YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
OZARBAYJON XALQI MILLIY MADANIYATIDA NIKOH MAROSIMI: TARIXIY
ETNOGRAFIK TAHLIL
Ibragimova Maftuna Abdulazizovna
Angren Universiteti Gumanitar va ijtimoiy fanlar kafedrasi
tarix fani o’qituvchisi.
Tel.94-920-80-82. El.pochta: abdulazizovna1789@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14724780
Ozarbayjon nikoh marosimining tarixiy rivojlanishi
Ozarbayjon nikoh marosimlari asrlar davomida o'ziga xos an'ana va qadriyatlarni saqlab
kelgan va bu marosimlar xalqning madaniy hayotining ajralmas qismiga aylangan.
Ozarbayjonning nikoh marosimi tarixan ko‘plab ijtimoiy, diniy va etnik ta’sirlar bilan
shakllangan. Aksariyat an'analarda musulmonlik, xususan, islom dinining ta’siri sezilarli bo'lsa-
da, Ozarbayjonning qadimgi milliy urf-odatlari ham o‘z o‘rniga ega. Bu marosimlar nafaqat
nikohdan oldingi tayyorgarlikni, balki juftlikning bir-biriga nisbatan hurmatini, oila va
jamiyatda o'z o'rnini topishini ham ifodalaydi.
Ozarbayjon xalqining nikoh marosimlari o‘zining boy tarixiy va madaniy merosi bilan
tanilgan. Xususan, qadimgi Ozarbayjonda nikoh kelishuvi va nikoh to‘yi marosimi an’anaviy
tarzda olib borilgan bo‘lib, bu jarayonlar ko‘p hollarda oilaviy va ijtimoiy kelishuvlarga
asoslangan edi.
Nikoh marosimining asosiy bosqichlari
Ozarbayjon nikoh marosimi odatda bir nechta muhim bosqichdan iborat bo‘ladi:
Nikoh taklif qilish (Xatun qalmaq) yoki qiz ko'rish (Qız görünçülüyü) marosimi.
Ozarbayjonda nikoh taklifi, an'anaga ko'ra, oila tomonidan amalga oshiriladi. Erkak
tomonidan qizga yigitlik taklifi aytiladi, lekin bu taklifdan avval, ikki oilaning o'zaro kelishuvi
va maslahatlari bo‘lishi zarur. Ko'pincha, yigitning oilasi qizning oilasidan ruxsat olish uchun
an'anaviy ravishda murojaat qiladi. Kuyov tomonidan qizning oilasiga rasmiy tashrif
buyuriladi. Bu tashrif davomida kelin bo'lmish va uning oilasi bilan tanishiladi. An'anaga ko'ra,
kuyov tomoni choy ichishga taklif qilinadi va suhbat davomida qizning fe'l-atvori, oilaviy
qadriyatlari haqida ma'lumot olinadi.
Sovchilik (Elçilik)
. Qiz ko'rishdan so'ng, kuyovning ota-onasi va hurmatli qarindoshlari
rasman sovchilikka borishadi. Bu marosim "Qız istəmə" deb ham ataladi. Sovchilik davomida
kelin va kuyov oilalari o'rtasida kelishuvlar amalga oshiriladi.
Unashtiruv Marosimlari
Söz Kəsmə.
Bu marosimda ikki oila rasman kelishuvga erishadi va "Xeyir-dua" beriladi.
Marosim davomida shirin choy va shirinliklar tortiq qilinadi, bu esa kelgusi hayotning shirin
bo'lishiga ishoradir.
Nişan.
Rasmiy unashtiruv marosimi bo'lib, unda kelin-kuyovga uzuklar taqiladi. Bu
marosimda kuyov tomoni kelin uchun qimmatbaho sovg'alar, tilla taqinchoqlar va to'y liboslari
olib keladi.
Xına Gecəsi.
To'ydan bir kun oldin o'tkaziladigan ayollar marosimi. Kelin qo'liga xina
qo'yiladi, an'anaviy qo'shiqlar aytiladi va raqsga tushadilar. Bu marosim kelin uchun qizlik
hayoti bilan vidolashuv kechasi hisoblanadi.
Nikohni tasdiqlash (Nikaah)
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
Islomiy din ta'limotiga ko‘ra, nikoh diniy rasm-rusmlarga asoslanadi. Nikoh marosimi
imomning huzurida o‘tadi va bu jarayon ko‘pincha ikki tarafning roziligini va nikoh shartlarini
tasdiqlashni o‘z ichiga oladi. Nikaah shartlari, jumladan, mahr (to‘y sovg‘asi) to‘lash, oila qurish
uchun mas'uliyatlarni qabul qilish kabi o‘zaro kelishuvlarni o'z ichiga oladi.
To‘y (Nikoh to‘yi)
Asosiy to'y marosimi ikki qismdan iborat:
Kelin tomonda (Qız toyu)
Kuyov tomonda (Oğlan toyu) Nikoh to‘yi Ozarbayjon madaniyatida katta ahamiyatga ega.
To‘yda, odatda, keng mehmonlar yig‘ilishi bo‘lib, bu marosim an'anaviy raqslar, qo‘shiqlar va
turli xil milliy taomlar bilan o‘tkaziladi. Ayniqsa, to‘ydagi kuyovning va kelinning kiyimlari,
dekoratsiya va mehmonlar uchun maxsus dasturxonlar an’anaviy uslubda bo‘ladi.
Milliy cholg'u asboblari jo'rligida an'anaviy raqslar ijro etiladi
"Vağzalı" kuyisi ostida kelin kuzatiladi
"Üzə çıxdı" marosimi - kelin yangi oilasiga kirib kelishi
"Gərdək" - kelin-kuyovning birinchi kechasi uchun maxsus bezatilgan xona
Bugungi kunda Ozarbayjon nikoh marosimlari an'anaviy va zamonaviy elementlarning
uyg'unlashuvini namoyish etmoqda:
Yevropa uslubidagi liboslar kirib kelgan
Fotosessiya va videotasvirga olish rasm bo'lgan
Restoran va mehmonxonalarda nishonlash ommalashgan
Turistik sayohatlar bilan birlashtirilgan asal oyi an'anasi shakllangan.
Kelinning uyga olib borilishi
Kelinning erga o‘tish jarayoni ham Ozarbayjonning nikoh marosimida muhim bir bosqich
hisoblanadi. Kelinning oilasidan uyiga olib borilishi va yangi oilaning boshlanishi bilan bog‘liq
bo‘lgan bu marosimda, odatda, yig‘ilishlar va turli an'anaviy ehtirosli rasm-rusmlar bo‘ladi. Bu
bosqichda kelin va kuyovning o'zaro sadoqat va hurmatni anglatadigan simvolik xatti-
harakatlari amalga oshiriladi.
Nikoh marosimining madaniy va ijtimoiy o‘rni.
Ozarbayjon xalqi uchun nikoh marosimi, shuningdek, milliy va dini qadriyatlarning
ifodasi bo‘lib, oila qurish va jamiyatdagi o‘zgarishlarni belgilovchi muhim ijtimoiy voqea
sifatida qaraladi. Nikoh orqali oilaviy o‘zaro hurmat, erkak va ayol o‘rtasidagi barqaror
munosabatlar, shuningdek, nasl-nasabni davom ettirishning mas'uliyati saqlanadi.
Nikoh marosimi va uning bosqichlari, asosan, Ozarbayjonning o‘rta va qishloq
hududlarida yanada ko‘proq an’anaviy tarzda amalga oshiriladi. Shuningdek, shaharlarda,
ayniqsa, yoshlar orasida zamonaviylashtirish jarayonlari boshlangan bo‘lsa-da, an'anaviy nikoh
marosimlari ham saqlanib qolgan.
Nikoh marosimlarining zamonaviy tendensiyalari
Bugungi kunda, globalizatsiya va ijtimoiy o‘zgarishlar natijasida Ozarbayjonning nikoh
marosimlari ham ba’zi o‘zgarishlarga uchragan. Ayniqsa, shaharlarda, to‘ylar ko‘proq
zamonaviylashtirilgan bo‘lib, an'anaviy usullar va zamonaviy tasvirlar bir-biriga aralashgan.
Biroq, nikohning diniy va ijtimoiy mazmuni o‘zgarishsiz qoldi, va nikoh marosimi hali ham
Ozarbayjon madaniyatining ajralmas qismi sifatida yashamoqda.
Xulosa
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
Ozarbayjonning nikoh marosimi xalqning madaniy hayotida katta ahamiyatga ega. U
nafaqat ikki insonning o‘zaro munosabatlarini ifodalaydi, balki oilaviy qadriyatlarni, milliy va
diniy an’analarga hurmatni ham o‘z ichiga oladi. Ushbu marosimlar asrlar davomida
shakllangan bo‘lib, hozirgi zamon talablariga qarab o‘zgarishlarga uchramoqda. Nikoh
marosimi Ozarbayjon xalqining ijtimoiy va madaniy hayotidagi eng muhim voqealardan biri
bo‘lib, hali ham jamiyatda o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi.
References:
1.
Mammadov, R. (2007).
The Traditions and Customs of Azerbaijan Weddings.
Baku:
Azerbaijan State Publishing House.
2.
Aliyeva, F. (2010).
Marriage and Family in Azerbaijan: A Cultural Analysis.
Baku: National
Academy of Sciences of Azerbaijan.
3.
Rzayev, E. (2015).
The Role of Marriage in Azerbaijani Society.
Journal of Social Sciences,
32(4), 102-115.
4.
Huseynova, L. (2018).
Azerbaijan Wedding Traditions: A Comparative Study.
Baku:
Azerbaijan University Press.
5.
Qurbanov, Z. (2020).
Modernization and Traditional Wedding Practices in Azerbaijan.
Central Asian Journal of Social Sciences, 8(2), 56-63.
6.
Fazilov, I. (2012).
Marriage in Azerbaijan: Historical and Contemporary Perspectives.
Journal of Azerbaijani Studies, 5(1), 33-48.
7.
Agha, N. (2003).
Cultural Heritage of Azerbaijan: Family and Wedding Traditions.
Baku:
Azerbaijan Cultural Foundation.
