YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
128
O‘TKIR HOSHIMOVNING IKKI ESHIK ORASI ASARINING LINGVISTIK
TAHLILI
Zaripova Barchinoy Hamdam qizi
Urganch Ranch texnologiya universiteti
Filologiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14898129
Annotatsiya
: Mazkur maqolada O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asarining
lingvistik jihatlari tahlil qilinadi. Asarning til xususiyatlari, badiiy tasvir vositalari, leksik-
semantik tahlil, frazeologizmlar va stilistik vositalardan foydalanish uslubi o‘rganiladi.
Shuningdek, asardagi dialoglar, qahramonlar nutqi va muallifning tilga bo‘lgan yondashuvi
tahlil qilinib, uning milliy til taraqqiyotidagi o‘rni yoritiladi. Maqolada, shuningdek, adibning
lingvistik mahorati va asar tilining o‘ziga xosligi bo‘yicha ilmiy fikrlar keltiriladi.
Kalit so‘zlar
: “Ikki eshik orasi”, lingvistik tahlil, badiiy tasvir vositalari, stilistika,
frazeologizmlar, leksik-semantik tahlil, dialog, qahramon nutqi, milliy til.
Kirish.
Adabiyot
– inson qalbining oynasi, til esa bu oynani jilovlovchi, unga hayot bag‘ishlovchi
kuchdir. O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari faqat bir oilaning taqdiri haqida emas,
balki butun bir davr, jamiyat va inson tabiatining o‘zaro bog‘liqligini aks ettiruvchi badiiy
ko‘zgudir. Asarning har bir sahifasida hayotning achchiq haqiqatlari, insoniylik va axloq, mehr-
muhabbat hamda adolatning sirli jilolari yashiringan. Badiiy asar tili oddiy so‘zlardan iboratdek
tuyulsa-da, u o‘z ichida chuqur ma’no va estetik zavq mujassam etgan murakkab tizimdir. O‘tkir
Hoshimov o‘z asarida xalq tilining betakror jozibasidan, jonli nutq va o‘ziga xos uslubiy
vositalardan mohirlik bilan foydalangan. Uning qahramonlari real hayotdan olingan, ularning
so‘zlash tarzi, ichki kechinmalari va dunyoqarashi ham til vositasida ochib berilgan. Bu
maqolada asarning lingvistik xususiyatlari – leksik-semantik jihatlar, badiiy tasvir vositalari,
dialoglarning stilistik qurilishi va frazeologizmlarning qo‘llanilishi o‘rganiladi. Til – nafaqat
aloqa vositasi, balki adibning dunyoqarashini, milliy ruh va davr ruhi bilan uyg‘unligini
ifodalovchi muhim omildir. Shu bois “Ikki eshik orasi” romanining lingvistik tahlili nafaqat
adabiy-badiiy, balki tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham ahamiyatli sanaladi.
Til – bu oddiy so‘zlar majmuasi emas, balki inson tafakkurining, madaniyatining va
tarixining aksidir. Adabiyot til bilan yashaydi, uning orqali o‘z davrining ruhini ifoda etadi.
O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari ham shunday asarlardan bo‘lib, unda til nafaqat
voqealar bayoni uchun vosita, balki qahramonlar ichki dunyosining oynasi, davr ruhiyatining
ifodachisi sifatida namoyon bo‘ladi.
Tilshunoslikda lingvistik tahlil asarning badiiy tuzilishini, uning leksik-semantik
qatlamini, frazeologik birliklar va stilistik vositalarni o‘rganish orqali amalga oshiriladi. Har bir
yozuvchi o‘z asarining tiliga o‘ziga xos jilo beradi. O‘tkir Hoshimov esa xalq tilining jonli
ifodalaridan mohirlik bilan foydalanib, o‘quvchini bevosita asar dunyosiga olib kiradi. Uning
qahramonlari oddiy odamlar, ularning so‘zlash tarzi esa o‘z davrining, muhitining aniq aksidir.
Shu jihatdan, badiiy asarning lingvistik tahlili nafaqat uning g‘oyaviy yo‘nalishini tushunish,
balki yozuvchi uslubining betakrorligini anglashga ham xizmat qiladi. Semantik tahlil orqali
asar tilining ichki tuzilishi ochiladi, frazeologik birliklar esa milliy ruh va xalq donishmandligi
bilan bog‘liqlikni ta’minlaydi. Dialoglarning stilistik xususiyatlari esa qahramonlarning
individualligini ochib beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
Tilshunoslik nazariyasi nuqtayi nazaridan olib qaraganda, “Ikki eshik orasi” romanida
leksik ko‘p qatlamlilik kuzatiladi: unda xalq maqollari, iboralar, so‘z o‘yinlari, obrazli ta’riflar
juda ko‘p ishlatilgan. Bu esa asarni nafaqat badiiy jihatdan, balki tilshunoslik tadqiqotlari uchun
ham muhim manbaga aylantiradi. Shunday ekan, asarning lingvistik tahlili uning chuqur ma’no
qatlamlarini ochishga, yozuvchi uslubining o‘ziga xos xususiyatlarini anglashga hamda o‘zbek
adabiy tilining badiiy imkoniyatlarini yanada teranroq o‘rganishga xizmat qiladi.
Lingvistik tahlil:
O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari o‘zbek adabiy tilining barcha imkoniyatlarini
o‘zida mujassam etgan asarlardan biridir. Ushbu roman tili boyligi, ifodaviyligi, jonli xalqona
nutqiy uslubi va badiiy tasvir vositalari bilan ajralib turadi. Lingvistik tahlil jarayonida asarning
leksik-semantik tarkibi, stilistik uslublari, frazeologizmlarning qo‘llanilishi va sintaktik tuzilishi
o‘rganiladi.
Leksik-semantik xususiyatlar.
Roman leksik jihatdan juda boy va xilma-xildir. Unda:
Xalqona so‘z va iboralar – Asardagi qahramonlar nutqi hayotiy bo‘lib, xalq og‘zaki ijodidagi so‘z
va iboralar bilan to‘yingan. Masalan, “Uy ichidagi kuy ichida”, “O‘g‘ri qochguncha halol topgan
o‘z uyini yoqib yuboradi” kabi iboralar hayotiy tajribaning umumlashmasi sifatida aks etadi.
Davr leksikasi – Roman o‘tgan asrning muayyan davrida yozilgan bo‘lib, unda o‘sha
paytda keng ishlatilgan so‘z va iboralar uchraydi. Masalan, “galdagi brigadir”, “kolxoz”,
“raykom” kabi so‘zlar o‘sha davr muhitini beruvchi leksik birliklardir.
Adabiy va badiiy leksika – O‘tkir Hoshimov qahramonlar nutqida jonli xalq tilini qo‘llagan
bo‘lsa-da, muallif nutqida goh poetik uslub, gohida esa obrazli badiiy tasvirlar orqali asarning
emotsional kuchini oshirgan.
Frazeologizmlar va maqollar.
Asarda frazeologizmlar va maqollar keng ishlatilgan
bo‘lib, ular nafaqat qahramonlarning nutqiy xususiyatlarini aks ettiradi, balki asarning badiiylik
darajasini ham oshiradi. Masalan:
“Erkak xotinining ko‘nglini ko‘taraman deb, cho‘ntagini tushiradi” – bu xalq
donishmandligidan olingan ibora bo‘lib, oila va moliyaviy masalalar haqidagi hayotiy haqiqatni
ifodalaydi.
“Yomon xotin eshikdan kirsin, yaxshisi ko‘chada qolsin” – turmush haqida keskin, kinoyali
fikrni aks ettiradi. Bunday iboralar asarga xalqona ruh bag‘ishlab, O‘tkir Hoshimovning realistik
uslubini kuchaytiradi.
Stilistik uslublar va dialoglar
. Asarda uslubiy jihatdan turli tilda gapiruvchi
qahramonlar nutqi aniq ajralib turadi.
Jajji bola nutqi – Bola qahramon nutqida sodda, hayratomuz so‘zlar ishlatilgan, bu esa
bolalarga xos beg‘uborlik va samimiylikni aks ettiradi.
Keksalar nutqi – Yoshi katta qahramonlar odatda iborali, teran ma’noga ega so‘zlardan
foydalanadi. Masalan, bolalarga nasihat qilganda maqollar va pand-nasihat uslubidan
foydalangan.
Ayollar va erkaklar nutq farqlari – Ayollar nutqi odatda yumshoqroq, ko‘proq emotsional
bo‘lsa, erkaklar nutqi ancha qat’iy va soddaroq berilgan.
Roman dialoglarida qisqa, ammo juda mazmunli jumlalar ko‘p uchraydi. Ular
qahramonlarning ichki kechinmalarini ochib beruvchi uslubiy vositalar sifatida xizmat qiladi.
O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari lingvistik jihatdan juda boy va rang-barang.
Unda xalqona nutqning jozibasi, frazeologizmlarning ta’sir kuchi, stilistik uslublarning xilma-
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
xilligi va jonli dialoglar asarga hayotiylik bag‘ishlaydi. Ushbu roman o‘zbek tilining badiiy
ifodaviy imkoniyatlarini namoyon etuvchi yorqin namunalardan biri bo‘lib, adabiy til va xalq
tili uyg‘unligining ajoyib namunasi sifatida ilmiy o‘rganishga arziydi.
Muhokama:
Til – yozuvchining eng kuchli qurolidir. U orqali nafaqat voqealarni bayon qiladi, balki
inson qalbining eng nozik iplarini titratadigan tuyg‘ularni ham aks ettiradi. O‘tkir
Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari ham ana shunday kuchli til va ifodaviy vositalarga boy
bo‘lib, xalqona til va badiiy tasvirning uyg‘unligini o‘zida mujassam etgan. Ushbu asarning
lingvistik jihatlarini tahlil qilganimizda, O‘tkir Hoshimovning uslubi bevosita xalq nutqiga,
hayot haqiqatlariga asoslanganligini ko‘ramiz.
Badiiy asarning o‘ziga xosligi uning tilida namoyon bo‘ladi. “Ikki eshik orasi” romanida
yozuvchi xalqona iboralar, jonli dialoglar va obrazli tasvirlar orqali o‘quvchini o‘z qahramonlari
bilan bevosita suhbatga chorlaydi. Oddiy odamlarning nutqi, ularning his-tuyg‘ulari shunchalik
tabiiy aks ettirilganki, go‘yo o‘quvchi ularning yonida turib, ularning dardlarini, quvonchlarini
his qilayotgandek tuyuladi. Frazeologik birliklar va maqollarning ko‘p ishlatilishi romanga
milliy ruh bag‘ishlaydi. Har bir xalqning tafakkuri va madaniyati uning maqollari va iboralarida
mujassam bo‘ladi. O‘tkir Hoshimovning asarida esa bu vositalar quruq bezak emas, balki
voqealar rivojini, qahramonlar xarakterini ochib beruvchi muhim unsurlar hisoblanadi. Misol
uchun, keksa avlod vakillarining nutqida donishmandlik sezilib tursa, yosh avlod
qahramonlarining so‘zlash uslubi ancha oddiy, lekin jonli va ta’sirchan.
Bundan tashqari, O‘tkir Hoshimovning tilidan sezilib turadigan yana bir muhim jihat –
samimiylik. Asar tili ortiqcha badiiy bezaklardan xoli, sodda va ta’sirchan. Aynan shu sababli,
asardagi voqealar va qahramonlarning boshidan kechirganlari o‘quvchi qalbiga chuqur kirib
boradi. Shuningdek, yozuvchi qahramonlarning dialoglarini realistik tarzda quradi. Ular kitobiy
va sun’iy emas, balki kundalik hayotda qanday bo‘lsa, shunday aks etgan. Masalan, oilaviy
suhbatlarda hazilomuz iboralar, kinoyali jumlalar ko‘p uchraydi. Ammo ba’zan bu oddiy
jumlalarning o‘zi chuqur ma’noga ega bo‘lib, qahramonlarning ichki kechinmalarini ifodalaydi.
Roman tili va uslubini tahlil qilar ekanmiz, O‘tkir Hoshimovning nafaqat mohir adib, balki
tilning nozik jihatlarini teran anglagan ijodkor ekanligini anglash mumkin. Uning badiiy tilidan
hayotning o‘zi kelib chiqadi, asar tilining tabiiyligi, jonliligi va hayotiyligi uni o‘quvchiga yanada
yaqin qiladi.
Xulosa
qilib aytganda
, “Ikki eshik orasi” romanining lingvistik xususiyatlarini o‘rganish
orqali nafaqat adabiyot, balki tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham muhim xulosalar chiqarish
mumkin. O‘tkir Hoshimov tili – bu xalqning yuragi, uning qalbini aks ettiruvchi badiiy ifodadir.
Shu bois, bu asarning lingvistik jihatlari ham ilmiy tahlil qilishga, ham badiiy zavq olishga
arziydi.
References:
1.
Bekmurodov, U. “
O‘zbek badiiy adabiyotida realistik til va uning ifoda vositalari”.
O‘zbekiston universiteti nashriyoti. Toshkent, 2015 y.
2.
G‘ulomov, I. “
Hozirgi o‘zbek adabiy tili”.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2005 y.
3.
Hoshimov, O‘. “
Ikki eshik orasi”.
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
Toshkent, 984 yil.
4.
Quronov, M. “
Badiiy matn lingvistikasi va stilistikasi”.
Toshkent: Fan va texnologiya. 2017.
