqalari esa bu ikki tushunchani bir-biriga zid deb hisoblaydilar. Tadqiqot
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
natijalari shuni ko'rsatadiki, din va ilm-fan o'rtasida o'zaro tushunish va bir-birini to'ldirish
imkoniyatlari mavjud.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, diniy e'tiqod va ratsional tafakkur bir-birini inkor etmaydi, balki
ular birgalikda inson tafakkurini boyitadi. Zamonaviy jamiyatda din va ilm-fan o'rtasidagi
munosabatni anglash, kelajakda barqaror va rivojlangan jamiyat qurish uchun zarur omildir.
References:
1.
Smith, J. (2020). Religion and Rationality in Modern Thought. Oxford University Press.
2.
Armstrong, K. (2019). The Case for God: What Religion Really Means. Vintage Books.
3.
Qodirov, O. (2021). Din va Fan Munosabatlari. Toshkent: Ma'naviyat.
4.
Nasr, S. H. (2018). Islam and the Destiny of Man. Kazi Publications.
