YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
139
TIJORAT BANKLARI REAL SEKTOR KORXONALARININING MOLIYAVIY
QO`LLAB-QUVVATLASH OMILI SIFATIDA
Anvarov Nozimjon Maxsudbek o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Tayanch doktoranti
ORCID:0009-0006-5205-6913
https://doi.org/10.5281/zenodo.14964115
Tijorat banklari iqtisodiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, ular nafaqat iqtisodiy
sub'ektlar, balki moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda, o‘sish va rivojlanishda muhim rol
o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning "Moliyaviy tizimni
mustahkamlash va iqtisodiyotni modernizatsiya qilish", "Bizning maqsadimiz xalqimizning
farovonligini oshirishdir", degan so‘zlari tijorat banklarining real sektor korxonalarini
moliyaviy qo‘llab-quvvatlashdagi o‘rni va ahamiyatini ta'kidlaydi. Bugungi kunda, real
sektorni rivojlantirish, xususan, sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish va xizmatlar sohasida
faoliyat yuritayotgan korxonalar uchun moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda.
Shu nuqtai nazardan, tijorat banklari ushbu sohalarning barqaror ishlashini ta'minlash uchun
kreditlash, investitsiya kiritish va iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishga yordam beruvchi
muhim moliyaviy vositalarni taklif etmoqda. Prezidentning "Innovatsiyalar va raqamli
transformatsiya iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim vositasi bo‘lishi kerak" degan g‘oyasi
tijorat banklarining yangi, samarali va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish orqali korxonalarga
moliyaviy yordam ko‘rsatishini yanada samarali qiladi. Shunday qilib, tijorat banklarining real
sektor korxonalarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashdagi roli mamlakatning iqtisodiy
barqarorligi va uzoq muddatli rivojlanishi uchun zaruriy omil hisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasi Qonunlariga asosan bank – Bu tijorat muassasi bo`lib, jismoniy
va huquqiy shaxslarning bo`sh turgan pul mablag`larni jalb qilish va ularni o`z nomidan,
to`lovlilik, muddatlilik, qaytib berish sharti asosida joylashtirish operatsiyalarni va boshqa
bank operatsiyalarni bajaradi. Tijorat banklarning iqtisodiy ahamiyati uning faoliyat
doirasining keng bo`lishiga olib keladi.
Tijorat banklarni quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi.
1. Vaqtincha bo`sh turgan pul mablag`larni yig`ish va ularni kapitalga aylantirish.
2. Korxona, tashkilotlar, davlat va aholini kreditlash.
3. Muomalaga kredit pullar (muomalaning kredit vositalari)ni chiqarish.
4. Xalq xo`jaligida hisob-kitoblar va to`lovlarni amalga oshirish.
5. Moliya – valyuta bozorga faoliyat ko`rsatish.
6. Iqtisodiy – moliyaviy axborotlar berish va konsultatsiya xizmatlarni ko`rsatish.
Banklar bo`sh pul mablag`larni yig`ish va ularni kapital aylantirish funksiyasini bajara
turib mavjud bo`sh pul daromadlari va jamg`armalarini yig`adi. Jamg`aruvchi (bo`sh pul
mablag`lari egasi) o`z mablag`larini bankga ishonib topshirgani uchun va bank bu
mablag`lardan foydalangani uchun ma’lum foiz hisobida daromad oladilar. Bo`sh pul
mablag`lari hisobidan ssuda kapitali fondi vujudga keladi va bu fond xalq xo`jaligi
tarmoqlarini kreditlash uchun ishlatiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
140
Ayni paytda, respublikamizda real sektor korxonalarini rivojlantirishda tijorat banklari
faolligini oshirish mexanizmlari ishlab chiqilgan va u quyidagi rasmda o`z ifodasini topgan:
Biroq, aytish joizki, tijorat banklari tomonidan iqtisodiyotini kreditlash jarayonida olib
borilayotgan keng ko`lamli ishlariga qaramasdan, bu sohaga hali ham o`z yechimini topmagan
muammolar borligini rad eta olmaymiz. Hususan, rivojlangan mamlakatlarda kreditning
birlamchi taminoti hisoblangan mijozning moliyaviy holatini ko`rsatuvchi ma’lumotlariga
bank tomonidan ishonchning pastligi, xo`jalik yurituvchi subyektlar tomonidan taqdim
etiladigan ma’lumotlarning obyektiv emasligi, bu muammolarning yechimi sifatida quydagi
takliflarni bermoqchimiz, mijozlarning bank faoliyatiga bo`lgan ishonchini ta’minlash
maqsadida PR (public relations) ya’ni, xalq bilan ishlovchi guruhlarni tashkil etish va joylarda
targ`ibot ishlarini yo`lga qo`yish, xo`jalik yurutuvchi subyektlarni moliyaviy hisobotlarni
tayyorlash ustidan nazoratini kuchaytirish va davlat soliq, statistika organlari va
1-rasm. O`zbekistonda real sektor korxonalarini rivojlantirishda tijorat banklari
faolligini oshirish mexanizmlari.
tijorat banklarini uzviy bog`liqligini ta’minlovchi tizimini joriy etish, chekka hududlarda
ham bank konsalting xizmatlarni tashkil etish va mavjudlarni esa ko`lamini kengaytirish
kabilardir. Yuqoridagidan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, mamlakatimizda tijorat
banklarida kreditlash jarayonlarini yildan-yilga rivojlantirish va takomilashtirishga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Bu vazifalarni to`la-to`kis bajarilishi iqtisodiyotimizda yangi ishlab
chiqarish korxonalarni va ularda yangi ish o`rinlarini yaratib, nafaqat mamlakat iqtisodiyoti
rivojlanishiga balki xalq farovonligining ta’minlanishiga va turmush darajasini oshishiga
xizmat qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
141
Tijorat banklarining real sektor korxonalarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashdagi o‘rni,
ayniqsa, o‘zbekiston iqtisodiyotining jadal rivojlanayotgan davrida, katta ahamiyatga ega.
Bugungi kunda tijorat banklari tomonidan taqdim etilayotgan kreditlar va investitsiyalar,
nafaqat korxonalarni qo‘llab-quvvatlash, balki mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga ham katta
ta'sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlarga
ko‘ra, 2024 yilning 1-choragida tijorat banklari tomonidan real sektor korxonalariga 34 trln
so‘mdan ortiq kreditlar ajratilgan. Shundan 58% sanoat sohasiga, 22% qishloq xo‘jaligi va
20% esa xizmatlar sektoriga yo‘naltirilgan. Bu kreditlar nafaqat korxonalarning ishlab
chiqarish quvvatlarini oshirishga, balki yangi ish o‘rinlarini yaratishga ham imkon
yaratmoqda. Misol uchun, 2023 yilda tijorat banklari tomonidan ajratilgan kreditlar
natijasida, 45 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratilgan, bu esa mamlakat iqtisodiyotining
barqaror o‘sishini ta'minlashga xizmat qilgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra,
"O‘zbekistonning kelajagi real
sektorning rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq"
. Shuning uchun, tijorat banklarining real sektor
korxonalariga ko‘rsatayotgan moliyaviy yordamlarining samaradorligini oshirish, uzoq
muddatli iqtisodiy o‘sishga olib kelishi kutilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan belgilangan
"Yangi iqtisodiy siyosat"
, shuningdek, innovatsion texnologiyalarni real
sektorga integratsiyalash, korxonalarga raqamli transformatsiya jarayonlarini amalga
oshirishda moliyaviy yordam ko‘rsatish masalalariga alohida e'tibor qaratilgan.
Bundan tashqari, tijorat banklari real sektorni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda
kreditlashning shartlari va foiz stavkalari kabi muhim omillarga ta'sir o‘tkazadi. 2023 yilda
tijorat banklarining umumiy kredit portfeli 70 trln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, bu
kreditlarning 30% dan ortig‘i uzoq muddatli va 25% qisqa muddatli kreditlar tashkil etgan.
Shu bilan birga, banklar tomonidan taqdim etilgan foiz stavkalarining pasayishi, masalan,
2022 yilga nisbatan 2023 yil oxirida foiz stavkalarining 2% ga kamayishi, real sektor
korxonalarining moliyaviy holatini mustahkamlashga yordam berdi.
Shu o‘rinda, tijorat banklari tomonidan taqdim etilayotgan kreditlar miqdori va foiz
stavkalari bo‘yicha o‘zgarishlar iqtisodiyotning umumiy barqarorligini ta'minlashda muhim
omil bo‘lmoqda. Prezidentning
"Moliyaviy resurslar va kredit tizimini real sektor uchun yanada
qulay va samarali qilish zarur"
degan ma'ruzasida qayd etilganidek, banklar real sektorni
qo‘llab-quvvatlashda yangi mexanizmlarni ishlab chiqishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi
bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – B. 68.
2.
Gulyamov S.S. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalar: o‘quv qo‘llanma. – Т.:
2021. – 126-б
3.
Савинова Д. В. О формировании механизма привлечения кредитных ресурсов в
малый бизнес // Деньги и Кредит.- Москва, 2009. - № 5. – С. 60-61.
4.
Синки Дж. Финансовый менеджмент в коммерческом банке и и в индустрии
финансовых услуг. Пер. с англ. – М.: Альпина Паблишер, 2017. – С. 590-591.
5.
Шумпетер Й. Основы предпринимательства. Пер. с нем. – М.:Дело, 1974. – С. 132.
6.
http:www.stat.uz ‒. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Huzuridagi statistika agentligi.
