YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
ILDIZNING TURLARI VA BIRLAMCHI, IKKILAMCHI ANATOMIK TUZILISHI
Zokirjonova Madinabonu Baxtiyorjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102- guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14264003
Annotatsiya:
Ushbu maqola o‘simlik ildizining vazifalari, turlari va anatomik tuzilishi
haqida. Maqolada ildizlarning o‘simlik hayotidagi rolini, ularning tuproqdan suv va ozuqa
moddalarini olishdagi ahamiyatini tushuntirib o‘tadi. Shuningdek, ildizlarning birlamchi va
ikkilamchi turlari, ildizning tuzilmasidagi asosiy qatlamlar yoritilgan.
Annotation
: This article is about the functions, types, and anatomical structure of plant
roots. The article explains the role of roots in the life of plants and their importance in
absorbing water and nutrients from the soil. It also discusses the primary and secondary
types of roots, as well as the main layers of the root structure.
Аннотация:
Эта статья посвящена функциям, типам и анатомическому строению
корней растений. В статье объясняется роль корней в жизни растений и их значение
для поглощения воды и питательных веществ из почвы. Также рассматриваются
основные и вторичные типы корней, а также основные слои строения корня.
Kalit so’zlar:
Ildiz, vazifalar, turlar, anatomik tuzilma, o‘simlik, tuproq, suv, ozuqa
moddalar, birlamchi ildiz, ikkilamchi ildiz, qatlamlar.
Key words:
Root, functions, types, anatomical structure, plant, soil, water, nutrients,
primary root, secondary root, layers.
Ключевые слова:
Kорень, функции, типы, анатомическое строение, растение,
почва, вода, питательные вещества, основной корень, вторичный корень, слои.
Ildiz o‘simlikning asosiy organlaridan biri bo‘lib, u o‘simlikni tuproq bilan bog‘laydi,
uning hayot faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi va bir qancha muhim vazifalarni bajaradi. Ildizning
asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Ozuqa moddalarini so‘rish: Ildiz o‘simlikka kerakli minerallar va suvni tuproqdan
so‘radi. Bu moddalar o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarurdir.
2.
O‘sishni qo‘llab-quvvatlash: Ildizlar o‘simlikni tuproqda mustahkam turishda yordam
beradi. Ildizlar o‘simlikni tuproq ichida tutib, uning mexanik barqarorligini ta’minlaydi.
3.
Moddalar saqlash: Ba’zi o‘simliklar ildizlarida ozuqa moddalarini saqlaydi, masalan,
kraxmal, shakar yoki yog‘lar. Bu moddalar o‘simlik uchun energiya manbai bo‘lishi mumkin.
4.
Vegetativ ko‘payish: Ba’zi o‘simliklar ildiz orqali ko‘payadi. Ildizlardan yangi o‘simliklar
hosil bo‘lishi mumkin. Masalan, kartoshka va sabzi kabi o‘simliklar ildiz orqali ko‘payadi.
5.
Kimyoviy moddalar ishlab chiqarish: Ildizlar tuproqdan olingan ozuqa moddalari va
suvni o‘simlikning boshqa organlariga yetkazishda ishtirok etadi.
Boshqa organlar bilan o‘zaro aloqa o‘simlikning o‘ziga xos biologik faoliyatini
ta’minlaydi. Ildizlar o‘zining shakli, vazifasi va tizimiga qarab bir nechta turga bo‘linadi.
Odatda, ildizlarning asosiy turlari quyidagilardir:
1.
Birlamchi ildiz (asosiy ildiz): Birlamchi ildiz urug‘dan rivojlanadi. Odatda u uzun bo‘lib,
o‘simlikni tuproqqa mustahkam bog‘lab turadi. Birlamchi ildizning o‘ziga xos xususiyati
shundaki, u boshlang‘ich ildiz bo‘lib, o‘simlikning asosiy ildiz tizimini tashkil qiladi. Misol
uchun, daraxtlar va ba’zi butalar o‘zlarining asosiy ildizlarini rivojlantiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
2.
Ikkinchi darajali ildizlar (yon ildizlar): Ikkinchi darajali ildizlar birlamchi ildizdan yoki
boshqa ildizlardan paydo bo‘ladi. Bu ildizlar o‘simlikka qo‘shimcha oziqa moddalarini olish va
tuproqdan suv so‘rishni oshirish imkonini beradi. Yon ildizlar o‘simlikning o‘zini tuproqda
mustahkamroq tutishiga yordam beradi. Masalan, ko‘pchilik herbivor o‘simliklarida bu
turdagi ildizlar rivojlanadi.
3.
Ko‘k ildizlar: Ko‘k ildizlar o‘simlikning tuproqdagi sho‘x qatlamlaridan o‘zining asosiy
ildizlarini yaratish imkonini beradi. Ko‘k ildizlar tuproqda xavfli sharoitlarga bardosh bera
oladigan ildizlar turidir. Ular juda mustahkam bo‘lib, tuproqda ildiz o‘stirishni osonlashtiradi.
4.
Tuxum ildizlari: Bu ildizlar o‘simliklar rivojlanishining avvalgi bosqichlarida rivojlanadi
va o‘zlarini o‘stirish imkonini beradi.
Ba’zi o‘simliklar, masalan, qalampir va boshqa turdagi bargli o‘simliklar, o‘z ildizlaridan
yangi o‘simliklarni rivojlantirishadi [1,2].
Ildizning birlamchi va ikkilamchi anatomik tuzilishi: Ildizning anatomik tuzilishi uning
vazifalarini bajarishga moslashgan. Ildizning tuzilishi quyidagi asosiy qismlarga bo‘linadi: 1.
Birlamchi tuzilma (birlamchi ildiz): Birlamchi ildizning tuzilmasi uch asosiy qatlamdan iborat:
Epidermis (tashqi qatlam): Ildizning tashqi yuzasini tashkil etadi va suv va minerallarni
so‘rashga yordam beradi. Epidermisning ustki qatlamida ildiz so‘rg‘ichlari mavjud bo‘lib, ular
suv va ozuqa moddalarini so‘radi. Ildizning anatomik tuzilishi uning turli funksiyalarini
amalga oshirishga yordam beradi. Ildizlarning tuzilmasi o‘simlikni tuproqdan suv va ozuqa
moddalarini samarali ravishda olishiga, oziqa va energiya moddalarini saqlashga va o‘sish
uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi. Quyida ildizning tuzilishi haqida
batafsil ma’lumot: 1. Birlamchi ildiz urug‘dan rivojlanadi va uning tuzilmasi asosan uch asosiy
qatlamdan iborat bo‘ladi: a) Epidermis ildizning tashqi yuzasini tashkil qiladi va birinchi
navbatda himoya vazifasini bajaradi. Bu qatlamda ildiz so‘rg‘ichlari (root hairs) joylashgan
bo‘lib, ular tuproqdagi suv va minerallarni so‘rishga yordam beradi. So‘rg‘ichlar yuqori yuzali
maydon yaratadi, bu esa o‘simlikning suv va ozuqa moddalari olish qobiliyatini oshiradi. b)
Kortex ildizning ichki qismida joylashgan va asosan suv, minerallar va oziqa moddalari
saqlanadigan joydir. Kortexda hujayralar orasidagi bo‘shliqlar va xloroplastlar mavjud, ular
fotosintez jarayonida ishtirok etmaydi, lekin ular suv va minerallarni tashishda yordam
beradi. Kortexda shu bilan birga oziq moddalarni saqlash uchun maxsus hujayralar mavjud
bo‘lishi mumkin [1,3].
Endodermis ildizning markaziy qismida joylashadi va u o‘simlikning suyuqliklarni va
minerallarni tanlab olib kirishi uchun maxsus hujayra qatlamini tashkil qiladi.
Endodermisning asosiy vazifasi — o‘simlikka zarur bo‘lgan moddalarni tanlab olish va
zararsiz moddalarni ajratishdir. Bu qatlamda Kaspary lenta mavjud bo‘lib, u suv va mineral
moddalar oqimini nazorat qiladi. d) Peritsikl ildizning ichki qismini tashkil qiladigan va
ildizning ikkilamchi ildizlarining rivojlanishiga yordam beradigan qatlamdir. Bu qatlamda
o‘zgarishlar ro‘y beradi va ildizning yangi bo‘laklari rivojlanadi. e) Silmata (tuproqqa
mustahkamlash): Ildizning markaziy qismi, ya'ni silmata, o‘simlikni tuproqqa mustahkam
bog‘lab turadi. Bu qismda odatda o‘simlikning o‘sishi uchun zarur bo‘lgan kraxmal yoki
boshqa energiya moddalarining saqlanishi mumkin. 2. Ikkinchi darajali ildizlarning anatomik
tuzilishi: Ikkinchi darajali ildizlar birlamchi ildizdan yoki ildizning boshqa qismlaridan
rivojlanadi. Ularning tuzilishi asosan birlamchi ildizga o‘xshaydi, ammo ba'zi xususiyatlari
bor: a) Yangi ildiz tizimi: Ikkinchi darajali ildizlar, asosan, ildizning tashqi qismidan yoki
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
peritsikldan o‘sadi. Ular ildizning bo‘linishini kuchaytiradi va ildiz tizimining kengayishini
ta’minlaydi. Bu ildizlar tuproqdan qo‘shimcha ozuqa va suv olishga yordam beradi va
o‘simlikni tuproqda yanada barqaror tutadi. b) Ko‘proq xilma-xillik: Ikkinchi darajali ildizlar
o‘zida ko‘proq xilma-xillikni aks ettiradi. Masalan, ba’zi o‘simliklar ko‘k ildiz tizimiga ega
bo‘lishi mumkin, bu ularga qo‘shimcha mustahkamlik va oziq olish imkoniyatini beradi. c)
Struktura va maqsadlar: Ikkinchi darajali ildizlarning struktura va tuzilishi o‘zgarishi mumkin,
ular asosan o‘simlikning ko‘p qismlarida oziq-ovqatlarni saqlash yoki suvni so‘rash uchun
ixtisoslashadi. Buning uchun ular o‘zgarishi va maxsus tuzilishga ega bo‘lishi mumkin. 3.
Ildizlarning boshqa tuzilmalari:Ba’zi o‘simliklarda ildizlar turli maxsus tuzilmalarga ega
bo‘ladi. Bu tuzilmalar o‘simlikning o‘sha muhitda yashash sharoitlariga moslashish uchun
rivojlanadi. Masalan: Aqida ildizlari: Bu ildizlar tuproqqa chuqur kirib, o‘simlikka suv va oziqa
moddalari olishda yordam beradi. Yordamchi ildizlar: Ayrim o‘simliklar, masalan, ba’zi ekinlar
yoki to‘qimachilik o‘simliklari, ildizlari yordamchi mexanizm sifatida rivojlanadi, ular
o‘simlikni yanada mustahkam tutishda yordam beradi. Ildizning anatomik tuzilishi
o‘simlikning hayot faoliyatida katta rol o‘ynaydi. Birlamchi ildiz tuproqda o‘simlikning asosiy
oziqa va suvga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish uchun javob beradi, ikkilamchi ildizlar esa ildiz
tizimining kengayishini va samarali o‘sishini ta’minlaydi. Ildizlar turli sharoitlarga
moslashgan va o‘simlikni qo‘llab-quvvatlash uchun zarur bo‘lgan tuzilmalar va mexanizmlar
bilan boyitilgan [1,3,4].
References:
1.
O’.E.Xo’janazarov, X.Mavlonov, J.S.Sadinov. “Botanika o’simliklar sistematikasi” Toshkent
“Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
O’.Pratov, A.S.To’xtayev, F.O’.Azimova, I.Z.Saparboyev, M.T.Umaraliyeva. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
M.I.Ikromov, X.N. Normurodov, A.S. Yuldashev. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
S. Mustafayev, O’. Ahmedov. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
