YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
123
MAHMUD KOSHG‘ARIY HAYOTI VA ILMIY FAOLIYATI
Maftuna Abdulazizovna Ibragimova
Lecturer at the Department of
Social and Humanitarian Sciences, Angren University
Dadomatov Muzaffar
MIG’ 23-1 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15543737
O‘rta asr Sharq ilm-fani va madaniyati turli sohalarda yuksak taraqqiyotga erishgan.
Ayniqsa, tilshunoslik, tarix, madaniyatshunoslik kabi yo‘nalishlarda chuqur ilmiy asarlar
yaratildi. Ushbu yo‘nalishlarning taraqqiyotida turkiy tillar tarixida muhim o‘rin tutgan
allomalardan biri — Mahmud Koshg‘ariy bo‘lib, u XI asrda yashab, o‘zining noyob asari
“Devonu lug‘otit-turk”
orqali ilm-fan taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. Bu asar turkiy
tillarning ilk yozma lug‘ati bo‘lishi bilan birga, tarix, etnografiya, madaniyat, urf-odatlar,
harbiy ishlar, hatto geografik ma’lumotlarni ham o‘zida jamlagan ensiklopedik asar sifatida
qadrlanadi.
Mahmud Koshg‘ariy o‘z zamonasining ilg‘or tafakkur egasi bo‘lib, uning ishlari nafaqat
o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham tadqiqotchilar e’tiborini tortib kelgan. Ayniqsa, u
yaratgan lug‘at hozirgi turkiy xalqlarning til tarixini o‘rganishda asosiy manbalardan biri
bo‘lib xizmat qiladi.
Mahmud Koshg‘ariyning hayoti va ilmiy faoliyati
Mahmud Koshg‘ariy, to‘liq ismi bilan Abu Mansur Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad
al-Koshg‘ariy, XI asrning birinchi yarmida, taxminan 1029–1030-yillar atrofida Sharqiy
Turkistonning muhim madaniy markazlaridan biri bo‘lgan Qoshg‘ar shahrida (hozirgi Xitoy
Xalq Respublikasining Shinjon-Uyg‘ur avtonom hududi) tug‘ilgan. Uning oilasi yuqori
tabaqaga mansub bo‘lib, siyosiy va ilmiy elita orasida obro‘li maqomga ega bo‘lgan. Ayrim
tarixiy manbalarda Mahmudning otasi Husayn ibn Muhammad Mahmudxon davrida muhim
lavozim egallagani aytiladi, bu esa Mahmudning yoshligidan boshlab ilm va siyosat muhitida
kamol topganini ko‘rsatadi.
Mahmud Koshg‘ariy ilk ma’lumotni Qoshg‘arda olgan. O‘sha davrda Qoshg‘ar — turkiy
xalqlarning madaniy, siyosiy va ilmiy hayotida muhim o‘rin tutgan shahar edi. Undan keyin u
O‘rta Osiyoning mashhur ilm markazlari bo‘lgan Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur kabi
shaharlarda tahsil oldi. Bu markazlarda fiqh, tafsir, hadis, mantiq, falsafa, tarix va ayniqsa
lug‘atshunoslikka oid bilimlarni egalladi.
Mahmud Koshg‘ariy o‘z davrining eng nufuzli ilm markazi bo‘lgan Bag‘dod shahriga ham
tashrif buyurgan. Bu yerda u o‘z ilmiy faoliyatini yanada chuqurlashtirib, arab tilini
mukammal o‘zlashtirgan, bu esa unga arab olimlari bilan ilmiy muloqot qilish va turkiy tillarni
ularning e’tiboriga havola etish imkonini bergan. Bag‘doddagi ilmiy muhitda Mahmud arab
tilida yozilgan, ammo turkiy tillarni o‘rganish va ularga hurmat bilan yondashish zarur degan
g‘oyani ilgari surgan. Uning fikricha, turkiy tillar ham o‘zining boy lug‘aviy zaxirasi, nazmiy
imkoniyatlari va madaniy qatlamlari jihatidan arab tilidan kam emas edi.
Ilmiy faoliyatining mazmuni va yo‘nalishi
Mahmud Koshg‘ariy ilmiy faoliyatining eng muhim mahsuli — bu “Devonu lug‘otit-turk”
(ya’ni,
Turk tillari lug‘atlar majmuasi
) asaridir. U 1072–1074-yillarda Bag‘dodda yozilgan
bo‘lib, xalifa Muqtadiy Billahga bag‘ishlangan. Ushbu asar o‘z davrida arab tilida so‘zlashuvchi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
124
olimlarga turkiy tillarni o‘rgatish, ularning boyliklarini ko‘rsatish, hamda turkiy tillar
qanchalik mukammal va keng tarqalganini isbotlash maqsadida yozilgan.
“Devon”da Koshg‘ariy 7500 dan ortiq so‘z, 400 ga yaqin she’r namunasi, turli maqollar,
topishmoqlar, aforizmlar, shuningdek, etnografik, geografik, folklor va tarixiy ma’lumotlarni
keltirgan. U har bir turkiy so‘zning nafaqat lug‘aviy izohini, balki fonetik, morfologik va
sintaktik tahlilini ham bergan. Shuningdek, u ilk bor dunyo xaritasini chizgan turkiy olim
sifatida tan olingan. Mazkur xarita o‘sha davrdagi turkiy qabilalar tarqalgan hududlarni
tasvirlaydi va XI asr geografik tasavvurlarini o‘rganishda muhim manbadir.
Mahmud Koshg‘ariy o‘z asarida 20 dan ortiq turkiy qabila — qirg‘iz, o‘g‘uz, karluk,
turg‘ish, chigil, uygh‘ur, qipchoq va boshqalarning tillari va ularning o‘ziga xos lug‘aviy
jihatlarini ham keltiradi. Bu esa asarni qiyosiy tilshunoslik nuqtai nazaridan ham nihoyatda
muhim manbaga aylantiradi. Bundan tashqari asarda turkiy qabilalar yashagan hududlar, til
farqlari, harbiy kuchi va ijtimoiy tuzilmalari haqida ham to‘liq tasvir beriladi. Hatto dunyo
xaritasi ham chizilgan bo‘lib, bu o‘rta asr geografiyasi uchun muhim manbadir.
Bugungi kunda Mahmud Koshg‘ariyning ilmiy merosi nafaqat O‘zbekistonda, balki
Turkiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Ozarbayjon, Xitoy, Rossiya va boshqa ko‘plab davlatlarda
o‘rganilmoqda. Turkiyada uning sharafiga universitet va ilmiy markaz nomlangan. 2008-yilda
YUNESKO tomonidan Mahmud Koshg‘ariy tavalludining 1000 yilligi keng nishonlangan. Bu
esa uning ilmiy faoliyatining global e’tirof etilganini isbotlaydi.
Tilshunoslar tomonidan
“Devonu lug‘otit-turk”
asari qadimgi turkiy tilning
grammatikasi, leksikologiyasi, dialektologiyasi, fonetika va morfologiyasini o‘rganishda asosiy
manba sifatida qadrlanadi. Adabiyotshunoslar esa undan turkiy xalqlarning qadimgi nazmiy
va og‘zaki ijod namunalari manbasi sifatida foydalanadilar. Tarixchilar uchun esa u qadimiy
turkey qabilalarning yashash hududi, ijtimoiy hayoti va madaniyati haqidagi nodir
ma’lumotlarni taqdim etadi.
Shu tariqa, “Devon” nafaqat lug‘at, balki madaniy-antropologik ensiklopediya sifatida
ham ahamiyatlidir.
Asarning ilmiy va amaliy ahamiyati
Tilshunoslik nuqtai nazaridan
Turkiy tillarning tarixiy rivojlanishini o‘rganishda birinchi darajali manbadir.
Qadimgi turkiy fonetika, morfologiya, sintaksis, semantika kabi bo‘limlar haqida muhim
ma’lumotlar beradi.
Bugungi o‘zbek, uyg‘ur, qirg‘iz, qozog‘, turkman, turk, qoraqalpoq kabi tillarning
ildizlarini tahlil qilishda asos bo‘ladi.
Folklorshunoslik va etnografik manba sifatida
Turkiy xalqlarning og‘zaki ijodi – maqol, topishmoq, aforizm, hikmatli so‘zlar saqlanib
qolgan.
Urf-odatlar, rasm-rusumlar, an’anaviy kiyim-kechak, ovqatlanish madaniyati haqida
batafsil ma’lumotlar mavjud.
Harbiy tizim, ovchilik, chorvachilik kabi sohalar etnografik jihatdan tasvirlangan.
Tarixiy manba sifatida
Asarda XI asr turkiy qabilalarining joylashuvi, siyosiy holati, ijtimoiy tuzilishi haqida
aniq ma’lumotlar bor.
Tarixiy geografiyaga oid xarita va topografik tavsiflar mavjud bo‘lib, ular o‘sha davrning
siyosiy va iqtisodiy hayotini aks ettiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
125
Mahmud Koshg‘ariyning ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi
Mahmud Koshg‘ariy o‘z asari orqali turkiy tillarning ilmiy yondashuv asosida tahlil
qilinishiga asos soldi. Uning yondashuvi zamonaviy komparativ tilshunoslik (taqqoslamali
tilshunoslik) tamoyillariga yaqin bo‘lib, bir necha tillarni o‘zaro taqqoslab o‘rganishga
asoslangan edi. Uning ishlari arab tilidagi ilmiy muhitda turkiy tillar nufuzi oshishiga sabab
bo‘ldi.
Bugungi kunda uning asari Germaniya, Turkiya, O‘zbekiston, Rossiya, AQSh kabi ko‘plab
davlatlarda ilmiy markazlarda o‘rganilmoqda. Turkiyada maxsus Mahmud Koshg‘ariy ilmiy
markazi tashkil etilgan. Ko‘plab xalqaro konferensiyalar va simpoziumlar uning ilmiy
merosiga bag‘ishlanadi.
Xulosa
Mahmud Koshg‘ariy — o‘z davrining buyuk mutafakkiri, yuksak bilimli alloma, tilshunos
va madaniyatshunos olimidir. Uning
“Devonu lug‘otit-turk”
asari orqali turkiy tillarning
o‘tmishi, boy madaniyati, ijtimoiy hayoti va urf-odatlari haqida bebaho ilmiy ma’lumotlar
bugungi avlodga yetib kelgan. Asar faqat lug‘at emas, balki butun bir davrning tarixiy-madaniy
manzarasini aks ettiruvchi noyob manba sifatida qadrlanadi.
Bugungi kunda Mahmud Koshg‘ariy merosini o‘rganish, uni chuqur tahlil qilish nafaqat
ilmiy, balki milliy-ma’naviy qadriyatlarimizni anglash nuqtai nazaridan ham muhimdir. U
turkiy xalqlarning yagona tarixiy ildizga ega ekanligini ilmiy asosda isbotlagan va bu orqali
bizga o‘zligimizni tanitgan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mahmud Koshg‘ariy.
Devonu lug‘otit-t-turk.
Tarjimasi va izohlari: S. Mutallibov, B.
Sarimsakov. – Toshkent: Fan, 1960 (qisman)..
2.
Karimov, I. A.
Mahmud Koshg‘ariy va turkiy tillar tarixi.
– Toshkent: O‘zbekiston, 1997..
3.
Bartold, V. V.
Turk xalqlari tarixi va madaniyati haqida maqolalar.
– Toshkent: Fan,
1993..
4.
Nadjip, H.
O‘rta asr turkiy adabiyoti tarixi.
– Toshkent: Fan, 1979..
5.
Erkinov, A. A.
Turkiy tilshunoslik tarixidan.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2006.
6.
Clauson, Gerard.
An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish.
– Oxford:
Clarendon Press, 1972.
7.
Dankoff, Robert.
Mahmud al-Kashgari’s Map: World View and Cultural Vision.
// Journal
of Turkish Studies, 1980..
8.
YUNESKO.
Mahmud al-Kashgari 1000th Birth Anniversary Materials.
– Paris, 2008.
