YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
146
QORAQALPOG'ISTON AHOLISINING GEOGRAFIK JOYLASHUV
XUSUSIYATLARI VA DEMOGRAFIK HOLATI
Saytova Iqlima Sulaymanovna
Nukus shahri №11-maktabning geografiya fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14973626
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining geografik joylashuvi
va demografik holati o’rganiladi. Tadqiqotda tabiiy va iqtisodiy omillarning aholi joylashuvi,
migratsiya jarayonlari hamda demografik o’zgarishlarga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek,
ekologik muammolar, xususan, Orol dengizi inqirozining aholi dinamikasiga ta’siri ko’rsatiladi.
Bundan tashqari, mintaqada demografik barqarorlikni ta’minlash uchun infratuzilma va
iqtisodiy imkoniyatlarni yaxshilash muhimligi muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar:
Qoraqalpog’iston, aholi, geografiya, demografiya, migratsiya, Orol dengizi,
iqtisodiy rivojlanish.
Kirish.
Qoraqalpog'iston Respublikasi O'zbekiston Respublikasining shimoliy-g'arbiy
qismida joylashgan bo'lib, o'ziga xos tabiiy-geografik xususiyatlarga ega. Ushbu hududning
aholisi va demografik holati ko'plab omillar, jumladan, geografik sharoit, iqlim, iqtisodiy
rivojlanish darajasi hamda migratsiya jarayonlari bilan bog’liq. Shu jihatdan, Qoraqalpog'iston
aholisi geografik joylashuvining o’ziga xosligi va demografik o'zgarishlarini tahlil qilish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Birinchidan, Qoraqalpog'iston Respublikasi umumiy maydoni 166,6 ming kvadrat
kilometrni tashkil etib, mamlakatning eng katta hududiy ma'muriy birliklaridan biri
hisoblanadi. Ushbu hudud shimolda va g’arbda Qozog’iston Respublikasi, sharqda esa Xorazm,
Buxoro va Navoiy viloyatlari bilan chegaradoshdir. Bundan tashqari, janubda Turkmaniston
Respublikasi bilan chegaradosh bo’lib, xalqaro chegaralarga ega. Ikkinchidan, tabiiy sharoitiga
ko’ra, Qoraqalpog’istonning katta qismi cho’l va yarim cho’l hududlardan iborat bo’lib, Aral
dengizining qurib borishi natijasida ekologik muammolar kuzatilmoqda. Shu bilan birga,
Amudaryo vodiysi va uning atrofidagi sug’oriladigan yerlar aholi zich joylashgan hududlarni
tashkil qiladi [2, 145-154].
Aholi soni va tarkibiga e'tibor qaratadigan bo'lsak, Qoraqalpog’iston Respublikasida
taxminan 2 millionga yaqin aholi istiqomat qiladi. Ushbu hududda qoraqalpoq, o’zbek, qozoq,
rus va boshqa millatlar vakillari yashaydi. Aholining milliy tarkibi asosan qoraqalpoq va
o’zbeklardan iborat bo’lib, ularning madaniy va ijtimoiy hayoti o’zaro uyg’unlashgan holda
kechadi.
Qoraqalpog'iston Respublikasi aholisining o'sish dinamikasi.
1-jadval
Yillar
Barchasi
Shundan:
Shahar aholisi
Qishloq aholisi
Ming kishi
%hisob.
Ming kishi
%hisob.
Ming
kishi
%hisob.
1991
1273,8
102,9
614,4
103,3
659,4
102,5
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
147
1992
1310,7
102,4
634,7
103,1
676,0
101,8
1993
1342,8
102,1
654,4
102,0
688,4
102,3
1994
1371,6
101,8
667,7
101,5
703,9
102,1
1995
1396,7
101,5
677,9
101,2
718,8
101,8
1996
1418,2
101,5
686,3
101,4
731,9
101,6
1997
1439,1
101,4
695,7
100,9
743,4
101,9
1998
1459,1
101,4
701,8
101,7
757,3
101,0
1999
1478,8
101,6
713,9
101,4
764,9
101,8
2000
1503,0
101,6
724,2
102,0
778,8
101,3
2001
1527,0
100,9
738,4
102,1
788,6
99,7
2002
1540,1
100,7
753,7
100,8
786,4
100,6
2003
1551,6
100,6
760,1
100,1
791,5
101,0
2004
1560,3
100,6
760,6
100,6
799,7
100,7
2005
1569,9
100,1
764,9
99,9
805,0
100,4
2006
1571,9
100,7
763,9
100,5
808,0
100,9
2007
1582,7
100,8
767,5
100,9
815,2
100,7
2008
1595,4
101,3
774,5
105,2
820,9
97,6
2009
1615,7
101,0
814,6
100,7
801,1
101,3
2010
1632,0
108,0
820,3
105,0
811,7
111,0
2015
1763.2
104,5
861,9
105,1
901,3
103,9
2017
1842,4
101,5
905,6
101,3
936,8
101,6
2018
1869,7
-
917,5
-
952,2
-
2021
1923,8
101,3
942,1
-
981,7
-
1991-2021-yillar davomida shaharlardagi aholi soni 614,4 mingdan 942,1 ming kishiga
yetib, 160,2 % ga o’sdi. Shu davr mobaynida o’rtacha yillik o’sish sur’ati 1,8 % ni tashkil etgan.
Biroq, 1991-yilda bu ko’rsatkich 3,3 % bo’lgan bo’lsa, 2018-yilga kelib 1,3 % gacha pasaygan
[3, 531-536].
Qishloq aholisi esa 659,4 mingdan 952,2 ming kishiga yetib, 144,4 % ga oshgan. Qishloq
joylarda o’rtacha yillik o’sish sur’ati 1,2 % bo’lib, 1991-yilda 2,5 %, 2018-yilda esa 1,6 % ni
tashkil etgan (1-jadval).
Qoraqalpog‘istonda aholi sonining o‘sishi hududiy xususiyatlarga bog‘liq bo‘lib, bu aholi
ulushining o‘zgarishiga olib kelgan. Masalan, 1991–2021-yillar davomida shahar aholisi ulushi
48,2 % dan 48,7 % ga oshgan, qishloq aholisi ulushi esa 51,8 % dan 51,3 % ga pasaygan. Ushbu
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
148
davrda aholining sezilarli darajada o’sishi Amudaryo, Beruniy, Kegeyli, Qanliko’l, To’rtko’l,
Chimboy va Ellikqala tumanlarida kuzatilgan.
Hududlarda aholi sonining oshishi yoki kamayishi tabiiy o’sish va migratsiya jarayonlari
hamda ma’muriy-hududiy tuzilishdagi o’zgarishlar bilan bog’liq. Biroq, aksariyat hollarda
aholining ko’payishida tabiiy o’sish asosiy omil hisoblanadi. Ilgari Qoraqalpog’iston aholisi
sonining ortishida aynan tabiiy o’sish yetakchi rol o’ynagan. So’nggi yillarda esa ekologik,
ijtimoiy-iqtisodiy va demografik omillar ta’sirida tabiiy o’sish sur’ati sezilarli darajada
pasaygan. Shunga qaramay, migratsiya balansi tufayli bu pasayish muvozanatlashmoqda.
Oxirgi 4,5 yil ichida tabiiy o’sishning biroz oshishi kuzatilmoqda.
Bundan tashqari, aholi zichligi jihatidan Qoraqalpog’iston hududi O’zbekistonning boshqa
viloyatlariga nisbatan kamroq zichlikka ega. Asosan, Nukus shahri va Amudaryo bo’yida
joylashgan qishloq va tumanlarda aholining asosiy qismi yashaydi. Shu bilan birga, uzoq cho’l
hududlarida aholi kam bo’lib, ular asosan chorvachilik bilan shug’ullanadi.
So’nggi yillarda migratsiya jarayonlari Qoraqalpog’istonning demografik holatiga
sezilarli ta’sir ko’rsatmoqda. Bir tomondan, ekologik sharoitning og’irlashuvi va ish
imkoniyatlarining cheklanganligi tufayli aholining bir qismi respublikaning boshqa
hududlariga yoki xorijiy davlatlarga ko’chib ketmoqda. Boshqa tomondan, ichki migratsiya
natijasida shaharlarga, ayniqsa, Nukus shahriga kelayotganlarning soni ortmoqda.
Barcha yuqorida qayd etilgan omillar Qoraqalpog’iston Respublikasida demografik
o’zgarishlarga olib kelmoqda. Tug’ilish ko’rsatkichlari nisbatan yuqori bo’lib, tabiiy o’sish
davom etayotgan bo’lsa-da, ekologik va iqtisodiy muammolar natijasida aholining migratsiyasi
ham oshib bormoqda.
Kelajakda, aholining yashash sharoitlarini yaxshilash maqsadida ekologik muammolarni
bartaraf etish, iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirish hamda yangi ish o’rinlarini yaratish
muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, qishloq xo’jaligi, sanoat va xizmat ko’rsatish sohalarini
rivojlantirish orqali demografik muammolarni hal etish mumkin.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, Qoraqalpog’iston Respublikasining geografik joylashuvi va
tabiiy sharoiti uning demografik holatiga bevosita ta’sir ko’rsatmoqda. Aholi tarkibining
o’zgarishi, migratsiya jarayonlari va iqtisodiy imkoniyatlar ushbu hududning ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotiga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shunday qilib, kelajakda
ekologik muammolarni hal qilish va iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirish orqali
Qoraqalpog‘istonning demografik barqarorligini ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
УЗБЕКИСТАН, Р. (2009). АРАЛЬСКИЙ ЭКОЛОГИЧЕСКИЙ КРИЗИС И ОСОБЕННОСТИ
ДЕМОГРАФИЧЕСКОГО
РАЗВИТИЯ
СЕЛЬСКОЙ
МЕСТНОСТИ
РЕСПУБЛИКИ
КАРАКАЛПАКСТАН.
2.
Джумабаева, Ш. Х. (2020). Демографический потенциал Республики
Каракалпакстан.
Народонаселение
,
23
(3), 145-154.
3.
Ембергенов, Н. Ж., Ауезов, О. Т., Базарбаев, А. М., Курбанбаева, Ш. К., & Калилаев, Т.
Т.
(2022).
ОСОБЕННОСТИ
РОСТА
НАСЕЛЕНИЯ
РЕСПУБЛИКИ
КАРАКАЛПАКСТАН.
Экономика и социум
, (6-1 (97)), 531-536.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
149
4.
Салиев, А. С., & Курбанов, Ш. Б. (2015). Демографическое развитие сельской
местности Республики Узбекистан.
Социально-экономическая география. Вестник
Ассоциации российских географов-обществоведов
, (1), 4.
5.
Otamirzayev, O., Qayumov, A., & Usmonov, Q. (2019). AS Soliyevj SK Tashtayeva, ММ
Egamberdiyeva. Shaharlar geogra iyasi. 0 ‘quv qo ‘llanma.-Т.:«VNESHINVESTPROM», 2019, 184
b.
