YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
“BOLALAR ADABIYOTI” ISTILOHI TAHLILI
Moxidilxon Abdullayeva Dilshodbek qizi
ToshDO‘TAU Ona tili va adabiyot taʼlimi fakulteti
O‘zbek adabiyoti taʼlimi kafedrasi tayanch doktoranti
Tel: +99897584288
https://doi.org/10.5281/zenodo.14358228
Annotatsiya.
Ushbu tezisda bolalar adabiyoti tushunchasining istiloh sifatida tahlilga
tortiladi. Mavjud tavsiflar keltirilib, ularning kamchiliklari izohlanadi, bolalar adabiyoti fanda
ma’lum chegarani bildiradimi yoki aksinchami degan savolga javob izlanadi. Bolalar adabiyoti
namunalari deganda qanday xarakterdagi asarlarni tushunish kerakligi bo‘yicha turli
qarashlarga fikr bildiriladi.
Kalit so‘zlar.
Bolalar adabiyoti, hayotiy syujet, qiziqarli syujet, xilma-xil obrazlar, yosh
xususiyatlari.
Bolalar adabiyoti tushunchasining oʻzi turli adabiyotlarda turlicha taʼriflanadi. Oʻzbek va
jahon adabiyotshunosligida ushbu atamaning taʼrifi oʻxshash boʻlib, tushunchalar bir-birini
toʻldirib boradi. Xususan, Mamasoli Jumaboyev oʻzining “Bolalar adabiyoti va folklor” kitobida
bolalar adabiyotiga shunday taʼrif beradi: “Bolalar adabiyoti so‘z san’ati va tarbiya vositasidir.
Kichkintoylar uchun yoziladigan har qanday badiiy asar ularning yosh xususiyatlariga,
saviyalariga mos, kitobxonlar qalbida o‘y-fikrlar uyg‘otadigan, yorqin obrazlarga boy, yuksak
g‘oyalarga, ulkan va porloq ishlarga ilhomlantiradigan boʻlishi zarur. Eng muhimi, mavzular
tushunarli, sodda va qiziqarli tilda ifodalanishi kerak.
Bolalar adabiyoti yoshlarni iymon-e’tiqodli kishilar sifatida va vatanga muhabbat ruhida
tarbiyalashda mustaqil mamlakatimizning qudratli qurolidir”.
1
Yuqoridagi taʼrifning magʻzini oladigan boʻlsak, bolalar adabiyoti bolalarning yosh
xususiyatlariga, saviyalariga mos, yorqin obrazlarga boy boʻlishi, ulkan gʻoya va porloq ishlarga
ilhomlantirishi kerak boʻladi. Asosiysi, mavzu qiziqarli, til sodda va tushunarli boʻlishi ekan.
Qolgan taʼriflarni kattalar adabiyoti haqida ham bemalol aytsa boʻladi.
Boshqa aksariyat manbalarda asosan mazkur qoʻllanmada keltirilgan taʼrifga tayanilgan.
Farqli, yangi xususiyatlar ochib berilgan taʼriflar ham uchrab turadi, albatta. Ana shulardan
biriga koʻra, “bolalar va o‘smirlar uchun yaratilgan badiiy, ilmiy, ilmiy-ommabop va publitsistik
asarlar majmuyi tom ma’noda bolalar adabiyotini tashkil etsa-da, asosan, sof badiiy asarlar bu
tushuncha mohiyatini anglatishi an’anaga aylangan. Bolalar adabiyoti tushunchasi avvalo, turli
yoshdagi bolalar va o‘smirlarga mo‘ljallangan so‘z san’atidir. U voqelikni aynan o‘n olti-o‘n yetti
yoshgacha bo‘lgan bolalar idroki, tasavvuri, tafakkur obrazlarida gavdalantiruvchi badiiy asar
namunalarini o‘zida mujassamlashtiradi”.
2
Taʼriflar orasida nisbatan mukammal boʻlgan
mazkur jumlaning davomida yana shunday deyiladi: “…o‘zbek bolalar adabiyoti dastavval,
hodisa shaklida, so‘ngra bolalar va o‘smirlarga mo‘ljallab, nihoyat, ularga ixtisoslashgan adabiy
hodisani ifodalagan holda dunyoga keldi. Buning tarixiy-tadrijiy taraqqiyot xususiyatlari,
1
Jumaboyev M. Bolalar adabiyoti va folklor. –Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi
nashriyoti, 2006. – B.3.
2
Jamilova B. Oʻzbek bolalar adabiyoti. Toshkent: Noshir, 2019, b6.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
badiiy-uslubiy tamoyillari, ilmiy-nazariy umumlashmasi esa “Bolalar adabiyoti” deb
nomlangan mustaqil fan tarixida o‘z ifodasini topib kelmoqda.”
3
Bolalar adabiyoti tushunchasiga fan sifatida yondashgan muallif uning bir qancha
xususiyatlarini aniq sanab oʻtadi. Bularni yuqorida keltirib oʻtdik. Qiyosiy tahlil orqali bolalar
adabiyoti tushunchasiga berilgan taʼriflarni tahlil qilishda davom etamiz: “Yer yuzida dastlabki
ota-onaning birinchi farzandi dunyoga kelishi bilan bolalar adabiyoti ham maydonga kelishi
inkor qilib bo‘lmas haqiqatdir. Chunki bolalar adabiyotining asosiy vazifasi o‘sib kelayotgan
yosh avlodni tarbiyalash manfaatlariga qaratilgandir. Binobarin, bolalar adabiyoti namunasi
yosh avlodni ilm-maʼrifat nuridan bahramand bo‘lishga chorlaydimi, kasb-hunar o‘rganishga
chaqiradimi, eng yaxshi insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalashga xizmat qiladimi, bulardan qatʼi
nazar, uning bosh vazifasi farzandlarimizni maʼnaviy-axloqiy kamolot ruhida tarbiyalashdir.
Demak uning asosiy o‘ziga xosliklaridan biri uning nafaqat adabiy-estetik, balki maʼrifiy
ahamiyat kasb etishi bilan ham belgilanadi.”
4
Bolalar adabiyoti tushunchasiga juda koʻp oʻrinlarda soddalik taʼrifi beriladi, ammo bu
soddalik bolalar adabiyotining ahamiyatini tushirib yuboradimi? Soʻnggi yillarda soddalik
niqobi ostida bolalar adabiyotiga yengil-yelpi asarlar misol qilib keltirilayotgani, albatta,
bolalarni saviya jihatdan bir necha pogʻona pastga tushirishini unutmaslik kerak. Aslida oʻsha
soddalik xususiyati soʻzlarning soddaligi va shaklning soddaligida aks etishi kerakki, bolalar bu
asarlarni oʻqishda, yod olishda qiynalmasin. Ammo kichkintoylarda hech qachon va hech
qachon mazmunan sodda, yengil-yelpi asarlarni taqdim qilmasligimiz lozim. Sababi
“adabiyotning boshlanmasi va umumkitobxonlikning ostonasi hisoblanuvchi”
5
bolalar
adabiyoti oʻziga singdira olmaydi, chunki u tabiatan oʻta mazmundordir. Soddalik mazmun
evaziga keladigan boʻlsa, bunda bolalar adabiyoti umumkitobxonlikning, adabiyotning
shunchaki quruq surati va oʻyinchoq koʻrinishi boʻlib qolaveradi. Aslida esa aksincha boʻlishi
kichkintoylar uchun yaratilgan asarlar ularni adabiyotga kirib kelishi, bu fanga qiziqishi va
umuman kitobxon bir avlod boʻlib yetishishida pillapoya vazifasini bajarib berishi lozim boʻladi.
Shu jihatdan, shaklan kattalar uchun murakkab hisoblangan asarlarning ham tillarini
soddalashtirish, ularning multserial shakllarini yaratish orqali bolalar uchun magʻzi toʻq,
mohiyatan teran asarlar taqdim qilish imkoniyatimiz bor. Shunda bolalar adabiyoti tushunchasi
maʼlum chegaralar bilan cheklanib qolmasdan mohiyat teranlashuvini kasb etishi, bu esa
murgʻak qalb sohiblarining yanada zukko, oqil boʻlib yetishishlarini taʼminlaydi. Aslida yosh
xususiyatlari ham kundan kunda oʻzining nisbiy tushuncha ekanini isbotlamoqda, masalan
2020-yillarga qadar bolalar kitobxonligi yoshi 17 yoshgacha hisoblangan boʻlsa, bugun 17
yoshli shaxsni bola deb atash biroz qiyin, sababi u oʻzidan katta yoshdagi insonlardan
zamonaviy bilimlar borasida ancha aqlli, texnologik qobiliyatlari yuksak. Shunday ekan, bolalar
adabiyotiga mumtoz adabiyot namunalarini, Navoiy asarlarini, nazariy maʼlumotlarni asta-
sekinlik bilan sodda tarzda kiritish ancha samarali boʻladi. Ana shunda bolalar adabiyotini
emas, bolalar uchun adabiyotni oʻqitish masalalari kun tartibiga koʻtarilib, yangi metodlar,
yangi tadqiqotlar koʻpchilik uchun foydali ahamiyat kasb etadi. Qachongacha “Navoiy asarlarini
tushunmaymiz” deb oʻzimizga chegara qoʻyamiz? Ertaga bolalar adabiy savodxonligi past
3
Jamilova B. Oʻzbek bolalar adabiyoti. Toshkent: Noshir, 2019, b7.
4
Barakayev R. Istiqlol davri oʻzbek bolalar sheʼriyatining baʼzi oʻziga xosliklari. Uluslararası Başarı Bilimler ve sanat
dergisi. 2021, 2 (1), b28.
5
Jamilova B. Oʻzbek bolalar adabiyoti. Toshkent: Noshir, 2019, b4.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
boʻlmasligi uchun tamal tushunchalarni bugun yaratishimiz kerak. Nega matematika sohasiga
aloqador boʻlmagan odam ham karra jadvalini yoddan biladi. Arifmetik amallarda hisoblay
oladi. Adabiyotning ham oʻz arifmetik amallari, oʻz karra jadvali boʻlishi kerak va bu aynan
bolalar adabiyoti orqali singdirilishi hamda hayot davomida insonga asqatadigan
tushunchalardan tashkil topishi lozim.
“Bolalar va oʻsmirlarga bagʻishlangan asarlarga qoʻyiladigan talab sujetning qiziqarligi,
hayotiyligi va xilma-xil obrazlarga boyligini taqozo etishi, bunday asarlar bolalarga estetik zavq
berishi bilan bir qatorda, ularning tabiat hodisalari va kishilar oʻrtasidagi munosabatlarni
chuqur anglashga, hayotiy hodisalarini his etishga oʻrgatishi tahlilga tortiladi”.
6
Keling, bolalar
va oʻsmirlarga bagʻishlangan asarlarga qoʻyiladigan yuqorida sanalgan talablarni tahlil qilamiz.
1.
Syujetning qiziqarliligi. Aksariyat mumtoz adabiyot namunalarida ham syujet tarang, oʻta
qiziqarli boʻladi. Masalan, 5-sinf adabiyot darsligiga kiritilgan “Sher bilan durroj” hikoyatida
ham voqealar rivoji juda ham qiziqarli kechadi. Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonidagi
“Toʻgʻrilik bobi”ga ilova qilingan mazkur hikoyatning bolalarga moslangani, shaklan
soddalashtirilib, mazmun gʻoyat aniq tarzda saqlab qolingani adabiyot va bolalar adabiyoti
aslida umumiy tushunchalar ekaniga yorqin isbot boʻla oladi.
2.
Syujetning hayotiyligi. Bolalar uchun yaratilgan asarlarda syujet fantastik ruhda boʻlishi
ham mumkin, aslida. Bu yerda muallif aynan qanday hayotiylikni nazarda tutgani bizga
mavhum koʻringan boʻlsa-da, shuni taʼkidlashimiz kerakki, mazmunan ancha katta yuk
tashuvchi asarlarning aksarida syujet hayotiy tasvirlanadi. Agar farazni inkor qilib, talabni
reallikdan noreallikka, fantastikaga koʻchirganimizda ham fikrimiz oʻzgarishsiz qoladi.
Demoqchimizki, Navoiy asarlarida qanchadan qancha fantastik unsurlar uchraydi, ularning tili
soddalashtirilsa, bolalar uchun qanchalik qiziq syujetlar hosil boʻlishini bir tasavvur qilib
koʻring-a.
3.
Obrazlarning xilmaxilligi. Obrazlar xilmaxilligi ham bugun biz bolalar adabiyoti deb
hisoblagan asarlargagina emas, barcha adabiyot namunalariga taalluqli. Shunday ekan, tili
sodda ekanini roʻkach qilib, mazmunan boʻsh asarlarni bolalarga taqdim qilishdan, ularni
bolalar adabiyoti namunalari deb atashdan chekinish, kichkintoylarga mazmunan yukli asarlar
berishdan qoʻrqmaslik, bu yoʻlda adabiy jasorat koʻrsatish vaqti yetdi.
Vikipediya ochiq ensiklopediyasiga koʻra, bolalar adabiyotining oʻziga xos xususiyatlari
quyidagilar: Bolalar adabiyotining oʻziga xos xususiyati – u
oʻzgaruvchan
hodisa boʻlib, u
kitobxon yoshi, tarixiy davr va ijtimoiy muhit bilan bevosita bogʻliq. Kitobxon yoshini hisobga
olish Bolalar adabiyotining eng asosiy xususiyatlaridandir. Bolalar adabiyotining yana bir
xususiyati uning
harakatga boy
ligidir. Bundan bolalar adabiyotida syujetga boʻlgan talab ham
kelib chiqadi. U voqealarning tezkor, qiziqarli, fantaziyaga, yumorga boy ravishda yechilishini
talab qiladi.
7
Yuqoridagi istiloh izohlariga qoʻshimcha ravishda ushbu taʼrifda bolalar adabiyotining
ijtimoiy muhit bilan bogʻliqligi va tezkorlik, fantaziya va yumorga boylik xarakterlarini koʻrish
mumkin.
6
Ochilov N. Boshlangʻich taʼlimda bolalar adabiyoti. Toshkent: “LESSON PRESS” nashriyoti. 2021 b 12.
7
Wikipedia https://uz.wikipedia.org/wiki/Bolalar_adabiyoti
Ochilov N. Boshlangʻich taʼlimda bolalar adabiyoti. Toshkent: “LESSON PRESS” nashriyoti. 2021.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
Oʻzbekiston Respublikasi Birinchi prezidenti Islom Karimov oʻzining quyidagi soʻzlari
bilan bolalar adabiyotining ahamiyati qanchalar yuqori ekanini taʼkidlagan edi: “Ayniqsa biz
uchun g‘oyat muhim ahamiyatga ega bo‘lgan bolalar adabiyotini rivojlantirishga alohida e’tibor
berishimiz, mustaqil fikrlaydigan shaxslarning shakllanishi, har qanday kitobxonlik, mutolaa
madaniyati bolalikdan boshlanishini doimo yodda tutishimiz lozim”, – degan edi I.A.Karimov.
References:
1.
Jumaboyev M. Bolalar adabiyoti va folklor. –Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006.
2.
Jamilova B. Oʻzbek bolalar adabiyoti. Toshkent: Noshir, 2019.
3.
Jamilova B. Oʻzbek bolalar adabiyoti. Toshkent: Noshir, 2019.
4.
Barakayev R. Istiqlol davri oʻzbek bolalar sheʼriyatining baʼzi oʻziga xosliklari. Uluslararası
Başarı Bilimler ve sanat dergisi. 2021.
5.
Jamilova B. Oʻzbek bolalar adabiyoti. Toshkent: Noshir, 2019.
