YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
7
MA’NAVIY INTELLEKT BORASIDAGI PSIXOLOGIK NAZARIYALAR TAHLILI
Mirxoliqova Charos Xabibullaevna
Yoshlar muammolarini o'rganish va istiqbolli kadrlar tayyorlash instituti Boshqaruv
mahorati va yetakchilik ko'nikmalarini rivojlantirish kafedrasi mudiri Phd
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915428
Zamonaviy intellekt tadqiqotlaridagi muhim tendensiya - bu intellektning kognitiv
jihatini tahlil qilishdan uning ma’naviy asosini o‘rganishga o‘tish, xususan, «ma’naviy intellekt»
(spiritual intelligencye, yoki SI) tushunchasini qo‘llashni nazarda tutadi. Ma’naviy intellekt o‘z-
o‘zidan xabardorlik, sodir bo‘layotgan voqealarga ijodiy yondashuv, donolik, “nima uchun”
degan savolni berishga tayyorlik va hokazo kabi bir qator o‘ziga xos fazilatlarda namoyon
bo‘ladi va shu bilan hayotni chuqur tushunish darajasida yashash istiqbolini ta’minlaydi.
Ma’naviy intellekt hayot va o‘lim, yaxshilik va yomonlikning ekzistensial muammolarini hal
qilish, azob-uqubat sabablarini va umidsizlikka qarshi kurashish vositalarini izlash bilan
shug‘ullanadi [5].
X.Gardner yettita intellekt turini (lingvistik, mantiqiy-matematik, musiqiy, tana-
kinestetik, fazoviy, shaxslararo va shaxslararo ichki intilish) ajratib [2], keyinchalik o‘z
izlanishlarida qo‘shimcha intellekt turlarini, shu jumladan ma’naviy intellekt turlarini [3]
kiritishni zarur deb hisobladi.
Gardner ma’naviy intellektning uchta jihatini ajratib ko‘rsatadi:
1) kosmik yoki ekzistensial masalalarni hal etishga qaratilganlik (inson va koinot
o‘rtasidagi bog‘liqlik, o‘lim tabiati, mifologiya, din va san’atni hayotning mazmuni to‘g‘risidagi
ma’lumotlar manbai sifatida tushunish);
2) ongning o‘zgargan holatlariga erishish (trans, ekstremal hodisalar ta’siri ostida “eng
yuqori” tajribalar, san’at asarlarini idrok etishda jadal estetik tajriba);
3) boshqa insonlarga ta’sir qilish (boshqa insonlar bilan ularning ma’naviy yuksalishi va
birlashishi uchun muloqot qilish).
Gardner pozisiyasining evolyusiyasi o‘ziga xos qiziqishni uyg‘otadi.
Ko‘rinishidan, “ma’naviy intellekt” tushunchasining mazmuni muammoli ekanligini
anglab, oxir-oqibat u undan voz kechishni va ma’naviy sohani “borliqning cheklangan
masalalarini” hal qilishga qaratilgan ekzistensial intellektga kiritishni taklif qiladi. R. Emmons
“ma’naviy intellekt” ni insonlar o‘z hayotining umumiy sifatini yaxshilash, uni yanada
mazmunli, samarali va baxtli qilish mexanizmi sifatida belgilaydi.
Biroq, Emmons nazarida, ma’naviy intellekt - bu hayotiy vazifalarni har kuni hal qilish va
maqsadlarga erishish uchun ma’naviy axborotdan moslashuvchan foydalanishni ta’minlovchi
vositadir [10].
Emmons ma’naviy intellektning o‘zaro bog‘liq bo‘lgan beshta tarkibiy qismini ajratib
ko‘rsatadi:
1) transsendensiya qobiliyati (insonga o‘zining tabiat, insoniyat bilan birligini his qilish,
mumkin bo‘lgan tajriba sohasidan imkonsiz tajriba sohasiga o‘tish imkoniyatini beruvchi oliy
tajribalar sohasiga ongning odatiy va jismoniy doirasidan tashqariga chiqish imkoniyati);
2) ongning yuksak ma’naviy holatlariga kirish qobiliyati (o‘zini anglashning yuqori
darajasiga erishish, ya’ni jadal qadriyatli -mazmun bilan to‘ldirish);
3) kundalik tajribani muhim deb bilish qobiliyati (o‘zining kundalik vazifalari,
munosabatlari va maqsadlarini oliy, muqaddas qadriyatlar sifatida baholash);
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
8
4) hayotiy vazifalarni hal etish uchun ma’naviy zahiralardan foydalanish qobiliyati (aql,
iroda, burch hissi va boshqalar kabi o‘zining ichki ruhiy imkoniyatlaridan foydalanish hisobiga
qiyin va og‘ir hayotiy vaziyatlarni samarali hal etish);
5) insoniy xulq-atvorni amalga oshirish qobiliyati (kechirish, minnatdorchilik, kamtarlik,
rahm-shafqat va h.k.).
K. Nobl Emmons tomonidan taklif etilgan ma’naviy intellektlar ro‘yxatiga yana ikkita
intellektni qo‘shadi:
1) jismoniy voqelik odamlar ongli yoki ongsiz o‘zaro munosabatda bo‘ladigan kengroq
ko‘p o‘lchamli voqelikka kiritilganligini anglash;
2) nafaqat shaxsiy farovonlikni, balki ijtimoiy foydani ham nazarda tutuvchi ongli
ravishda psixologik salomatlikka intilish [4].
Nazariyada Nobl ma’naviy tajriba fenomeni sifatida muhim rol o‘ynaydi. U ma’naviy
tajribani o‘zini o‘zi his qilish va o‘zini idrok etishda uzoq muddatli ijobiy o‘zgarishlarga,
shuningdek, boshqa odamlar bilan samarali munosabatlarni o‘rnatish qobiliyatini oshirishga
olib keladigan voqealarni kristallash tajribasi bilan bog‘laydi.
D.Zohar va Y.Marshall IQ (intelligencye quotiyent) va EQ (emotional quotiyent) ga
qo‘shimcha ravishda ma’naviyat koyeffisiyenti tushunchasini kiritadilar. Ma’naviy intellektning
yuqori darajasi mazmun va qadriyatlar muammolariga murojaat qilish va ularni hal etish bilan
shug‘ullanish imkonini beradi; o‘z xulq-atvorlari va hayotini kengroq va boy mazmunli
kontekstda anglash; o‘zi uchun eng muhim hayot yo‘lini belgilash [6].
Zohar va Marshall ma’naviy intellektning quyidagi belgilarini sanab o‘tishadi:
-moslashuvchan bo‘lish qobiliyati (o‘z-o‘zidan moslashuvchan);
-o‘zini o‘zi anglashning yuqori darajasi; azob-uqubat bilan yuzma-yuz uchrashish va
bunday tajribadan kelgusida foydalanish qobiliyati;
-og‘riq bilan uchrashish va og‘riqni yengish qobiliyati;
-sezuvchanlik, uzoqni ko‘ra bilish va qadriyatlar bilan bog‘liq yuqori hayot sifati;
- keraksiz zarar yetkazishni istamaslik;
-turli narsalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rish imkoniyati (xolizmga moyillik);
-«nima uchun?» yoki «nima bo‘lsa?» degan savol berish va ularga fundamental javoblar
izlash istagi;
-shartlarga (urf-odatlar, an’analar, xulq-atvor qoidalari va shu kabilarga) qarshi turish
imkoniyati.
F.Voganning fikricha, ma’naviyat har qanday insonga xosdir, chunki ma’naviy intellekt har
qanday madaniyatda sevgi, donolik va o‘z axloqiy ideallariga amal qilish tarzida namoyon
bo‘ladi.
U ma’naviy intellektni quyidagicha belgilaydi:
a) ekzistensial masalalarni chuqur tushunish qobiliyati;
b) ongning turli qatlamlariga (darajalariga) kirib borish qobiliyati;
s) ruh borliqning asosi yoki evolyusiyaning ijodiy hayotiy kuchi ekanligini anglash [1].
Vogan ma’naviy intellektning mohiyatini tahlil qilib, “ma’naviy tajriba” toifasidan
foydalanadi va uning transsendental tomonini alohida ta’kidlaydi. Uning fikricha, ma’naviy
tajriba shaxsning integratsiyalashuvi va transformatsiyasi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu
esa psixologik o‘sish, salomatlik va farovonlikka olib keladi hamda deskstruktiv xulq-atvor
ehtimolini kamaytiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
9
G.V.Ojiganova ma’naviy intellektning mavjud nazariyalarini umumlashtirib, uning
quyidagi jihatlarini ajratib ko‘rsatadi [9]:
-ekzistensial (erkinlik, azob-uqubat, o‘lim kabi ekzistensial voqelik bilan yuzma-yuz
uchrashish qobiliyati; hayotiy mazmunlarni izlash);
-ma’naviy (muhabbat, rahm-shafqat, do‘stlik, insoniy xulq-atvorga bo‘lgan qobiliyat);
-mental, shu jumladan kreativlik (aqlning ochiqligi, narsalarni haqiqatdagidek ko‘rish
qobiliyati, sezgi va oldindan ko‘rish qobiliyati, bilimning turli turlaridan foydalanishga
tayyorlik);
-o‘zini o‘zi anglash va o‘zini o‘zi nazorat qilish (murakkab muammolarga duch kelganda
ichki xotirjamlik va muvozanatni saqlash qobiliyati);
-transsendent (ongning yuqori holatlariga erishish va sodir bo‘layotgan voqealarni
anglash chegaralarini kengaytirish qobiliyati).
Ma’naviy intellekt tushunchasi munosabati bilan G.V.O‘jiganovaning ma’naviy
qobiliyatlari konsepsiyasini eslatib o‘tish lozim [8]. U taklif etayotgan ma’naviy qobiliyatlar
modelida ma’naviy intellektning asosiy atributlari (ma’naviy-qadriyat va transsendent
komponentlari) bilan bir qatorda insonning intellektual va ijodiy qobiliyatlarini o‘z ichiga
olgan, ularning namoyon bo‘lishining yuqori darajasini qamrab oluvchi psixik jihat ham taqdim
etilgan.
Shunday qilib, ma’naviy intellekt kognitiv qobiliyatlarga emas, balki aqlning alohida
shaklidir, chunki u diniy e’tiqoddan to donolikgacha bo‘lgan shaxsning turli ma’naviy
zahiralaridan foydalangan holda hayotiy muammolarni hal etishga qaratilgan.
Ma’naviy intellektning o‘ziga xos xususiyatlari eng yuqori (“eng yuqori”) psixik holatlarga
tayanish bilan bog‘liq bo‘lib, shaxsiy ahamiyatga ega maqsadlarga erishishda ma’no va
mazmunlar (birinchi navbatda hayotning mazmuni) bilan ishlashga qaratilgan va o‘zini o‘zi
anglash va uning yuqori darajasini nazarda tutadi. Biroq, keyingi munozaralar uchun quyidagi
muammo dolzarb bo‘lib tuyuladi: ma’naviy intellekt mustaqil aql turimi yoki ma’naviy tarkibiy
qism insonning tabiiy intellektining tuzilishida aks etadimi? Oxirgi pozisiyaga rioya qilish
uchun ba’zi asoslar mavjud, masalan, shaxsning ma’naviy tajribasining, shu jumladan
qadriyatlar yo‘nalishlarining, o‘smirlik davrida intellektual iqtidorni rivojlantirishda [7] va
intellektual faoliyatning yuqori shakllarini shakllantirishda [8] asosiy ahamiyati namoyish
etildi.
Keltirilgan fikrlardan ko‘rinadiki, shaxsdagi ma’naviy intellektning rivojlanishi uning
ma’naviy qobiliyatlarining taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq hisoblanadi. Shuning bilan birga inson
ma’naviy qobiliyatlarining muhim kursatkichi uning intellektual salohiyati va bilim darajasi
bilan belgilanishi ko‘rsatib o‘tiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
David Vogan, “The character table for E8” Notices Amer. Math. Soc. 54 (2007), no. 9, 1122–
1134
2.
Gardner H. Frames of mind: The theory of multiple intelligences. — L. : Heinemann, 1983.
3.
Gardner H. Intelligence reframed. — N.Y. : Basic Books, 1999.
4.
Noble K. Spiritual intelligence. A new frame of mind // Advanced Development Journal.
— 2000. — № 9. — P. 1—28.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
10
5.
Sisk D. A., and Torrance, E. P. Spiritual Intelligence: Developing Higher Consciousness.
Buffalo, NY. — Creative Education Foundation, 2001.
6.
Zohar D., Marshall I. Spiritual Intelligence: the Ultimate Intelligence. London: Bloomsbury
Publishing, 2000.
7.
Ларионова Л. И. Культурно-исторические факторы развития интеллектуальной
одаренности. — М. : Изд-во «Институт психологии РАН», 2011.
8.
Ожиганова Г. В. Духовные способности как ресурс жизнедеятельности. — М. : Изд-
во «Институт психологии РАН», 2016.
9.
Ожиганова Г. В. Зарубежные концепции духовного интеллекта // Психология
интеллекта и творчества: традиции и инновации. Материалы Всероссийской
конференции, посвященной памяти Я. А. Пономарева и В. Н. Дружинина / Отв. ред. А. Л.
Журавлев, М. А. Холодная, Д. В. Ушаков, Т. В. Галкина. — 2010 б. — С. 236—246.
10.
Эммонс Роберт А. Психология высших устремлений: мотивация и духовность
личности / Роберт А. Эммонс ; [Пер. с англ. А. В. Лызлова] ; Под ред. [и с предисл.] Д. А.
Леонтьева. - Москва : Смысл, 2004. - 414 с.
