YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
56
OILAVIY ZOʻRAVONLIKKA QARSHI KURASHNING HUQUQIY ASOSLARI
Axmadova Farangiz Akmal qizi
Buxoro davlat universiteti, Ijtimoiy-siyosiy fanlar kafedrasi 1-kurs
10-1 IJTI-24 guruhi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14928186
Annotatsiya:
Mazkur maqolada huquqiy taʼlimning ahamiyati, oilaviy zoʻravonlikka
qarshi kurashning samaradorligini oshirish yoʻllari hamda ushbu muammolar yechimiga
qaratilgan xalqaro va milliy tajriba asosida olib borilgan tadqiqotlar tahlil qilinadi. Shu bilan
birga, jamiyatda huquqiy savodxonlikni oshirish va oilaviy muhitda sogʻlom ijtimoiy
munosabatlarni shakllantirish boʻyicha amaliy tavsiyalar ham bayon etiladi.
Kalit soʻzlar:
huquqiy ta'lim, oilaviy zoʻravonlik, huquqiy madaniyat, huquqiy ong,
huquqiy tarbiya, jinoyatchilik, oila instituti, xalqaro tajriba, milliy tajriba.
Jamiyatda huquqiy taʼlim va oilaviy zoʻravonlikka qarshi kurash masalalari bugungi kunda
eng dolzarb muammolardan biriga aylangan. Inson huquqlarini himoya qilish, demokratik
qadriyatlarni qaror toptirish va jamiyatda tinchlik hamda totuvlikni mustahkamlashning
muhim shartlaridan biri huquqiy savodxonlikni oshirishdir. Ayniqsa, oilaviy muhitda
zoʻravonlikning oldini olish masalasi fuqarolar xavfsizligi, yosh avlod tarbiyasi va barqaror
oilaviy munosabatlar uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Bugungi globallashuv va axborot
asrida huquqiy bilimga ega boʻlish shaxsning nafaqat huquqlarini himoya qilishiga, balki davlat
va jamiyat qurilishidagi faol ishtirokiga ham zamin yaratadi. Oʻzbekiston Respublikasida
huquqiy madaniyatni oshirish, aholining barcha qatlamlarini huquqiy savodxonlikka oʻrgatish
davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri sifatida eʼtirof etilmoqda. Xususan, 2019-yilda
qabul qilingan “Huquqiy madaniyatni yuksaltirish toʻgʻrisida”gi qaror jamiyatda huquqiy
savodxonlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Oilaviy zoʻravonlik esa nafaqat shaxsiy muammo,
balki jamiyat uchun ham katta tahdid hisoblanadi. Zoʻravonlik holatlari bolalarning psixologik
rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, oilaviy qadriyatlarning yemirilishiga sabab boʻladi va
umuman jamiyat barqarorligiga raxna soladi. Shu sababli, oilaviy zoʻravonlikning oldini olish
nafaqat huquqiy choralar bilan, balki keng qamrovli profilaktika tadbirlari, tarbiyaviy ishlar va
jamiyatdagi ijtimoiy madaniyatni oshirish bilan amalga oshirilishi lozim. Har bir shaxs huquqiy
va diniy ilmga ega boʻlsa, uni hayotga tatbiq qila olsa oilaviy zoʻravonliklar sodir boʻlmaydi.
Huquqiy va diniy bilimlar shaxsning axloqiy va ijtimoiy xulq-atvorini shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Har bir inson oʻz huquq va burchlarini yaxshi bilsa, shuningdek, dinning odob-
axloq, sabr-qanoat, hurmat va mehr-oqibat kabi qimmatli ta'limotlarini hayotiga tatbiq eta olsa,
oilaviy nizolar va zoʻravonlik holatlarining oldini olish mumkin.
Huquqiy bilim insonga oʻz huquqlarini himoya qilish bilan birga, oilaviy mas'uliyatlarini
ham anglashga yordam beradi. Masalan, Oila kodeksida belgilangan ota-onalarning burchlari,
er-xotin oʻrtasidagi huquqiy munosabatlar va farzandlar huquqlari haqida xabardorlik turli
nizolarning oldini olishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, din oilaviy hayotning ajralmas qismiga
aylangan jamiyatlarda oila institutining mustahkamlanishida muhim oʻrin tutadi. Masalan,
islom dini er-xotin oʻrtasida mehr-oqibat, hurmat va sabr-toqatni targʻib qiladi. Rasululloh
(s.a.v.)ning "Eng yaxshilaringiz ayollaringizga yaxshi munosabatda boʻlganlaringizdir" degan
hadisi bunga yorqin misoldir. Shunday ekan, huquqiy va diniy bilimlarni hayotga tatbiq etish
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
orqali nafaqat oilaviy zoʻravonlikning oldini olish, balki sogʻlom va totuv oilaviy muhitni
yaratish mumkin. Shu ma'noda, jamiyatda huquqiy savodxonlik va diniy madaniyatni oshirish
borasidagi taʼlim-tarbiyaning roli juda katta.Oiladagi zoʻravonlikdan jabrlangan shaxslarga oʻz
vaqtida manzilli yordam koʻrsatish va qoʻllab-quvvatlash, himoya qilinishi Oʻzbekiston
Respublikasi davlati tomonidan alohida nazoratga olingan. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi
Qonuni, 2024 yil 21 oktyabrdagi OʻRQ-978-son “Oilaviy (maishiy) zoʻravonlikdan himoya qilish
choralari kuchaytirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun
hujjatlariga oʻzgartirishlar va qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasining
Qonuni.
Oilaviy zoʻravonlikka qarshi kurashda huquqiy taʼlimning ahamiyati juda katta. Bu
jarayon jamiyatdagi huquqiy madaniyatni oshirish, zoʻravonlikka nisbatan toqatsizlikni
shakllantirish va jabrlangan shaxslarni huquqiy himoya bilan taʼminlashga qaratilgan. Bunda
huquqiy taʼlimning ahamiyati katta rol oʻynaydi:
1. Huquqiy xabardorlikni oshirish:
Odamlar oʻz huquqlari va majburiyatlarini bilib oladi.
Zoʻravonlik qurboni boʻlish ehtimolini kamaytiradi.
Jabrlanuvchilar qayerga va qanday murojaat qilish kerakligini bilishadi.
2. Profilaktika va oldini olish
Huquqiy taʼlim orqali zoʻravonlikning salbiy oqibatlari tushuntiriladi.
Oilaviy munosabatlarda huquqiy me'yorlarga rioya qilish zarurati anglashiladi.
3. Huquqiy himoyani taʼminlash:
Jabrlanganlar advokat, ijtimoiy xizmatlar yoki huquqni muhofaza qilish organlariga
murojaat qilish qobiliyatiga ega boʻladi.
Huquqiy taʼlim zoʻravonlik holatlarini hujjatlashtirish va sudga murojaat qilishda yordam
beradi.
4. Gender tengligini targʻib qilish:
Huquqiy taʼlim ayollar va erkaklarning teng huquqlarga ega ekanligini anglashga yordam
beradi.
Patriarxal stereotiplarga qarshi kurash olib boriladi.
5.
Bolalar va oʻsmirlarga taʼlim berish:
Oilada sogʻlom munosabatlarni shakllantirish uchun yoshlarga huquqiy bilim berish
muhim;
Kelajak avlodning huquqiy ongini rivojlantirish orqali zoʻravonlikka qarshi barqaror
munosabat shakllanadi.
6. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik:
Huquqiy taʼlim davlat muassasalari, NNTlar va OAV orqali amalga oshirilganda yanada
samarali boʻladi.
Zoʻravonlikka qarshi kurashda xalqaro va milliy tajribalar muhim ahamiyatga ega. Ushbu
sohadagi asosiy yondashuvlar va Oʻzbekistondagi amaliyotlar haqida:
Xalqaro tajribada quyidagi tashkilotlar faoliyati diqqatga sazovor:
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashabbuslari:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
1993-yilgi Deklaratsiya: 1993-yil 20-dekabrda BMT Bosh Assambleyasi "Ayollarga
nisbatan zoʻravonlikka barham berish toʻgʻrisida" deklaratsiyani qabul qildi. Ushbu hujjat
davlatlarni ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi kurashishga chaqiradi.
Xalqaro kampaniyalar:
"16 kun faollik" kampaniyasi: Har yili 25-noyabrdan 10-dekabrgacha oʻtkaziladigan
ushbu kampaniya ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi kurashga qaratilgan.
Shvetsiya tajribasi:
Zoʻravonlik qurbonlarini himoya qilish: Shvetsiyada ayollarga nisbatan zoʻravonlikka
qarshi kurashish va zoʻravonlik qurbonlarini himoya qilish boʻyicha samarali tizimlar mavjud.
Ushbu tajriba Oʻzbekiston mutaxassislari tomonidan oʻrganilmoqda.
Oʻzbekiston tajribasi:
Huquqiy asoslar:
“Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonun: 2019-yil 2-
sentabrda qabul qilingan ushbu qonun xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikning barcha
shakllaridan himoya qilishga qaratilgan.
Amaliy chora-tadbirlar:
Reabilitatsiya markazlari: Zoʻravonlikdan jabrlangan xotin-qizlarga yordam koʻrsatish
maqsadida reabilitatsiya va moslashtirish markazlari tashkil etilgan.
Huquqiy targʻibot: Aholi oʻrtasida huquqiy madaniyatni oshirish va zoʻravonlikning oldini
olish boʻyicha targʻibot ishlari olib borilmoqda.
Xalqaro hamkorlik:
Tajriba almashish: Oʻzbekiston xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda zoʻravonlikka
qarshi kurashish boʻyicha tajriba almashmoqda va ilgʻor amaliyotlarni oʻzlashtirmoqda. Bu
boradagi ba'zi muhim tashabbuslar va hamkorlik yoʻnalishlari:
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
BMTning Aholishunoslik jamgʻarmasi (UNFPA) va Oʻzbekiston hukumati ayollar va
qizlarga qarshi zoʻravonlikning oldini olish uchun qator loyihalarni amalga oshirmoqda.
Zoʻravonlik qurbonlari uchun reabilitatsiya markazlari tashkil etilishida texnik va moliyaviy
yordam koʻrsatilib kelmoqda.
Yevropa Ittifoqi (YEI)
Oʻzbekiston YEI tomonidan moliyalashtirilgan "Ayollarni qoʻllab-quvvatlash va gender
zoʻravonligiga qarshi kurash" dasturlarida ishtirok etmoqda. YEIning texnik yordami orqali
gender tenglik va zoʻravonlik masalalariga bagʻishlangan huquqiy targʻibot ishlari kuchaytirildi.
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST)
JSST bilan hamkorlikda Oʻzbekistonda zoʻravonlikning sogʻliq uchun salbiy oqibatlari
boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Shifokorlar va psixologlar uchun maxsus treninglar
tashkil etildi.
Shvetsiya va boshqa Yevropa mamlakatlari bilan hamkorlik
Oʻzbekiston Shvetsiya bilan birgalikda zoʻravonlik qurbonlariga yordam koʻrsatish
boʻyicha ilgʻor tajribani oʻrgandi. Shvetsiya ekspertlari reabilitatsiya markazlari va mahalliy
mutaxassislar uchun maxsus treninglar oʻtkazishdi.
Xalqaro seminar va konferensiyalar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
Oʻzbekiston xalqaro miqyosda zoʻravonlikka qarshi kurashga bagʻishlangan seminar va
konferensiyalarda muntazam ishtirok etadi. Bu tadbirlar davomida turli davlatlar va xalqaro
tashkilotlar bilan tajriba almashildi. Ushbu xalqaro hamkorlik va tajriba almashish
Oʻzbekistonda oilaviy zoʻravonlikka qarshi kurashda samarali mexanizmlarni shakllantirishga
hissa qoʻshmoqda.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, oilaviy zoʻravonlikka qarshi kurashda huquqiy taʼlim
zoʻravonlikka qarshi immunitetni shakllantiradi. Huquqiy bilimli jamiyatda oilaviy
zoʻravonlikka nisbatan toqat qilib boʻlmas munosabat paydo boʻladi va adolat tamoyillariga
rioya qilish taʼminlanadi. Maqolada keltirilgan tahlillar va misollar shuni koʻrsatadiki, huquqiy
ta'lim va tarbiya oilaviy zoʻravonlikka qarshi kurashda muhim ahamiyatga ega. Huquqiy ong va
madaniyatni yuksaltirish orqali jamiyatda zoʻravonlikka nisbatan murosasiz munosabat
shakllanadi, bu esa oilaviy zoʻravonlik holatlarining kamayishiga olib keladi. Shuningdek,
xalqaro va milliy tajribalarni oʻrganish va tatbiq etish orqali huquqiy ta'lim samaradorligini
oshirish mumkin. Bu borada davlat organlari, nodavlat tashkilotlar va ta'lim muassasalarining
hamkorligi muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ibrohimov, F. A. (2020). “Ta'lim muassasalarida huquqiy ta'lim-tarbiyaning zarurati”
Academic Research in Educational Sciences, 1(1), 362-368.
2.
Poʻlatova, Z. (2023). "Huquq fanini oʻqitishda ilmiy adabiyotlardan foydalanishning
samaradorligi." Talqin va tadqiqotlar, 8, 25-28.
3.
Sadriddinov, A. S. (2022). "Ta'lim muassasalarida korrupsiyaga qarshi kurashish
sohasidagi huquqiy ta'lim va tarbiya." Eurasian Journal of Social Sciences, Philosophy and
Culture, 2(12), 102-108.
4.
Xolnazarova, D. M. (2024). "Oliy ta'lim tashkilotlari talabalarning huquqiy madaniyatini
rivojlantirishni takomillashtirish." Elita.uz - Elektron Ilmiy Jurnal, 2(1).
5.
Komiljonov, Sh. Q. (2024). "Huquqbuzarlikka beparvolik – jinoyatga yoʻl." Ta'lim
innovatsiyasi va integratsiyasi, 20(3), 33-37.
6.
in-academy.uz
7.
ihma.uz
8.
undp.org
9.
lex.uz
