YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
114
QUSHLARNING TARQALISHI VA TABIATDAGI AHAMIYATI
Urinboyeva Mehrinoz Rasuljon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 203-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14214661
Annotatsiya:
Mazkur tezisda qushlarning migratsiya qilish turlari, sabablari, dunyo
bo’ylab tarqalishi yashash joylari, biologik xilma-xilligi va ekologik ro’li haqida ma’lumot
keltirilgan. Ularning tabiatdagi va turli yo’nalishlarda ahamiyati, bundan tashqari qushlar
ekologik tizimlarning muvozanatini saqlashda va oziq zanjirida muhim bo’g’in bo’lib xizmat
qilishi ta’kidlanadi.
Abstract
: This thesis provides information about the types, causes, and ecological roles
of bird migration, their distribution worldwide, habitats, biological diversity, and ecological
significance. It highlights the importance of birds in nature and in various fields, as well as
their crucial role in maintaining the balance of ecological systems and in the food chain.
Aннотация:
данной работе представлена информация о видах и причинах
миграции птиц, их распространении по всему миру, местах обитания, биологическом
разнообразии и экологической роли. Подчёркивается значение птиц в природе и
различных направлениях, а также их важная роль в поддержании баланса экосистем и
в пищевой цепи.
Kalit so’zlar:
Qushlar, geografik, ekologik, tog’, cho’l, qutbiy hududlar, iqlim, oziq-zanjir,
urug’, zararkunanda, o’rmon.
Key words:
Birds: geographic, ecological, mountain, desert, polar regions, climate, food
chain, seed, pests, forest.
Ключевые слова:
Птицы, географический, экологический, горы, пустыня,
полярные регионы, климат, пищевая цепь, семена, вредители, лес.
Qushlarning tarqalishi yer yuzining barcha mintaqalarida – cho‘llardan tortib tog‘lar va
qutbiy hududlargacha uchraydi. Ularning turli yashash joylari va iqlim sharoitlariga
moslashishi sababli, qushlar o‘zlariga xos geografik va ekologik hududlarga ega. Qushlarning
tarqalishi ko‘p jihatdan ularning oziqlanishi, yashash sharoiti, ko‘payish va ko‘chib yurish
xususiyatlariga bog‘liq. Ayrim qush turlari butun umr bir hududda qolsa, boshqalari
mavsumiy migratsiya orqali uzoq masofalarni bosib o‘tadi. Masalan, qutbiy qushlar sovuq
fasllarda iliq hududlarga ko‘chib keladi. Bunday migratsiya ularga qulay iqlim va oziq
manbalaridan foydalanishga imkon beradi. Qushlarning tarqalishi ular yashaydigan geografik
zonalar, iqlim sharoiti, oziq manbalari, va hayot tarziga qarab o‘ziga xos xususiyatlarga
ega[1,2].
Har bir hududda qushlarning ma’lum bir turi yoki turi ko‘proq uchraydi, va ular tabiatda
muhim ekologik vazifalarni bajaradi. Quyida qushlarning turli tabiiy zonalarda tarqalishiga
oid qo‘shimcha ma’lumotlar keltirilgan: 1. Tropik va subtropik hududlar: Tropik o‘rmonlar va
subtropik zonalarda qushlarning eng xilma-xil turlari uchraydi. Bunday hududlarda qushlar
o‘simliklarning changlanishida va urug‘larni tarqatishda muhim rol o‘ynaydi. Kolibrilar,
tukanning ayrim turlari kabi qushlar tropik iqlimga moslashgan.2. Mo‘tadil mintaqalar:
Mo‘tadil iqlim hududlarida yashovchi qushlar, masalan, chumchuqlar, laylaklar va kaptarlar,
o‘z yashash joylariga yaxshi moslashgan. Ko‘pchilik mo‘tadil zonada yashovchi qushlar
migratsion, ya’ni ular qish faslida iliqroq hududlarga ko‘chadi va bahorda qaytadi. Bu
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
115
hududda qushlar qishloq xo‘jaligiga katta foyda keltirib, zararkunanda hasharotlarni yo‘q
qiladi. 3. Cho‘l va yarim cho‘l hududlari: Qattiq iqlim sharoitlariga qaramay, cho‘l va yarim
cho‘l hududlarida qushlar, masalan, kalxatlar va bo‘rilar, mavjud. Ular asosan suv manbalariga
yaqinroq joylarda yashaydi va qurg‘oqchilikka moslashgan. 4. Tog‘li hududlar: Tog‘li
hududlarda qushlarning maxsus turlari yashaydi, ular balandlik va sovuq sharoitlarga
moslashgan. Masalan, burgut, qirg‘iy va tog‘ qarg‘asi kabi yirtqich qushlar tog‘larda uchraydi.
Bu qushlar yuksak joylarda oziq izlab, oziq zanjirida muhim o‘rin tutadi. 5. Arktik va qutbiy
hududlar: Qutbiy hududlarda qushlarning soni cheklangan bo‘lsa-da, ba’zi qush turlari,
masalan, oq tuvaloq va qutb g‘ozlari, qattiq sovuq sharoitlarga moslashgan. Ular yozda
ko‘payish uchun bu hududlarga kelib, qish faslida iliq joylarga uchib ketadi. 6. Shahar va inson
yashaydigan hududlar: Ko‘pgina qushlar inson yashaydigan hududlarga ham moslashgan, ular
shaharlar va qishloqlarda yashaydi. Kaptarlar, chumchuqlar va laylaklar shahar sharoitiga
moslashib, inson faoliyati natijasida oson topiladigan oziq-ovqat manbalaridan
foydalanadi[2,3]
Qushlarning tabiatdagi ahamiyati juda katta va turli yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi.
Ularning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:1. Oziq zanjiri ishtirokchilari: Qushlar oziq
zanjirida o‘rta va yuqori pog‘onalarni egallaydi. Ular hasharotlar, mayda hayvonlar, urug‘lar
va mevalar bilan oziqlanib, tabiatda oziq zanjirining muvozanatini ta’minlaydi va
zararkunandalar sonini nazorat qilishga yordam beradi.2. Zararkunandalarga qarshi kurash:
Qushlar qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi hududlarida zararkunanda hasharotlar va
kemiruvchilar sonini kamaytiradi. Masalan, chumchuqlar va laylaklar ko‘plab
zararkunandalar bilan oziqlanadi, bu esa ekinlarga zarar yetkazuvchi hasharotlar
populyatsiyasini cheklaydi.3. Changlanish va urug‘larni tarqatish: Ba’zi qushlar
o‘simliklarning changlanishida va urug‘larni tarqatishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
kolibrilar va ba’zi mayda qushlar gullardan nektar yig‘ishda changlanishga yordam beradi,
ba’zilari esa mevalarni yeb, urug‘larni boshqa hududlarga tarqatadi.4. Bioxilma-xillikni
boyitish: Qushlar o‘z yashash joylariga moslashish jarayonida turli xil ekologik tizimlar va
biotoplarning shakllanishida ishtirok etadi. Ular turli muhitlarga moslashib, bioxilma-xillikni
boyitishda o‘z hissasini qo‘shadi.5. Ekologik monitoring: Qushlarning populyatsiya
o‘zgarishlari tabiiy muhitning holati haqida muhim ma’lumot beradi. Ularning sonining
ko‘payishi yoki kamayishi iqlim o‘zgarishi, ifloslanish va tabiiy resurslarning holati haqida
signal bo‘lishi mumkin 6. Estetik va madaniy ahamiyat: Qushlar tabiatni boyitib, odamlarning
ma’naviy dunyosiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Ularning go‘zalligi va ovozlari ko‘plab insonlar
uchun zavq va ilhom manbai hisoblanadi. Shu sababli, qushlar ko‘plab san’at asarlarida
tasvirlanib, xalq og‘zaki ijodi va madaniyatda katta o‘rin egallagan. [1,3,4]
Umuman olganda, qushlarning keng tarqalishi ularning tabiatdagi muhim vazifalarini
bajarishda yordam beradi. Har bir ekotizimda ular oziq zanjirini qo‘llab-quvvatlab,
zararkunandalar sonini nazorat qiladi va biologik xilma-xillikni saqlashga ko‘mak beradi. Shu
bilan birga, qushlar iqlim o‘zgarishiga ham sezgir bo‘lib, ularning populyatsiya va
tarqalishidagi o‘zgarishlar ekologik muammolarga ishora bo‘lishi mumkin.[4,5]
References:
1.
J.L.Laxanov “Umurtqalilar zoologiyasi” Toshkent, 2005.
2.
S.Dadayev, O.Mavlonov “ Zoologiya” Toshkent Iqtisod-Moliya,2008.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
116
3.
Naumov S.P “Umurtqali hayvonlar zoologiyasi” Darslik. – T. O’qituvchi, 1995.
4.
Q.Saparov “Zoologiya 2-qism” Toshkent Cho’lpon,2011.
5.
Zohidov T.Z “Zoologiya ensiklopediyasi”. Qushlar. – T: “Fan” 1961, 224b.
