YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
MAKTABGACHA YOSHDAGI TARBIYALANUVCHILARNING ERKIN
FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISHDA INTERFAOL USULLARNI QO‘LLASHDA
PSIXOLOGIK YONDASHUV
PSYCHOLOGICAL APPROACH TO THE USE OF INTERACTIVE METHODS IN
FORMING FREE THINKING IN PRESCHOOL STUDENTS
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЙ ПОДХОД В ИСПОЛЬЗОВАНИИ ИНТЕРАКТИВНЫХ
МЕТОДОВ В ФОРМИРОВАНИИ СВОБОДНОГО МЫШЛЕНИЯ
ДОШКОЛЬНЫХ ВОСПИТАТЕЛЕЙ
Botirova Nigora Muradovna
Buxoro innovatsiyalar universiteti,
pedagogika nazariyasi va tarixi
(faoliyat turi bo‘yicha) 2-kurs magistranti
E-mail: nigorabatyrova8778@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15029960
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning erkin fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish jarayonida interfaol usullarning o‘rni va psixologik yondashuvning
ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda bolalarning mustaqil fikrlashini shakllantirishga ta’sir
qiluvchi omillar tahlil qilingan hamda interfaol metodlarning samaradorligi ilmiy asosda
o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, interfaol usullar bolalarning ijodiy
fikrlashini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
ANNOTATION:
This article explores the role of interactive methods and the importance
of a psychological approach in developing free-thinking skills among preschool children. The
study analyzes factors influencing the formation of independent thinking and examines the
effectiveness of interactive methods based on scientific research. The findings indicate that
interactive methods play a significant role in fostering creative thinking in children.
АННОТАЦИЯ:
В данной статье рассматривается роль интерактивных методов и
значение психологического подхода в развитии навыков свободного мышления у
дошкольников. В исследовании анализируются факторы, влияющие на формирование
независимого мышления, и изучается эффективность интерактивных методов на
научной основе. Результаты исследования показывают, что интерактивные методы
играют важную роль в развитии креативного мышления у детей.
KALIT SO‘ZLAR:
Interfaol metodlar, psixologik yondashuv, maktabgacha yosh, erkin
fikrlash, ijodiy tafakkur, ta’lim texnologiyalari.
Kirish
Maktabgacha ta’lim tizimi bolaning shaxs sifatida shakllanishi, jamiyatga moslashishi va
intellektual rivojlanishi uchun muhim bosqich hisoblanadi. Bu davrda bolaning mustaqil va
erkin fikrlash qobiliyatini rivojlantirish kelgusidagi ta’lim jarayonida muvaffaqiyatli bo‘lishi
uchun zarur asos yaratadi. Zamonaviy ta’lim metodologiyasida interfaol usullardan
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
87
foydalanish bolalarning faol ishtirokini rag‘batlantirib, ularning tanqidiy va ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Psixologik yondashuv esa bolaning rivojlanish psixologiyasi, uning hissiy-intellektual
holati, shaxsiy xususiyatlari va ta’lim jarayoniga munosabatini hisobga olishga asoslanadi. Shu
nuqtai nazardan, maktabgacha yoshdagi bolalar ongida erkin fikrlashni shakllantirish uchun
interfaol metodlarning psixologik jihatdan ilmiy asoslangan holda qo‘llanilishi dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy tafakkurni
shakllantirishga oid fikrlar Zokirova M.X. tomonidan ham tadqiq qilingan bo‘lib, u o‘z
tadqiqotlarida shunday deydi: “Maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqil va ijodiy tafakkurni
rivojlantirish o‘yin, interaktiv mashg‘ulotlar va muammoli ta’lim yondashuvlaridan
foydalanish orqali amalga oshiriladi” (Zokirova, 2018).
Ilmiy ahamiyat
Interfaol metodlar maktabgacha ta’limda bolalarning faol ishtirokini ta’minlaydi, ijodiy
jarayonlarga jalb etadi va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Psixologik yondashuv
esa bolaning bilish (kognitiv), hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni inobatga
olgan holda ta’lim jarayonini moslashtirishga xizmat qiladi.
L.S. Vygotsky tomonidan ilgari surilgan “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasiga ko‘ra,
bolalar yangi bilimlarni mustaqil emas, balki pedagog va tengdoshlari bilan o‘zaro aloqada
o‘zlashtiradilar. Ushbu nazariya interfaol metodlarning ustunligini tasdiqlaydi.
J. Piaget esa bolalarning bilish jarayoni tajriba asosida shakllanishini isbotlab, erkin
fikrlashni rivojlantirish uchun faol ta’lim muhitining ahamiyatini ta’kidlagan.
Tadqiqod metodologiyasi
Tadqiqotda interfaol usullardan foydalanish ko‘plab tadqiqot usullari bilan
uyg‘unlashtirilgan. Tadqiqotda eksperimental va nazariy metodlardan foydalanildi.Quyidagi
asosiy metodlar tadqiqot vositasi sifatida qo‘llanildi:
Guruhiy muloqot
-bolalarni erkin fikrlashga rag‘batlantirish.
Rolli o‘yinlar
-ijtimoiy va hayotiy vaziyatlarni modellashtirish.
Boshqotirmalar va ijodiy topshiriqlar
-muammolarni turlicha hal qilish orqali ijodiy
fikrlashni rivojlantirish.
Zamonaviy texnologiyalar
-interaktiv o‘yinlar va audio-vizual materiallar orqali
bolalarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish.
Psixodiagnostik testlar
- bolalarning fikrlash darajasini baholash uchun sinov
o‘tkazish.Tadqiqot maktabgacha ta’lim muassasalarida amaliy tajriba shaklida o‘tkazilib, 5-6
yoshli bolalar ishtirok etdi.
Tadqiqod natijalari
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, interfaol usullardan muntazam foydalanish
bolalarda erkin fikrlash qobiliyatini sezilarli darajada rivojlantirdi. Sinov natijalari asosida
quyidagi o‘zgarishlar aniqlandi:
Mustaqil fikrlash
darajasi 28% ga oshdi.
Muammolarni mustaqil hal qilish
qobiliyati 35% ga yaxshilandi.
Ijodiy yondashuv
darajasi 40% ga o‘sdi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
88
Jamoaviy ishlash ko‘nikmalari
32% ga oshdi. Bolalar rolli o‘yinlar orqali ijtimoiy
munosabatlarda faollashib, tanqidiy va mustaqil fikrlash qobiliyatlari esa ijodiy faoliyatda
ishtirok etish orqali kuchaydi.
Yangi Yondashuv: Hissiy-tajribaviy o‘rganish
(emotsional aktualizatsiya)
Tadqiqot natijalari asosida yangi yondashuv taklif etilmoqda. Ushbu metod bolalarning
his-tuyg‘ulari va fikrlash jarayonlarini birgalikda rivojlantirishga asoslanadi.
Metodning asosiy xususiyatlari:
Hissiy tajribalardan foydalanish-bolalar o‘yinlar, hikoyalar yoki hayotiy vaziyatlar orqali
muayyan hislarni boshdan kechiradi va ularni anglashni o‘rganadi.
Multimedia vositalari
-animatsiya, interaktiv o‘yinlar va vizual modellashtirish orqali
bolalarni ta’lim jarayoniga jalb qilish.
Refleksiv tahlil
-bolalar o‘z his-tuyg‘ularini muloqot orqali yoki ijodiy faoliyat orqali
ifodalash orqali tafakkurini rivojlantiradi.
Ushbu metod bolalarning hissiy intellektini rivojlantirish orqali mustaqil va erkin
fikrlash qobiliyatlarini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Xulosa va tavsiyalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning erkin
fikrlashini shakllantirishda interfaol usullar samarali hisoblanadi. Tavsiya etiladi:
Maktabgacha ta’lim muassasalarida interfaol metodlardan muntazam foydalanish.
Tanqidiy va ijodiy fikrlashni shakllantiruvchi ta’lim jarayonlarini tashkil etish.
Psixologik yondashuv asosida bolalarning ehtiyojlariga moslashtirilgan individual ta’lim
metodikalarini ishlab chiqish.Hissiy-tajribaviy o‘rganish (emotsional aktualizatsiya) metodini
tajriba sifatida joriy etish va uning natijalarini baholash.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Vygotsky L.S. Mishlenie i rech. M., 1982.
2.
Piaget J. Rech i mishlenie rebyonka. M., 2003.
3.
Zokirova M.X. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish. Toshkent:
Fan, 2018.
4.
Rasulov U.A. Bolalar psixologiyasi va pedagogikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2016.
5.
Jo‘rayev N.T. Pedagogik texnologiyalar asoslari. Toshkent: TDPU, 2019.
6.
Mahkamova D. Interfaol usullar va maktabgacha ta’limda ularning ahamiyati. Toshkent:
Innovatsiya Ziyo, 2021.
