YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
BIR VA IKKI URUG’PALLALI O’SIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK
TUZULISHI
Abdufattayeva Gulzoda Abdusalim qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227489
Annotatsiya
: Ishda poyaning epidermis, mexanik to‘qimalar, po‘stloq, o‘zak va asosiy
parenxima qismlaridagi tuzilish va funksional farqlar ham tahlil qilinadi. Ushbu
tuzilmalarning ekologik moslashuvchanligi va evolyutsion jarayonlarda tutgan o‘rni
yoritilgan.
Annotation:
The study also analyzes the structure and functional differences in the
epidermis, mechanical tissues, cortex, pith, and fundamental parenchyma of the stem. The
role of these structures in ecological adaptation and evolutionary processes is highlighted.
Аннотация:
В работе также анализируются структурные и функциональные
различия в эпидермисе, механических тканях, коре, сердцевине и основном паренхиме
стебля. Освещена роль этих структур в экологической адаптации и эволюционных
процессах.
Kalit so’zlar:
Bir urug‘pallali o‘simliklar, ikki urug‘pallali o‘simliklar, poya, anatomik
tuzilish, kambiy, tomir tutamchalari, mexanik to‘qimalar, po‘stloq, o‘zak, asosiy parenxima,
ekologik moslashuv, evolyutsion jarayonlar.
Keywords:
Plants, dicot plants, stem, anatomical structure, cambium, vascular bundles,
mechanical tissues, cortex, pith, fundamental parenchyma, ecological adaptation, evolutionary
processes.
Ключевые слова:
Oднодольные растения, двудольные растения, стебель,
анатомическая структура, камбий, сосудистые пучки, механические ткани, кора,
сердцевина, основная паренхима, экологическая адаптация, эволюционные процессы.
Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar poyasining anatomik tuzilishi bir-biridan sezilarli
darajada farq qiladi. Bu farqlar ularning o‘sish strategiyalari, yashash muhitlari va funktsional
ehtiyojlariga mos ravishda evolyutsion shakllangan. Quyida ularning tuzilishlari kengroq
bayon etilgan. Bir urug‘pallali o‘simliklar (masalan, bug‘doy, makkajo‘xori, sholi) o‘ziga xos
anatomik tuzilishga ega. Ularning poyasida kambiy mavjud emas, shuning uchun ikkilamchi
qalinlashish kuzatilmaydi. Odatda, ular gulli o‘simliklarning o‘t va boshqa bir pallalilarga xos
vakillaridir. Anatomik tuzilishi: 1. Epidermis: Tashqi himoya qavati bo‘lib, hujayralar zich
joylashgan. Kutikula qatlami yaxshi rivojlangan bo‘lib, suv yo‘qotilishini oldini oladi.
Epidermisda hujayralar tomirlar ustiga tushib, mexanik himoyani kuchaytirishi mumkin. 2.
Mexanik to‘qimalar: Sklerenkima va kollenkima hujayralari ko‘proq rivojlangan. Poya
mustahkamligini oshiradi va uni egiluvchan qiladi. 3. Asosiy parenxima: Tuzilma markazida
joylashgan bo‘lib, unda oziq moddalar saqlanadi. Parenxima hujayralari o‘ta yirik va ko‘pincha
havo bilan to‘lgan bo‘lishi mumkin. 4. O‘zak silindri: Tomir tutamchalari (fascikullari) tartibsiz
joylashgan. Har bir tomir tutamida ksilema va floema mavjud, lekin ularni ajratib turuvchi
kambiy yo‘q. Tomir tutamchalari ko‘pincha sklerenkima bilan o‘ralgan bo‘ladi, bu esa mexanik
himoyani ta’minlaydi. 5. Ikkilamchi qalinlashish: Yo‘q, chunki kambiy rivojlanmagan. Shuning
uchun poya bir xil diametrda o‘sadi [1,2].
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
Ikki urug‘pallali o‘simliklar (masalan, eman, olma daraxti, no‘xat) poyasi anatomik
tuzilishi murakkabroq va kambiy mavjudligi sababli ikkilamchi qalinlashish yuz beradi. Ular
odatda daraxtlar, butalar va o‘tlar guruhiga kiradi.Anatomik tuzilishi: 1. Epidermis: Tashqi
himoya qavati bo‘lib, kutikula bilan qoplangan. Epidermis odatda mexanik vazifani bajaruvchi
tukchalar bilan qoplangan bo‘lishi mumkin. 2. Mexanik to‘qimalar: Kollenkima va sklerenkima
qatlamlari yaxshi rivojlangan bo‘lib, poyaning egiluvchanligi va mustahkamligini ta'minlaydi.
Sklerenkima odatda o‘tkazuvchi to‘qimalar atrofida joylashadi. 3. Qabariq po‘stloq (kork):
Poyaning tashqi qismi himoyalanish uchun kork hujayralari bilan qoplanishi mumkin. 4. O‘zak
(medulla): Poyaning markazida joylashgan. Oziq moddalar saqlanadi va transportda ishtirok
etadi. 5. Tomir tutamchalari: Tashqi tomonda floema, ichki tomonda esa ksilema joylashgan.
Ksilema va floema orasida kambiy bor, bu ikkilamchi o‘sishni ta’minlaydi. Tomir tutamchalari
halqa shaklida tartibli joylashadi. 6. Kambiy: Ksilema va floema o‘rtasida joylashgan
meristematik to‘qima. Ikkilamchi ksilema va floema hosil qilib, poyaning qalinlashishini
ta’minlaydi. 7. Ikkilamchi qalinlashish: Poya yildan-yilga qalinlashadi. Bu jarayon asosan
daraxtlarda va butalarda ko‘zga tashlanadi. Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklarning poya
tuzilishidagi farqlar: Ushbu tuzilmalar o‘simliklarning ekologik moslashuvchanligi va hayotiy
ehtiyojlariga muvofiq shakllangan. Masalan, bir urug‘pallali o‘simliklar odatda o‘t va boshqa
ko‘p yillik gulli o‘simliklar bo‘lib, mexanik mustahkamlikni ta’minlaydi [3,4,5]
Ikki urug‘pallali o‘simliklar esa ko‘pincha daraxtlar va butalar bo‘lib, ikkilamchi
qalinlashish orqali yirikroq va uzunroq o‘sadi Ikki va bir urug‘pallali o‘simliklarning poyasi
anatomik tuzilishini yanada batafsil davom ettiraman: Ikki urug‘pallali o‘simliklar poyasining
tuzilishini kengroq tahlil qilish 1.Epidermis poyaning tashqi qavati bo‘lib, suv yo‘qotilishini
oldini olish va tashqi muhit ta’sirlaridan himoya qilish vazifasini bajaradi. Ba’zi hollarda
tukchalar yoki bez hujayralari mavjud bo‘lib, ular himoya yoki sekretsiya vazifasini bajarishi
mumkin. 2. Po‘stloq (kortex) Epidermis ostida joylashadi. Uchta asosiy qavatga bo‘linadi:
Hujayra qatlami: Kollenkima (egiluvchanlikni ta’minlaydi) va sklerenkima (mexanik himoya)
mavjud. Asosiy parenxima: Oziq moddalarni saqlovchi parenxima hujayralaridan tashkil
topgan. Ba’zi hollarda bu qavat aeratsiyani ta’minlash uchun intersellulyar bo‘shliqlar hosil
qiladi. Endodermis: Kortexni markaziy silindrdan ajratib turadi. 3. Markaziy silindr (stele)
Tomir tutamchalari, kambiy va o‘zagi markaziy silindrga kiradi. Ksilema va floema Ksilema
ichki tomonda joylashib, suv va mineral moddalarni yuqoriga yo‘naltiradi. Floema tashqi
tomonda joylashib, organik moddalarni (masalan, fotosintez mahsulotlari) butun o‘simlik
bo‘ylab taqsimlaydi. Kambiy ikki xil hujayra hosil qiladi. Ikkilamchi ksilema: Poyaning ichki
qismida hosil bo‘ladi va daraxtlarning yog‘och qismi hisoblanadi. Ikkilamchi floema: Poyaning
tashqi qismida hosil bo‘ladi va oziq moddalarni tashishda ishtirok etadi. O‘zak (medulla)
Poyaning markazida joylashgan. Oziq moddalarni saqlashda ishtirok etadi. Parenxima
hujayralari bo‘lib, ularning orasida intersellulyar bo‘shliqlar bo‘lishi mumkin [1,3].
Bir urug‘pallali o‘simliklar poyasi: 1. Epidermis Ikki urug‘pallalilar kabi himoya
vazifasini bajaradi. Kutikula qatlami nisbatan qalin bo‘lib, o‘simlikni suv yo‘qotilishidan
saqlaydi. 2. Mexanik to‘qimalar Sklerenkima va kollenkima qatlamlari yaxshi rivojlangan. Bu
qatlamlar o‘simlikning tashqi ta’sirlarga nisbatan chidamliligini oshiradi. 3. Asosiy to‘qima
(parenxima) Parenxima poya ichida keng qavatni egallaydi va oziq moddalar saqlashga xizmat
qiladi. Intersellulyar bo‘shliqlar o‘simlik ichki havosining harakatini ta’minlaydi. 4. Tomir
tutamchalari tartibsiz joylashgan va mexanik to‘qima bilan o‘ralgan. Har bir tomir tutamida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
ksilema va floema birga joylashadi. Tomir tutamchalari orasida kambiy yo‘qligi sababli
ikkilamchi qalinlashish kuzatilmaydi. 5. Ikkilamchi qalinlashish yo‘qligi Bir urug‘pallali
o‘simliklar poyasi kambiyga ega emasligi sababli ular yildan-yilga qalinlashmaydi. Shu
sababdan, ular odatda nozik va bir xil diametrda qoladi. Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar
poyasining funksional farqlari. Xulosa. Bir urug‘pallali va ikki urug‘pallali o‘simliklar
poyasining tuzilishi ularning evolyutsion moslashuvini aks ettiradi. Bir urug‘pallali o‘simliklar
o‘t o‘simliklari bo‘lib, mexanik mustahkamlikka urg‘u bergan holda, sodda tuzilishga ega. Ikki
urug‘pallali o‘simliklar esa murakkabroq tuzilgan, daraxt va butalar sifatida katta
o‘lchamlarga o‘sish imkonini beradigan ikkilamchi qalinlashish jarayoniga ega [1,2]
References:
1.
O’.E.Xo’janazarov, X.Mavlonov, J.S.Sadinov. “Botanika o’simliklar sistematikasi” Toshkent
“Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
M.I.Ikromov, X.N. Normurodov, A.S. Yuldashev. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
3.
S. Mustafayev, O’. Ahmedov. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
4.
SH. Tojiboyev. O’simliklar sistematikasi. -T.: 1990.
5.
O’. Pratov, A.S. To’xtayev, F. O’. Azimova, I.Z.Saparboyev, M.T. Umaraliyeva. Biologiya
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
