YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
BARGNING MORFOLOGIK, ANATOMIK TUZILISHI VA XILLARI
Yuldasheva Gulchiroy Yusufjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227475
Annotatsiya
: Ushbu ishda barglarning morfologik va anatomik tuzilishi, ularning
ekologik moslashuvi va o'simliklarning hayotiy jarayonlaridagi roli tahlil qilinadi. Barglar
fotosintez, suvni boshqarish va atmosferadagi gaz almashinuvi kabi funksiyalarni bajaradi,
shu bilan birga turli ekologik sharoitlarga moslashib, o'simliklar hayotini ta'minlaydi. Ishda
barglarning evolyutsiyasi va ularning ekologik tizimdagi ahamiyati ko'rib chiqiladi.
Annotation:
This paper analyzes the morphological and anatomical structure of leaves,
their ecological adaptation, and their role in the vital processes of plants. Leaves perform
functions such as photosynthesis, water regulation, and gas exchange, while adapting to
various ecological conditions to ensure the survival of plants. The paper also discusses the
evolution of leaves and their importance in ecological systems.
Аннотация:
В данной работе анализируется морфологическая и анатомическая
структура листьев, их экологическая адаптация и роль в жизненно важных процессах
растений. Листья выполняют функции фотосинтеза, регулирования воды и обмена
газами, при этом адаптируясь к различным экологическим условиям для обеспечения
выживания растений. В работе также рассматривается эволюция листьев и их
значение в экологических системах.
Kalit sòzlar:
Barglar,Morfologik tuzilish, Anatomik tuzilish, Ekologik moslashuv,
Fotosintez, Suvni boshqarish, Gaz almashinuvi, O'simliklar, Evolyutsiya, Ekosistema,
Adaptatsiya, Yashash muhiti
Keywords
: Leaves, Morphological structure, Anatomical structure, Ecological
adaptation, Photosynthesis, Water regulation, Gas exchange, Plants, Evolution, Ecosystem,
Adaptation, Habitat
Ключевые слова:
Листья, Морфологическое строение, Анатомическое строение,
Экологическая адаптация, Фотосинтез, Регулирование воды, Газообмен, Растения,
Эволюция, Экосистема, Адаптация, Среда обитания.
Barglarning morfologik va anatomik tuzilishi o'simliklar biologiyasida muhim o'rin
tutadi, chunki barglar o'simlikning asosiy fotosintez organi bo'lib, o'simlik hayoti uchun zarur
bo'lgan energiya va oziq moddalarni ishlab chiqarish jarayonida faol ishtirok etadi.
Barglarning tuzilishi va xillari o'simlikning turiga va ekologik sharoitlarga qarab o'zgaradi.
Keling, bu tuzilishlarni kengroq tahlil qilaylik. 1. Bargning morfologik tuzilishi: Bargning
tashqi ko'rinishi, shakli, o'lchami va boshqa tashqi xususiyatlari uning morfologik tuzilishiga
kiradi. Barglar o'simlikning boshqa organlari bilan, masalan, ildizlar, novdalar va gullar bilan
o'zaro bog'liq bo'lib, turli morfologik xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin. Barg shakllari va
o'lchamlari: Barglarning shakli va o'lchami o'simlik turiga, uning ekologik sharoitlariga, va
yashash muhitiga qarab o'zgaradi. Masalan: Oval shakllar: Bu shakl ko'pincha ochiq
maydonlarda o'sadigan o'simliklarda uchraydi, ularni quyosh nuridan maksimal darajada
foydalana olish uchun moslashtiradi. Uchburchak shakli: Ba'zi o'simliklar, masalan, ba'zi
ixcham o'simliklarda, barglari uchburchak shaklida bo'lishi mumkin. Bu barglar ko'proq
ventilyatsiya va suvni tejashga yordam beradi. Liniyali shakl: Yani uzun, tor barglar — bu tipik
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
tarzda suvli o'simliklarda yoki qurg'oqchil hududlarda uchraydi, chunki uzun barglar minimal
suv yo'qotishiga yordam beradi. Qisqa yoki keng barglar: Yirik barglar tropik va subtropik
hududlardagi o'simliklarga xos bo'lib, bu o'simliklar uchun katta yuzalar fotosintez jarayonini
samarali qilishga imkon beradi. Bargning tashkil etilishi: Bargning tuzilishi va o'simlikka
moslashuvchanligi uning ekologik sharoitlariga qarab farq qiladi: Qorong'u va qoraygan
barglar: Ba'zi o'simliklar qorong'u barglarga ega, bu xususiyat ularning qorong'ulikda yaxshi
fotosintez qilishiga yordam beradi, misol uchun, tropik o'simliklar. Yorqin barglar: Ba'zi
o'simliklarda esa barglar yorqin yashil rangda bo'lib, bu fotosintezning samarali amalga
oshishini ta'minlaydi. 2. Anatomik tuzilishi: Bargning anatomik tuzilishi uning ichki tuzilishini
va uning qanday qilib o'simlikning hayotiy funksiyalarini amalga oshirishi haqida ma'lumot
beradi. Bargning anatomiyasi o'z ichiga ko'plab qatlamlar va tuzilmalarni oladi. Epidermis:
Bargning tashqi yuzasini tashkil etuvchi qatlam bo'lib, u tashqi muhitdan himoya qiladi.
Epidermis qatlamida nozik hujayralar mavjud bo'lib, ular bargni zararli omillardan himoya
qiladi, shu jumladan, mexanik shikastlanish, ortiqcha issiqlik va suv yo'qotishidan.
Epidermisda stomatalar (nafas olish teshiklari) mavjud bo'lib, ular havo almashinuvi uchun
ishlaydi. Stomatalar bargning pastki yuzasida ko'proq joylashgan. Palisad qatlamida yuqori
konsentratsiyada xloroplastlar mavjud bo'lib, ular fotosintez jarayonida yorug'likni
o'zlashtirish va uni kimyoviy energiyaga aylantirishga yordam beradi. Bu qatlamda hujayralar
bir-biriga to'liq o'rnatilgan, bu esa fotosintezning samaradorligini oshiradi. Spongiy qatlamda
hujayralar orasida katta bo'shliqlar mavjud, bu bo'shliqlar barg orqali havo almashinuvini
ta'minlaydi. Bu qatlamda suyuqlik va gaz almashinuviga yordam beradigan xususiyatlar
mavjud. Ular ham fotosintez jarayonida ishtirok etadi, ammo bu qatlamning asosiy vazifasi
bargni gazlar bilan ta'minlash va suvni yo'qotishning oldini olishdir. Xorijiy va o'zgarishlar:
Xloroplastlar: Bu hujayralarda fotosintezning asosiy jarayoni amalga oshadi, ular yorug'lik
energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi. Vazodermal to'qimalar: Bargdagi yuqori va
pastki tomondagi hujayralarda xuddi shunday tuzilmalar mavjud bo'lib, ular o'simlikning
hayotiy funktsiyalarini qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi. 3. Barglarning xillari:
Barglarning xillari o'simliklarning ekologik sharoitlarga moslashuvi va o'sishiga yordam
beradigan ko'plab farqlarga ega. Quyida ularning ba'zi turlari haqida so'z boradi [1,2].
Oddiy barglar: Bu barglar bitta yirik yoki kichik, tekis yoki shikastlanmagan bo'lishi
mumkin. Oddiy barglar bir dona bargdan iborat bo'lib, ko'plab o'simliklarda uchraydi,
masalan, gilos, olma, yashil yasemin va boshqalarda. Kompleks barglar: Bu barglar bir nechta
kichik bo'laklardan tashkil topgan bo'ladi. Har bir bo'lak alohida barg kabi ishlaydi, lekin ular
bitta umumiy asosga bog'lanadi. Masalan, sholg'om yoki ba'zi tropik o'simliklarda bo'lgani
kabi. Modifikatsiyalangan barglar: Tikanlar: Ba'zi o'simliklarda, masalan, kaktuslarda, barglar
tikanlar shaklida o'zgargan. Bu o'simliklar suvni tejash va himoya qilish uchun barglarini
tikan shaklida rivojlantirgan. Sukulent barglari: Aloe va kaktuslar kabi o'simliklarda barglar
suvni saqlash uchun maxsus modifikatsiyalangan. Yirtqich o'simliklar barglari: Ba'zi
o'simliklar, masalan: Venus flytrap barglari, yirtqichlik xususiyatiga ega bo'lib, o'zlarini
hayvonlar bilan oziqlantiradilar. 4. Barglarning ekologik va fiziologik funktsiyalari:
Barglarning asosiy funktsiyalari quyidagilardan iborat: Fotosintez: Barglarda yorug'lik
energiyasi kimyoviy energiyaga aylanadi, bu esa o'simlikning o'sishi va rivojlanishini
ta'minlaydi. Nafas olish: Barglar havo orqali kislorod va karbonat angidrid almashinuvi bilan
nafas oladi. Suvni boshqarish: Barglarda stomatalar yordamida suv bug'lanishi va uning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
o'simlikda tarqatilishi boshqariladi. Shu tarzda, barglarning morfologik va anatomik tuzilishi
o'simlikning yashash sharoitlariga moslashuvchanligini ta'minlaydi va o'simlikning hayotiy
jarayonlarini samarali amalga oshirishga yordam beradi [1,3]
Barglarning ekologik moslashuvi: Barglar o'simliklarning ekologik sharoitlarga
moslashishi uchun turli xil tuzilishga ega bo'lishi mumkin. Bu moslashuvlar barglarning
funksiyalarini samarali bajarish va yashash muhitiga mos kelishiga yordam beradi. Quyida
ba'zi ekologik moslashuvlarni keltiramiz: Qurg'oqchil hududlarda barglarning moslashuvi:
Qurg'oqchil sharoitlarda o'sadigan o'simliklar barglarini suvni tejash va issiqlikdan himoya
qilish uchun modifikatsiyalaydi. Ushbu o'simliklarda barglar ko'pincha quyidagi
xususiyatlarga ega bo'ladi: Sukulent barglar: Barglar suvni saqlovchi maxsus
modifikatsiyalarga ega. Masalan, Aloe vera yoki kaktuslarda barglar suvni saqlash va suv
yo'qotilishining oldini olish uchun xususiyatlarga ega. Ushbu barglarda suvni saqlovchi
hujayralar ko'payadi, shu bilan birga epidermisning tuklar yoki qorishmalar bilan qoplanishi
ham suvni tejashga yordam beradi. Tikanlar: Kaktuslar kabi o'simliklarda barglar tikanlar
shaklida o'zgargan. Tikanlar o'simlikni hayvonlardan himoya qilish bilan birga, barglar orqali
suv yo'qotilishini kamaytiradi, chunki ular iqlimning quruq sharoitiga moslashgan. Yaproq
yuzasining kichrayishi: Barglarning maydoni kichik, tor shaklga ega bo'ladi. Bu orqali issiqlik
va suvning bug'lanishini kamaytiradi. Masalan, qushqonlar (xerofitlar)da barglar tor va uzun
bo'lib, issiq va quruq iqlim sharoitlariga moslashadi. Tropik hududlarda barglarning
moslashuvi: Tropik hududlarda o'sadigan o'simliklar uchun barglarning kengligi va yuqori
fotosintez samaradorligi zarur. Tropik hududlar uchun barglarning moslashuvchanliklari
quyidagicha: Keng barglar: Tropik o'simliklar ko'pincha keng va katta barglarga ega. Bunday
barglar quyosh nurini maksimal darajada o'zlashtirish uchun moslashgan. Misol uchun, banan
va kokos daraxtlari keng barglar bilan tanilgan. Egilib turuvchi barglar: Ba'zi tropik
o'simliklar, masalan, quyosh nuridan himoya qilish uchun barglarini egib turadi. Bu
o'simliklar ko'pincha o'z barglarini iqlim va quyosh nuriga mos ravishda egib, optimal
fotosintez jarayonini ta'minlaydi. Barglarning yuqori yengil struktura: Tropik barglarda
stomatalar keng va chuqur bo'lib, havo almashinuvini yaxshilaydi va suv bug'lanishini
boshqarishga yordam beradi [1,4,5]
Suvli hududlarda barglarning moslashuvi: Suvli muhitda o'sadigan o'simliklar, masalan,
botqoq o'simliklar yoki suv o'simliklari, barglarni suv ostida yoki yuzada mavjud bo'lishi
uchun o'zgarishlarga duchor bo'lishadi. Ular quyidagi modifikatsiyalarni ko'rsatishi mumkin:
Qaytarilgan va suzuvchi barglar: Lotos kabi o'simliklar, barglari suv yuzasida suzib turadigan
modifikatsiyalarga ega. Bu barglar yengil va kavisli bo'lib, suvda suzishi va fotosintez
jarayonini samarali amalga oshirishni ta'minlaydi. Xo'rozli barglar: Suvli o'simliklar, masalan,
qichitqi barglar va ayniqsa, suzuvchi o'simliklar, barglari suv yuzasida saqlanib, fotosintez
jarayonini tezda amalga oshiradi.6. Barglarning mexanik himoyasi: Barglar o'simlikni tashqi
omillardan himoya qilishda muhim rol o'ynaydi. Ba'zi o'simliklar barglarini himoya qilish
uchun modifikatsiyalashadi: Tuklar yoki qoplamalar: Ba'zi o'simliklarda, masalan, sholg'om
yoki kanopda barglar ustida tuklar mavjud bo'lib, ular mexanik himoya rolini bajaradi. Bu
tuklar o'simlikni shikastlanishdan himoya qiladi va shuningdek, suvni ushlab turadi. Tikanlar:
Shirin daraxtlar kabi o'simliklar o'z barglarini tikan shaklida modifikatsiyalaydi. Bu tikanlar
hayvonlardan himoya qilish va oziq-ovqatlarni iste'mol qilishga qarshi samarali himoya qiladi.
Glyukoza saqlash: Ba'zi o'simliklar, masalan, sholg'om barglari maxsus qoplamalarga ega
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
bo'lib, ular ichida turgan glyukoza yoki boshqa moddalarni saqlashga yordam beradi, bu
o'simlikni og'ir ekologik sharoitlarda, masalan, qish mavsumida hayotiy faoliyatini davom
ettirishga imkon beradi. 7. Fotosintezning bajarilishi va barglarning funktsiyalari: Barglarning
asosiy vazifalaridan biri fotosintezdir. Fotosintez - bu o'simliklarning suv, karbonat angidrid
va yorug'likdan foydalangan holda organik moddalar ishlab chiqarish jarayonidir [1,2,3].
Bu jarayon barglarda amalga oshadi va quyidagi funktsiyalarni bajaradi: Yorug'likni
o'zlashtirish: Barglarning yuzasi keng bo'lib, yorug'likni samarali o'zlashtirishga yordam
beradi. Bunday o'zlashtirish fotosintez jarayonini kuchaytiradi. Kimyoviy energiya ishlab
chiqarish: Fotosintez jarayonida olingan yorug'lik energiyasi kimyoviy energiyaga
aylantiriladi. Bu energiya o'simlik uchun zarur bo'lgan oziq moddalarini ishlab chiqarish
uchun ishlatiladi. Oxygen chiqarish: Fotosintez jarayonida o'simliklar kislorod chiqaradi. Bu
kislorod o'simliklar atrofidagi barcha hayot shakllari uchun zarurdir. 8. Barglarning ekologik
rolini chuqurroq tahlil qilish: Barglar o'simliklar ekosistemasining asosiy tarkibiy qismlaridan
biri sifatida ekologik jihatdan katta rol o'ynaydi. Ular nafaqat o'simliklarning o'z hayoti uchun,
balki boshqa organizmlar uchun ham hayotiy zaruriyatlarni ta'minlaydi. Quyida barglarning
ekologik roli haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan: Barglar va karbonat angidrid (CO₂)
almashinuvi: Fotosintez jarayoni orqali barglar karbonat angidridni havodan olishadi va uni
organik moddalarga aylantirishadi. Bu jarayon nafaqat o'simlikning o'sishiga yordam beradi,
balki atmosfera CO₂ darajasini kamaytiradi va iqlimni boshqarish jarayoniga ham ta'sir qiladi.
Barglarning bu funksiyasi, global iqlim o'zgarishlarini nazorat qilishda juda muhim bo'lib,
o'simliklar atmosferadagi ortiqcha uglerod gazlarini tozalashda muhim rol o'ynaydi [2,3].
Barglar va kislorod ishlab chiqarish: Fotosintez davomida o'simliklar kislorod
chiqaradilar, bu esa atrof-muhitdagi organizmlar uchun zarur bo'lgan hayotiy gazdir.
O'simliklarning barglarida sodir bo'ladigan bu jarayon, kislorodning atrof-muhitga uzluksiz
ta'minlanishiga yordam beradi. Ushbu kislorod ekologik tarmoqlarning bir qismi sifatida
barcha jonli organizmlar uchun zarurdir. Ayniqsa, tropik o'rmonlar kabi o'simliklarning
ko'pligi yuqori bo'lgan hududlarda, barglarning kislorod ishlab chiqarish roli nihoyatda
muhimdir. Barglar va oziq-ovqat zanjiri:Barglar o'simliklar organizmlarining oziq-ovqat
ishlab chiqarish tizimi bo'lib, ular o'zlarida fotosintez orqali ishlab chiqarilgan organik
moddalarni barcha boshqa hayvonlarga etkazib berishadi. O'simliklarni o'z oziq-ovqati
sifatida iste'mol qiladigan o'simlikxo'r hayvonlar (herbivorlar) barglar orqali oziqlanadi. O'z
navbatida, bu hayvonlar o'zlarini yirtqichlar tomonidan ovlanishi mumkin, shunday qilib,
barglar oziq-ovqat zanjirining boshlang'ich nuqtasi bo'lib, barcha ekosistemalarning
oziqlanish zanjirini shakllantiradi [1,4]
Barglar va suvni boshqarish: Barglar o'simliklarda suvni boshqarish va saqlashda ham
katta rol o'ynaydi. Barglarning stomatalari yordamida o'simliklar suv bug'lanishini
boshqaradilar. Bu jarayon transpilyatsiya deb ataladi va o'simliklar orqali suvning bug'lanishi
orqali atmosferaga suv bug'lari chiqariladi. Bu suvning bug'lanishi o'z navbatida, atrofdagi
havo namligini oshiradi va iqlim sharoitlariga ta'sir ko'rsatadi. Shunday qilib, barglar
ekosistema va uning suv resurslari bilan o'zaro bog'liq ravishda muhim ekologik rol o'ynaydi.
Barglarning tuproqni eroziyadan himoya qilishdagi roli: Barglar o'simliklar bilan bog'liq
tuproqning himoya qilinishiga ham ta'sir qiladi. Barglar o'simliklarning yuqori qismlarida
joylashib, tuproqni to'g'ridan-to'g'ri quyosh nuridan va tez-tez issiqlikdan himoya qiladi. Bu
o'simliklarning barglari yordamida tuproqning ustki qatlamlari saqlanadi va uning eroziyasi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
kamayadi. O'simliklar barglari tuproqni bog'lab, uning harakatini oldini oladi, shu bilan birga
eroziv jarayonlarni kamaytiradi va biologik xilma-xillikni qo'llab-quvvatlaydi. Barglarning
o'simliklar va hayvonlar o'rtasidagi o'zaro aloqalardagi roli: Barglar o'simliklar va hayvonlar
o'rtasidagi o'zaro aloqalarda muhim ahamiyatga ega. Barglar o'zida turli xil himoya
mexanizmlarini rivojlantirgan bo'lishi mumkin, masalan, yirtqichlardan himoya qilish uchun
tikanlar, xavfli kimyoviy moddalar yoki o'tkir yuzalar. Bu himoya mexanizmlari nafaqat
o'simliklarning o'z hayotini saqlashga yordam beradi, balki ular boshqa organizmlar uchun
ham zarur ozuqalarni ta'minlashda moslashuvchanlikni ta'minlaydi. Shuningdek, ba'zi barglar
gul va meva ishlab chiqarish orqali hayvonlarni o'zlariga jalb qiladi, bu esa o'simliklarning
polinatsiya jarayonida yordam beradi. 9. Barglarning o'simliklarning evolyutsiyasi va adaptiv
moslashuvlari: Barglarning morfologik va anatomik tuzilishi o'simliklarning evolyutsiyasi
jarayonida rivojlanib, ular yangi ekologik sharoitlarga moslashish uchun o'zgarib borgan.
Quyida barglarning evolyutsiyasi va moslashuvchanliklari haqida qisqacha tahlil qilishni
davom ettiramiz: Barglarning evolyutsiyasi: Barglar o'simliklarning birinchi organi sifatida
evolyutsiya davomida rivojlangan. O'simliklarning dastlabki shakllari barglar yoki yashil
modifikatsiyalangan novdalar bo'lmagan, lekin vaqt o'tishi bilan barglar fotosintez va boshqa
hayotiy jarayonlar uchun muhim bo'lgan organlarga aylangan. Boshida barglar faqat
novdaning modifikatsiyasi sifatida rivojlangan, keyin esa ular o'simlikning yuqori qismlarida
joylashib, qulay ekologik sharoitlarda yashashga yordam beradigan ixtisoslashgan
tuzilmalarni rivojlantirdi. Adaptiv moslashuvlar: O'simliklarning barglari ekologik sharoitlar
va yashash muhiti o'zgarishiga qarab moslashish uchun turli xil adaptiv o'zgarishlarni amalga
oshirdi. Masalan: Tropik barglar: Keng barglar, yuqori harorat va qalin iqlim sharoitida
fotosintezni samarali amalga oshirish uchun moslashgan.Qurg'oqchil barglar: Tor barglar,
suvni tejash va qurg'oqchil sharoitlarga moslashish uchun evolyutsiyalashgan. Suv
o'simliklaridagi barglar: Suvda suzuvchi barglar, o'simliklarning suv bilan o'zaro aloqasini
optimallashtiradi[ 1,2,3,4,].
References:
1.
O’. E. Xo’janazarov, X. Mavlonov, J.S. Sadinov. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
M.I. Ikromov, X.N. Normurodov, A.S. Yuldashev. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
3.
S. Mustafayev, O’. Ahmedov. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
4.
SH. Tojiboyev. O’simliklar sistematikasi. -T.: 1990.
5.
O’. Pratov, A.S. To’xtayev, F. O’. Azimova, I.Z.Saparboyev, M.T. Umaraliyeva. Biologiya
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
