YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
22
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA “
MOUTH\ OG‘IZ
” SEMANTIKALI LISONIY
BIRLIKLAR ASIMMETRIYASI
Otajonov Botirbek Ashuraliyevich
ADChTI
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915553
Nutqdagi asimmetriya tilning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini yanada yorqinroq
namoyon qiladi. Ushbu hodisa ma’lum bir mazmunni turli til birliklari orqali ifodalash yoki
aksincha, turli ma’nolarni bitta til birligi vositasida yetkazish imkoniyatini yaratadi. Bunday
asimmetriya ko‘rinishlari sinonimiya, omonimiya va antonimiya kabi semantik xususiyatlar
bilan chambarchas bog‘liqdir. Til tizimi shuni ko‘rsatadiki, belgi va ma’no o‘rtasida mutlaq
moslik mavjud emas. Ularning o‘zaro bog‘liqligi nisbiy bo‘lib, murakkab tuzilishga ega, ko‘p
hollarda esa ular to‘liq mos kelmaydi. Til birliklarining semantik chegaralari va ularning
kontekstda qanday ma’no kasb etishi ko‘pincha polisemiya yoki birliklar o‘rtasidagi o‘xshashlik
bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu bois, tilni struktur va semantik jihatdan o‘rganishda belgi va ma’no
o‘rtasidagi bu assimetriya tahlilni yanada chuqurlashtirish hamda ko‘p qirrali yondashuvni
talab etadi. Bundan tashqari, bu hodisa tilning dinamik xususiyatlarini ham aks ettirib, ma’no
va belgilarning nisbiyligi tilning kommunikativ vazifalarini samarali bajarishiga xizmat qiladi.
Bu jarayon tilning moslashuvchanligini oshirib, uning o‘zgaruvchan tabiati va ijtimoiy-
lingvistik muhitga moslashish qobiliyatini yaqqol namoyon etadi. Rus tilshunos olimasi D.V.
Erdineeva bu borada quyidagicha fikr bildiradi:
“…asimmetriya abadiy va universal hodisadir,
shuning uchun uni tilning "kamchiligi" sifatida emas, balki uning tuzilishi va funksional tizimining
ajralmas qismi sifatida ko‘rib chiqish lozim. Asimmetriyani tushunishda simmetriyaga ham e’tibor
berish kerak. Asosiy sabab shundaki, inson aniq markazga ega bo‘lsa-da, chegaralari noaniq
tushunchalar bilan ishlaydi. Bu hatto tilda maxsus nomi bo‘lmagan obyektlarni ham og‘zaki
ifodalash imkonini beradi. Biroq bu jarayon lingvistik elementlar (so‘zlar, grammatik shakllar)
ma’nosining aniq chegaralari hisobiga amalga oshiriladi.”
Darhaqiqat, inson tafakkuri va nutqi aniq markazga ega bo‘lgan, ammo chegaralari noaniq
tushunchalar bilan ishlashga asoslangan. Bu esa tilning nafaqat semantik va kommunikativ
imkoniyatlarini, balki uning doimiy rivojlanish va moslashish xususiyatlarini ham tasdiqlaydi.
Tilning semantik va struktur xususiyatlarini chuqur tahlil etishda sinonimiya, omonimiya
va antonimiya kabi hodisalarning o‘rni juda muhim. Xususan, sinonimiya orqali bir xil ma’no
turli til birliklari vositasida ifodalanadi. Sinonim so‘zlar va iboralar yordamida bir mazmun turli
shakllarda ifodalangani tufayli tilning ifoda imkoniyatlari kengayadi va variantlilik
ta’minlanadi.
Sinonimlarning qo‘llanilishi nafaqat mazmunni aniqlashtirishga xizmat qiladi, balki
nutqning uslubiy jihatdan boyishiga ham sabab bo‘ladi. Bu esa ma’noning o‘quvchi yoki
tinglovchiga yanada samarali yetkazilishiga ko‘maklashib, tilning ekspressiv va stilistik
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Omonimiya esa tilning yana bir muhim qirrasini ochib beradi. Ushbu hodisa natijasida bir
xil shakldagi til birligi – so‘z yoki ibora – turli ma’nolarni ifodalashi mumkin. Bu, ayniqsa, tilning
iqtisodiyligi va ko‘p ma’nolilik (polisemiya) kabi xususiyatlarini yoritib, uning semantik va
kommunikativ imkoniyatlarini kengaytiradi.
Omonimiya yordamida bitta til birligi kontekstga qarab turli vazifalarni bajarishi mumkin,
bu esa tilning pragmatik jihatdan samaradorligini oshiradi. Masalan, bitta so‘zning bir vaqtning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
o‘zida ham obyektni, ham holatni ifodalashi ma’nolar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlikni
murakkablashtirish bilan birga, tilning ifoda imkoniyatlarini ham boyitadi.
Antonimiya esa til tizimidagi bu hodisalarning qarama-qarshi tomonini yoritadi.
Antonimlar shaklan o‘xshash bo‘lishi mumkin, biroq mazmun jihatidan butunlay zid ma’nolarni
ifodalaydi. Bu hodisa til birliklari o‘rtasidagi murakkab bog‘lanishlarni ochib berib, ma’noning
nozik jihatlarini aniqroq ifodalashga yordam beradi. Antonimiya ko‘pincha qarama-qarshilik
munosabatlariga asoslanib, nutqning uslubiy va mantiqiy ta’sirchanligini oshiradi. Shuningdek,
antonimlarning mavjudligi til tizimining mantiqiy va struktur asosini mustahkamlab,
murakkab lingvistik konstruksiyalarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu hodisalar birgalikda tilning dinamikasi va uning murakkab, o‘zaro bog‘langan tizim
sifatidagi xususiyatlarini yoritib beradi. Sinonimiya, omonimiya va antonimiya o‘rtasidagi
murakkab va ko‘p qirrali aloqalar tilning nafaqat axborot uzatish, balki ijtimoiy hamda madaniy
ma’lumotlarni kodlashdagi ahamiyatini ham ochib beradi. Shu nuqtai nazardan, til belgilari va
ularning ma’nolari o‘rtasidagi bog‘lanishlar har doim mutlaq moslikda bo‘lavermaydi, chunki
til tizimi doimiy ravishda o‘zgarib turadigan murakkab va ko‘p qirrali struktura sifatida faoliyat
yuritadi. Bitta til birligi turli ma’nolarni mujassam etishi mumkin, bu esa polisemiya hodisasini
aks ettiradi. Masalan, bir so‘z yoki ibora turli kontekstlarda har xil ma’nolarni anglashi uning
semantik imkoniyatlarini kengaytiradi. Aksincha, bitta ma’no turli til birliklari orqali
ifodalanishi ham mumkin. Bu jarayon tilning sinonimik xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, ma’no
va shakl o‘rtasidagi elastik bog‘lanishlarni namoyon etadi.
Bu jarayonlar tilda asimmetriyaning shakllanishiga sabab bo‘ladi. Asimmetriya – belgi va
ma’no o‘rtasidagi bog‘lanishlarning beqaror va dinamik tus olishi bilan tavsiflanadi. Bir til
birligi turli kontekstlarda turlicha ma’no kasb etishi, ba’zan butunlay boshqa semantik yukni
o‘zida mujassam etishi mumkin. Masalan, ayrim so‘zlar muayyan vaziyatga qarab o‘z ma’nosini
o‘zgartiradi, bu esa til tizimining semantik va struktur murakkabligini oshiradi. Chunki bitta til
birligi bir vaqtning o‘zida bir nechta ma’no va funksiyani bajarishi mumkin. Natijada, tilning
ifoda imkoniyatlari kengayib, uning kommunikativ moslashuvchanligi ortadi.
Tildagi asimmetriya, asosan, belgi va ma’no o‘rtasidagi bog‘lanishning beqarorligi bilan
izohlanadi. Bu shuni anglatadiki, til tizimidagi mavjud belgilarning ma’nolari har doim ham
qat’iy va aniq ifodalanmaydi. Belgilar va ularning semantik mazmuni nisbiy hamda
o‘zgaruvchan bo‘lib, ular turli kontekstlarga qarab yangi ma’no tusini olishi mumkin. Shu bois,
til tizimida belgi va ma’no o‘rtasidagi bu o‘zaro mosliklarning asimmetrik tabiati nafaqat
lingvistik omillarga, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik jarayonlarga ham bog‘liqdir. Bu holat
tilning doimiy rivojlanishi va moslashuvchanligi uchun muhim omil bo‘lib, uning kommunikativ
imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. Bu holat, o‘z navbatida, tildagi kommunikativ
jarayonlarni yanada murakkablashtiradi. Chunki nutqdagi ma’no va shaklni to‘g‘ri anglash va
talqin qilish faqat lingvistik ko‘nikmalarga emas, balki kontekstual hamda pragmatik omillarga
ham bog‘liqdir. Bu esa tilning ko‘p qirrali va dinamik xususiyatlarini yaqqol namoyon etadi.
Mazkur tadqiqotning ushbu bobida biz ingliz va o‘zbek tillarida
mouth/og‘iz
semantikasiga ega
bo‘lgan lisoniy birliklarning asimmetriyasini chuqur tahlil qilishga harakat qilamiz.
Asimmetriyaning asosiy sababi shundaki, insonlar til orqali muloqot qilayotganida aniq
va barqaror tushunchalar mavjud bo‘lishiga qaramay, ular ko‘pincha noaniq va o‘zgaruvchan
chegaralarga ega bo‘lgan ma’nolar bilan ishlashadi. Bu holat tilning yuqori darajadagi
moslashuvchanligini ta’minlaydi, chunki u o‘zining semantik imkoniyatlarini kengaytirish
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
hamda turli kontekstlarga moslashish orqali kommunikatsiya jarayonining samaradorligini
oshiradi. Noaniq tushunchalar va ularning semantik chegaralaridagi elastiklik tilning ko‘p
qirrali bo‘lishiga olib keladi. Bu esa turli semantik birliklarning sinonimik, antonimik va
omonimik qatorlarda shakllanishiga zamin yaratadi. Shu nuqtai nazardan, ushbu tadqiqotda
biz
mouth/og‘iz
komponentli lisoniy birliklarning sinonimiya, antonimiya va omonimiya kabi
lingvistik hodisalar orqali qanday semantik bog‘lanishlarga egaligini tahlil qilamiz. Bunday
yondashuv ingliz va o‘zbek tillaridagi o‘xshash yoki bir xil mazmunga ega leksik birliklar
o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklarni aniqlash imkonini beradi. Tadqiqotning asosiy maqsadi –
til birliklarining semantik strukturalarini va ularning kontekstual yondashuvdagi rolini tahlil
qilish orqali ushbu tillarda mavjud lingvistik hodisalarning o‘zaro aloqalarini chuqurroq
tushunishdir. Shuningdek, sinonimiya, antonimiya va omonimiya kabi hodisalarning tildagi
kommunikativ jarayonlar va ma’no uzatishdagi ahamiyatini o‘rganish orqali biz ingliz va o‘zbek
tillari o‘rtasidagi lingvistik farqlar hamda ularning ijtimoiy-madaniy xususiyatlarini aniqlashga
harakat qilamiz. Bu yondashuv tilshunoslikda tilning o‘zgaruvchan, dinamik va kontekstual
tabiati haqidagi umumiy qarashlarni yanada kengaytirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, u
tilni pragmatik nuqtai nazardan chuqurroq anglashga, uning ijtimoiy va madaniy kontekstlarda
qanday ishlashini tahlil qilishga imkon beradi.
Ingliz tilida:
Bu sinonimlarning barchasi ko‘pincha odamning muloqotdagi xatti-
harakatlarini tanqidiy baholash uchun ishlatiladi. Ular suhbatdoshning haddan tashqari
sergapligi, o‘zini ko‘z-ko‘z qilishga moyilligi va boshqalarga o‘zini namoyish qilishga intilishi
bilan bog‘liq ma’nolarni anglatadi. Ba’zi so‘zlar, masalan, "loudmouth" yoki "braggart",
insonning o‘z gaplarida ko‘pincha maqtanchoqlik qilishi va o‘zini boshqalardan ustun qo‘yishga
harakat qilishini bildirsa, "windbag", "gasbag" yoki "blatherskite" kabi atamalar suhbatning
mazmunsizligi yoki ortiqcha bo‘lishiga urg‘u beradi. "Show-off" yoki "showboat" esa odamning
o‘zini maxsus namoyish qilishga intilishiga ishora qiladi.
Bu sinonimlar turli kontekstlarda ishlatilishi mumkin va ularning ohanglari ham
farqlanadi. Masalan, "boaster", "braggart" yoki "swaggerer" odamning o‘zini baland tutishi yoki
doimiy maqtanishiga urg‘u bersa, "gossipmonger" yoki "blabbermouth" shaxsning sir saqlay
olmasligi yoki ortiqcha g‘iybat qilishiga ishora qiladi. Ushbu so‘zlarning barchasi muloqot
madaniyatida insonlarning qanday qabul qilinishiga ta’sir qiladigan muhim lingvistik
birliklardir. Bu antonimlar "fullmouth" so‘zining aksi sifatida insonning gapirish uslubidagi
kamtarlik va ehtiyotkorlikni aks ettiradi. "Brief speaker" va "concise" kabi so‘zlar insonning
fikrlarini qisqa va aniq ifodalashga moyilligini bildirsa, "reticent" va "reserved" uning ko‘pincha
o‘z fikrlarini oshkor qilmasligi yoki ortiqcha so‘z yuritmasligini ifodalaydi. "Humble" va
"modest" atamalari esa insonning o‘zini past tutishi, ortiqcha e’tibor qaratmasligi va o‘z
yutuqlarini ko‘z-ko‘z qilmasligiga urg‘u beradi. "Silent" va "soft-spoken" insonning kam
gapirishi yoki ovozi past, muloyim bo‘lishini bildirsa, "discreet" va "unassuming" uning
ehtiyotkorlik bilan va boshqalarning hissiyotlarini inobatga olgan holda muloqot qilishini
anglatadi. Bu antonimlarning barchasi insonning muloqotdagi xulq-atvorini tasvirlash uchun
ishlatiladi va ular muloqot madaniyati hamda ijtimoiy muhitga mos ravishda insonlarning
o‘zini tutishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini ochib beradi. Omonimlar: "Fullmouth" atamasi
kontekstga qarab turli ma’nolarni anglatishi mumkin:
"Og‘zi to‘la tishli" (hayvonlar haqida)
–
Bu atama, ayniqsa, qishloq xo‘jaligida qo‘llanib,
hayvonlarning tishlari to‘liq o‘sib chiqqanini bildiradi. Masalan, "fullmouth ewes" iborasi yetuk,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
25
barcha tishlari chiqqan qo‘ylarni anglatadi. Bu biologik o‘ziga xoslik chorvachilikda
hayvonlarning yoshi va sog‘lig‘ini baholashda muhim hisoblanadi.
"Baqirib, ko‘p, qo‘pol gapiradigan odam"
–
Ushbu ma’no ijtimoiy kontekstda insonning
gapirish uslubini tavsiflaydi. "Full-mouth"
yoki "loudmouth"
kabi atamalar shovqinli,
boshqalarni bezovta qiladigan, o‘z fikrlarini yoqimsiz yoki tajovuzkor uslubda ifodalovchi
shaxslarni tasvirlash uchun ishlatiladi. Bunday so‘zlar odatda tanqidiy va salbiy tusga ega bo‘lib,
nutq madaniyatiga bo‘lgan munosabatni aks ettiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Косимова Н.Ф. Статья: К изучению асимметрии языкового знака. Научная
электронная библиотека «КиберЛенинка»
2.
Эрдынеева. Д.В. Статья: К вопросу об асимметрии в языке. Журнал:
Бурятского государственного университета. Язык. Литература. Культура
. 2013.
3.
Yusupova S.A. Simmetriya va assimetriya tarjima nazariyasida. Ilmiy elektron kutubxona
«KiberLeninka»
