YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
“MOUTH”/“OG‘IZ” KOMPONENTIGA EGA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING
TARJIMA USULLARI
B.A. Otajonov
Andijon davlat chet tillari instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14950317
Zamonaviy tilshunoslikda o‘rganilayotgan murakkab muammolar orasida tillararo nutq
faoliyatining lingvistik jihatlari, ya’ni "tarjima" yoki "tarjima faoliyati" muhim ahamiyat kasb
etadi. Ma’lumki, og‘zaki va yozma tarjima qadimiy tarixga ega bo‘lsa-da, tarjimashunoslik fani
tilshunoslikning nisbatan yosh yo‘nalishlaridan biri sanaladi. XX asr boshlarida, ayniqsa,
Birinchi jahon urushidan keyin xorijiy tillarni o‘rganishga e’tibor kuchaysa-da, bu sohaga oid
ilmiy tadqiqotlar asosan 1950-yillardan boshlab rivojlana boshladi.
O‘tgan yarim asr mobaynida amalga oshirilgan tarjimalar asosida tarjimashunoslikning
umumiy va maxsus jihatlari o‘rganilib, turli tillarga doir yuzlab dissertatsiyalar yozildi. Shu
davrning o‘ziga xos jihati shundaki, olib borilgan ilmiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishi badiiy
adabiyot tarjimasiga qaratildi. Tarjimaning badiiy va nazariy jihatlarini tahlil qilish orqali turli
adabiy janrlarning o‘ziga xos tarjima tamoyillari shakllantirildi. Shu bilan birga, tarjimaning
adekvatlik, ekvivalentlik, interpretatsiya va ekstrapolyatsiya kabi masalalari ham ilmiy
muhokamalarga sabab bo‘ldi.
Keyinchalik tarjima nazariyasining rivojlanishi bilan tarjimaning boshqa turlari – ilmiy-
texnik tarjima, huquqiy tarjima, sinxron tarjima va audiovizual tarjima kabi yo‘nalishlar ham
chuqur o‘rganila boshlandi. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida
avtomatlashtirilgan tarjima tizimlari ham shakllanib, tarjima jarayonini tezlashtirish va
takomillashtirishga xizmat qilmoqda. Shu boisdan hozirgi zamon tarjimashunosligida inson
omili va sun’iy intellektning o‘zaro integratsiyasi, tarjimon kompetensiyasining lingvistik va
madaniy jihatlari, shuningdek, tarjima jarayonida pragmatik omillarning roli kabi masalalar
alohida dolzarb mavzular sifatida o‘rganilmoqda.
Tarjimashunoslikning zamonaviy yo‘nalishlaridan yana biri bu kontrastiv tilshunoslik
bilan bog‘liq bo‘lib, turli tillarning grammatik, leksik-semantik va pragmatik darajadagi farqlari
tarjima jarayonida qanday namoyon bo‘lishini o‘rganishga asoslangan. Bugungi kunda tarjima
faqatgina lingvistik faoliyat emas, balki madaniyatlararo kommunikatsiyaning muhim vositasi
sifatida ham qaralmoqda. Shu jihatdan, tarjimashunoslik fanining rivojlanishi xalqaro aloqalar,
diplomatiya, biznes va ilm-fan sohalarida ham beqiyos ahamiyat kasb etmoqda.
Tarjima
insoniyat faoliyatining eng qadimiy shakllaridan biri hisoblanadi. Tarixan turli tillarda
so‘zlashuvchi guruhlar paydo bo‘lishi bilan, ular o‘rtasidagi muloqotni ta’minlash uchun ikki
tilli shaxslar – tarjimonlar paydo bo‘ldi. Yozuvning vujudga kelishi bilan esa tilmochlar qatoriga
rasmiy, diniy va tijoratga oid matnlarni tarjima qiluvchi yozma tarjimonlar ham qo‘shildi.
Tarjima jamiyatda muhim rol o‘ynab, xalqlar va shaxslar o‘rtasida til to‘siqlarini bartaraf
etishga xizmat qildi. Yozma tarjimalarning keng tarqalishi esa turli xalqlarning madaniy
merosidan foydalanish va ularni keng yoyish imkoniyatini yaratib, adabiyot va madaniyatlar
o‘zaro ta’siriga va boyishiga yo‘l ochdi. Albatta, chet tillarini bilish asarlarni aslida o‘qish
imkonini beradi, ammo har kim ham bir yoki bir nechta chet tilini o‘rganishga muvaffaq
bo‘lavermaydi. Shu bois Gomer, Shekspir, Dante, Gyote, Tolstoy va Dostoevskiy kabi buyuk
ijodkorlarning asarlari butun insoniyatga aynan tarjimalar orqali yetib keldi. L. S. Barxudarov
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
tarjimani mazmun rejasini o‘zgartirmasdan, bir tildagi nutqiy asarni (matnni) boshqa tildagi
nutqiy asarga aylantirish jarayoni sifatida ta’riflaydi. Ya’ni, tarjima davomida ifoda rejasining
birliklari – til vositalari o‘zgaradi, ammo mazmun rejasi, ya’ni matn orqali yetkazilayotgan
axborot saqlanib qoladi. Olimning fikriga qo‘shilar ekanmiz, shuni qayd etish lozimki, tarjimada
mazmun rejasi saqlansa ham, kontekstga moslashish va madaniy farqlarni hisobga olish
ehtiyoji sababli ifoda rejasida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lishi mumkin. Shu sababli, tarjimon
faqat til birliklarini almashtirish bilan cheklanmay, balki matnning semantik va pragmatik
jihatlarini ham inobatga olishi lozim.
Tarjima – bu asl matn yoki nutqning ma’no, maqsad, ohang va uslubini saqlagan holda uni
bir tildan boshqa tilga yozma yoki og‘zaki shaklda o‘tkazish jarayoni. Bu jarayon nafaqat tilni,
balki asl tilning madaniy va kontekstual xususiyatlarini ham chuqur tushunishni talab qiladi.
Tarjimaning asosiy vazifasi – asl matnning mazmun va maqsadini saqlagan holda uni boshqa
tilda ifodalashdir. Buning uchun iboralar, idiomalar, madaniy tafovutlar va kontekst
ehtiyotkorlik bilan tahlil qilinishi lozim. Tarjima muloqot, ta’lim, diplomatiya, savdo va turli
tillarda so‘zlashuvchi insonlar o‘rtasidagi aloqa uchun muhim vosita hisoblanadi.
Quyida ingliz tilidagi “
mouth
” komponentli frazeologik birliklarning o’zbek tiliga tarjima
usullarini ko’rib chiqamiz.
Give somediv a mouthful
– Kimnidir qo‘pol tanqid qilish, haqorat qilish.
The coach gave the referee a mouthful after the bad call.
Murabbiy yomon qarordan keyin hakamga qattiq dashnom berdi.
From hand to mouth
– Zo‘rg‘a kun kechirish, daromadning barchasini tirikchilikka
sarflash.
Many people in the village live from hand to mouth.
Qishloqdagi ko‘plab odamlar zo‘rg‘a kun kechiradi.
Put your money where your mouth is
– So‘z bilan emas, amaliy ish bilan isbotlash.
If you really support the project, put your money where your mouth is and donate.
Agar bu loyihani haqiqatan ham qo‘llab-quvvatlasangiz, gap bilan emas,
amaliy yordam
bilan isbotlang.
Take the bit in one's mouth
– Mustaqil harakat qilish, boshqalarning ta’siridan chiqish.
She finally took the bit in her mouth and started her own business.
U nihoyat mustaqil qaror qabul qilib, o‘z biznesini boshladi.
Take the bread out of (one's) mouth
– Birovning daromadini tortib olish,
imkoniyatlarini kamaytirish.
The new policy takes the bread out of small business owners' mouths.
Yangi siyosat kichik biznes egalari uchun daromad imkoniyatlarini yo‘qqa chiqaradi.
Have a plum in (one's) mouth
– Hashamatli yoki rasmiy talaffuz bilan gapirish.
He always speaks as if he has a plum in his mouth.
U har doim juda rasmiy va tantanavor ohangda gapiradi.
Have one’s mouth made up for something
– Biror narsani juda xohlash, ko‘ngli
tusamoq.
She had her mouth made up for ice cream, so we stopped at a café.
U muzqaymoqni juda xohladi, shuning uchun kafega to‘xtadik.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
Endi o’zbek tilida “og’iz” komponentli frazeologik birliklarga misollar keltiramiz hamda
tarjima qilish muammolarini ko’rib chiqamiz.
yuragi ogʻziga tiqilmoq -
juda qoʻrqib ketmoq, hayajon yoki vahima sababli yuragi tez
urmoq (to be extremely scared or anxious, to feel one's heart pounding from fear)
U balandlikdan yiqilib ketay dedi, yuragi ogʻziga tiqildi
.
He almost fell from the height, and his heart jumped into his throat.
ogʻzi ochilib qolmoq -
juda hayratlanmoq, ajablanmoq.
Sehrgarni koʻrib, bolalarning ogʻzi ochilib qoldi
. (To be extremely surprised, to be left
speechless in astonishment)
The children were left open-mouthed when they saw the magician.
ogʻzi qulogʻida/qulogʻiga yetmoq
- juda xursand boʻlmoq, mamnunlikdan yuzida
tabassum paydo boʻlmoq.
U sovgʻani olgach, ogʻzi qulogʻiga yetdi
. (To be extremely happy, to have a big smile out of
joy)
When he received the gift, he grinned from ear to ear.
ogʻizdan ogʻizga koʻchmoq/oʻtmoq
- Odamlar orasida ogʻzaki ravishda tez tarqalmoq
gap, mish-mish va h.k.).
Yangi film haqidagi xabar ogʻizdan ogʻizga koʻchib ketdi
. (To spread by word of mouth, to
pass from person to person.
News about the new movie spread from mouth to mouth.
ogʻizga kelganini oʻtlamoq
- Oʻylamay gapirmoq, hech qanday cheklovlarsiz har qanday
gapni aytmoq.
U jahl bilan ogʻziga kelganini oʻtladi
. (To speak without thinking, to say whatever comes
to mind without a filter)
In anger, he blurted out whatever came to his mind.
Maqolada tarjimaning ahamiyati va uning turli jihatlari tahlil qilinadi. Tarjima qadimdan
xalqlar o‘rtasida aloqa o‘rnatish va madaniy merosni yetkazishda muhim rol o‘ynab kelgan.
Bugungi kunda u nafaqat til birliklarini almashtirish, balki kontekst va madaniy tafovutlarni
hisobga olishni ham talab qiladigan murakkab jarayonga aylangan. Tarjimon nafaqat matn
mazmunini yetkazishi, balki uning pragmatik va semantik xususiyatlarini ham saqlashi lozim.
Maqolada shuningdek, “mouth” komponentiga ega frazeologik birliklarning tarjima usullari
misollar asosida tahlil qilingan bo‘lib, bu tarjimada ekvivalentlikni ta’minlashning muhimligini
ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Бархударов Л. С. Язык и перевод: Вопросы общей и частной теории перевода / Л. С.
Бархударов. М.: Междунар. отношения. 1975. 240 с.
2.
Комиссаров В.Н. Теория перевода (лингвистическиеаспекты): Учеб.дляин-товифак.
иносф. яз. - М.: Высш. шк., 1990. - 253 с.
3.
Umarho’jayev M.E. Til ilmi ummoniga qo’shilgan tomchi. Ilmiy maqolalar.Toshkent
Akademnashr-2013. 216-bet
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
114
4.
Теория перевода: основные понятия и проблемы: [учеб. пособие] / М. Ю.
Илюшкина; [науч. ред. М. О. Гузикова] ; М-во образования и науки Рос. Федерации,
Урал.федер. ун-т. — Екатеринбург: Изд-во Урал.ун-та, 2015. — 84 с.
