YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
BIOLOGIK MEMBRANLAR, PLAZMALEMMA, HUJAYRA ORGANOIDLARI –
ENDOPLAZMATIK TO’R
Yuldasheva Gulchiroy Yusufjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227509
Annotatsiya
: Tezisda biologik membranalar tuzilishi, funksiyalari va hujayra ichidagi
rolidan bahs etiladi. Ular transport, signal uzatish va energiya ishlab chiqarish jarayonlarida
ishtirok etishi ko‘rsatilgan. Membrana disfunktsiyasi bilan bog‘liq patologik holatlar ham
yoritilgan.
Annotation:
The thesis discusses the structure, functions, and roles of biological
membranes within cells. It highlights their involvement in transport, signal transduction, and
energy production. Pathological conditions related to membrane dysfunction are also
addressed.
Аннотация:
В тезисе рассматриваются структура, функции и роль биологических
мембран в клетках. Освещается их участие в транспорте, передаче сигналов и
выработке энергии. Также описаны патологические состояния, связанные с
нарушением функций мембран.
Kalit so‘zlar:
Biologik membranalar, transport, signal uzatish, energiya ishlab chiqarish,
hujayra aloqasi, patologiya, fosfolipidlar, retseptorlar
Keywords:
Biological membranes, transport, signal transduction, energy production,
cell communication, pathology, phospholipids, receptors
Ключевые слова:
Биологические мембраны, транспорт, передача сигналов,
выработка энергии, клеточная коммуникация, патология, фосфолипиды, рецепторы.
Biologik membranalar hujayraning asosiy strukturaviy qismi bo‘lib, u hujayra va uning
tarkibidagi organoidlar uchun muhim chegaraviy vazifalarni bajaradi. Membrana hujayraning
ichki muhitini tashqi muhitdan ajratib turadi, shu bilan birga, moddalar almashinuvini
tartibga soladi. Ular fosfolipid ikki qatlamidan tashkil topgan, oqsillar, glikolipidlar, xolesterin
va boshqa moddalar bilan boyitilgan murakkab tuzilmalardir. Biologik membranalar tuzilishi
1. Fosfolipid ikki qatlami: Fosfolipidlar membrananing asosiy strukturasini tashkil qiladi.
Fosfolipid molekulalari bosh qismi gidrofil (suvni yaxshi qabul qiladi), dum qismi esa gidrofob
(suvni itaradi) bo‘lgan amfipatik xususiyatga ega. Bu xususiyat membrananing yarim
o'tkazuvchanligini ta'minlaydi. 2. Oqsillar: Biologik membranalarda ikki turdagi oqsillar
mavjud: Integral oqsillar: To‘liq yoki qisman membrana ichidan o‘tadi. Ular ion kanallari,
nasoslar va retseptorlar sifatida ishlaydi. Periferik oqsillar: Membrananing ichki yoki tashqi
yuzasiga yopishgan. Ular ko‘pincha signal uzatish va hujayraning ichki tuzilmalari bilan
bog‘lanishda ishtirok etadi. 3. Xolesterin: Eukaryotik hujayralarda membrananing qattiqligini
va suyuqligini tartibga soluvchi lipid molekulasi bo‘lib, membrana barqarorligini oshiradi. 4.
Glikoprotein va glikolipidlar: Ular membrananing tashqi qismida joylashgan bo‘lib, signal
uzatish va hujayra-hujayra aloqalarida muhim rol o‘ynaydi [1,2].
Biologik membranalar funksiyalari 1. Himoya: Hujayrani tashqi zararli ta'sirlardan
himoya qiladi. 2. Moddalar almashinuvi: Hujayraga kerakli moddalarni kiritib, chiqindilarni
chiqaradi (faol va passiv transport orqali). 3. Signal uzatish: Retseptor oqsillar orqali kimyoviy
va fizik signal qabul qilinadi va tegishli javoblar amalga oshiriladi. 4. Hujayra-hujayra aloqasi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
Glikolipid va glikoproteinlar orqali boshqa hujayralar bilan aloqa o‘rnatadi. 5. Energiya
almashinuvi: Masalan, mitoxondriyada proton gradientlarini hosil qilish orqali energiya ishlab
chiqariladi. Plazmalemma (plazmatik membrana) hujayraning tashqi chegarasi bo‘lib, uning
tashqi va ichki muhitini ajratadi. Uning tuzilishi ham fosfolipid ikki qatlamidan tashkil topgan
bo‘lib, tarkibida ko‘plab oqsillar va boshqa komponentlar mavjud. Plazmalemmaning asosiy
funksiyalari: 1. Hujayrani mexanik himoya qilish. 2. Moddalar selektiv o‘tishini ta'minlash
(ionlar, ozuqa moddalar va chiqindilar). 3. Signallarni qabul qilish va javob qaytarish
(retseptorlar orqali). 4. O‘rnatilgan antigenlar va glikokaliks yordamida hujayraning boshqa
hujayralar bilan tanishuvi va birikishi. Hujayra organoidlari va ularning membranalari
biologik membranalar faqat hujayraning tashqi qismini emas, balki ichki organoidlarni ham
qoplaydi. Har bir organoidning membranasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning
maxsus vazifalarini bajarishini ta'minlaydi. 1. Endoplazmatik to‘r (retikulum): Endoplazmatik
to‘r hujayraning membranali organoididir. U ikkiga bo‘linadi: Granulyar (qo‘pol)
endoplazmatik to‘r: Ribosomalar bilan qoplangan bo‘lib, oqsillar sintezida ishtirok etadi.
Ag‘dar (silliq) endoplazmatik to‘r: Lipidlar va uglevodlar sintezida qatnashadi. 2.
Mitoxondriya: Ikki qavatli membranaga ega organoid bo‘lib, hujayraning asosiy energiya
manbai (ATP)ni ishlab chiqaradi. Ichki membranasida o‘ziga xos krestalar mavjud bo‘lib, ular
energiya almashinuvida ishtirok etadi. 3. Golji apparati: Bir qavatli membrana bilan o‘ralgan
bo‘lib, oqsillarni modifikatsiya qiladi va ularni tashish uchun tayyorlaydi. 4. Lizosomalar
membranali pufakchalardan tashkil topgan bo‘lib, hujayraning hazm qilish markazi
hisoblanadi. 5. Yadro membranasi:Ikki qatlamli membranadan tashkil topgan bo‘lib, hujayra
yadrosini sitoplazmadan ajratadi va yadro ichidagi genetik materialni himoya qiladi [2,3].
Biologik membranalar bilan bog‘liq asosiy jarayonlar. Biologik membranalar
hujayraning hayotiy jarayonlarini ta'minlashda bevosita ishtirok etadi. Quyida ular bilan
bog‘liq muhim jarayonlar bayoni keltiriladi: 1. Transport jarayonlari: Biologik membranalar
moddalar almashinuvida markaziy o‘rin egallaydi. Ular orqali ionlar, molekulalar va katta
makromolekulalar o'tishi amalga oshiriladi. Transportning ikki asosiy turi mavjud: Passiv
transport; Diffuziya: Moddalar konsentratsiya gradienti bo‘yicha harakatlanadi (masalan,
kislorod va karbonat angidridning hujayraga va undan chiqishi). Osmos: Suvning yarim
o'tkazuvchan membrana orqali kam konsentratsiyali muhitdan yuqori konsentratsiyali
muhitga o'tishi. Faol transport uchun energiya (ATP) talab qilinadi. Ion nasoslari: Masalan,
natriy-kaliy nasosi, ionlarni membrana orqali qarshi gradientga o'tkazadi. Endotsitoz va
ekzotsitoz: Yirik molekulalarning hujayraga kirishi (endotsitoz) yoki chiqishi (ekzotsitoz)
membrana orqali amalga oshiriladi. 2. Signal uzatish va hujayra aloqasi: Biologik
membranalar hujayraning tashqi muhit bilan o‘zaro ta'sirida muhim vosita hisoblanadi.
Retseptorlar va signal molekulalari yordamida hujayra: Gormonlar, neyrotransmitterlar va
boshqa kimyoviy moddalarni qabul qiladi. Ichki metabolik jarayonlarni tartibga soladi.
Masalan: Insulin retseptorlari glyukoza molekulalarini hujayraga kirishiga yordam beradi. Ion
kanallari nerv impulslari o'tishini ta'minlaydi. 3. Hujayra bo‘linishi va regeneratsiyasi:
Biologik membranalar hujayraning o‘sishi va bo‘linishida ham faol ishtirok etadi. Sitokinez:
Hujayra bo‘linishida sitoplazmaning ikkiga ajralishi membrana yordamida amalga oshiriladi.
Hujayra ziyonlangan membranani tiklash qobiliyatiga ega. 4. Energiya ishlab chiqarish:
Membrana energiya ishlab chiqarish jarayonlarining markazi hisoblanadi. Mitoxondriya: ATP
ishlab chiqarish uchun ichki membranasida proton gradientlari hosil qiladi Xloroplastlar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
(o‘simlik hujayralarida): Yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantirishda
membranalar ishtirok etadi (fotosintez jarayoni). 5. Moddalarning o‘zaro tanilishi: Biologik
membranalar glikokaliks orqali hujayralarning o‘zaro tanilishida ishtirok etadi. Bu jarayon
hujayra immuniteti va boshqa hujayralar bilan o‘zaro aloqani ta'minlaydi. Masalan: Immun
tizim hujayralari zararli mikroorganizmlarni o‘zining glikoprotein markerlariga ko‘ra ajratadi.
[3,4].
Plazmalemmaning o‘ziga xos xususiyatlari: Plazmalemma hujayraning tashqi muhit
bilan o‘zaro ta'sirini ta'minlovchi asosiy membrana bo‘lib, uning ayrim xususiyatlari
quyidagilardir: 1. Dinamik tuzilma: Plazmalemmaning tuzilmasi suyuq mozaika modeli
asosida tasvirlanadi, ya'ni lipid va oqsil molekulalari membrana ichida harakatlana oladi. 2.
Yarim o'tkazuvchanlik: Kerakli molekulalarni membrana orqali o'tkazib, zararli moddalarni
to‘sadi. 3. Glikokaliks qavati: Plazmalemmaning tashqi tomonida joylashgan qandlar qatlami,
u signal uzatishda va tanish jarayonlarida ishtirok etadi. Entoplazmatik to‘r (retikulum)
haqida kengroq. Entoplazmatik to‘r (ET) hujayra ichida o‘ziga xos kanal va pufakchalar
tarmog‘i bo‘lib, membrana bilan qoplangan. U ikki turga bo‘linadi: 1. Qo‘pol endoplazmatik
to‘r (granulyar ET). Ribosomalar bilan qoplangan. Oqsil sintezi va ularning modifikatsiyasida
ishtirok etadi. 2. Silliq endoplazmatik to‘r (ag‘dar ET): Lipidlar va uglevodlar sintezini
ta'minlaydi. Zaharlovchi moddalarni detoksifikatsiya qiladi (masalan, jigarda). ET oqsillarni
Golji apparatiga yuboradi, bu ularning tashilishini va to‘g‘ri joylashishini ta'minlaydi. Biologik
membranalar va hujayra patologiyalari: Membranalar funktsiyasi buzilganida ko‘plab
kasalliklar kelib chiqadi. Misol uchun: 1. Tsististik fibroz: Xlor ionlarini tashuvchi oqsilning
mutatsiyasi sababli, membrana orqali ion transporti buziladi. 2. Diabet: Insulin retseptorlari
faoliyatining buzilishi glyukoza tashilishini kamaytiradi. 3. Nevrologik kasalliklar: Ion
kanallarining disfunktsiyasi asab impulslarini uzatishda buzilishlarga olib keladi. Biologik
membranalar hujayraning tuzilishi va funksiyasida markaziy rol o‘ynaydi. Ular o‘zaro modda
almashinuvi, signal uzatish, energiya ishlab chiqarish, va ichki muhitni barqaror saqlashda hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Shu sababli, membranalarni o‘rganish hujayra biologiyasi, tibbiyot
va biotexnologiyaning dolzarb yo‘nalishlaridan biridir [1,3,].
References:
1.
Badalxodjayev I, Madumarov. T “Sitologiya”. And., 2013.
2.
Tursunov E. “Sitologiya va umumiy gistologiya”. Toshkent. Turon – iqbol 2020.
3.
Nazarova F.SH, DJumanova N.E. “Sitologiya asoslari”. Samarqand. Artex. 2024.
4.
Mustafayev S.M. “Sitologiya” Toshkent. Idris abdurauf. 2020.
