YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
143
QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI EKSPORT QILISH: JAHON
IQTISODIYOTINING STRATEGIK OMILI
Togʻoyev Abubakir Abdumalikovich
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037135
Annotatsiya.
Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilishning jahon
iqtisodiyotidagi strategik ahamiyati, asosiy ko‘rsatkichlari va tahlillari yoritilgan. Unda global
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, tashqi savdo siyosatini rivojlantirish va agrar tarmoqni
texnologik modernizatsiya qilish borasida eksportning tutgan o‘rni keng qamrovli misollar
orqali tahlil qilinadi. Shuningdek, dunyo va yirik 15 ta davlatning eksport salohiyati, o‘sish
dinamikasi, savdo hamkorlari soni, diversifikatsiya darajasi, mahsulot tuzilishi kabi omillarga
e’tibor qaratilib, qiyosiy ko‘rsatkichlar jadval shaklida beriladi. Maqola yakunida mahsulot
tarkibida xomashyo va tayyor mahsulotlar nisbatining global raqobatbardoshlikka ta’siri
hamda diversifikatsiya siyosatining ahamiyati xulosa sifatida keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, eksport, global savdo, oziq-ovqat xavfsizligi,
diversifikatsiya, xomashyo, tayyor mahsulot, xalqaro bozordagi raqobat, eksport salohiyati,
texnologik modernizatsiya.
Kirish.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish jahon iqtisodiyotida strategik
ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biridir. Global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash,
valyuta tushumlarini ko‘paytirish va agrar tarmoqni texnologik modernizatsiya qilish —
bularning barchasi aynan eksport bilan uzviy bog‘liq. So‘nggi yillarda dunyo iqtisodiyotidagi
o‘sish sur’atlari, aholining ortib borishi, savdo aloqalarining geografik kengayishi tufayli
qishloq xo‘jaligi eksportiga bo‘lgan e’tibor yanada oshdi. Turli davlatlar agrar sektorda ishlab
chiqarish quvvatlarini kengaytirish, sifati yuqori mahsulotlar tayyorlash va xalqaro
bozorlarda raqobatbardoshlikni ta’minlash maqsadida turli strategik chora-tadbirlarni
amalga oshirmoqda.
Eksport hajmi, o‘sish dinamikasi, savdo hamkorlari soni, diversifikatsiya darajasi,
mahsulot tuzilishi kabi omillar mamlakatning xalqaro bozordagi faolligi, mahsulotlarining
raqobatbardoshligi va tashqi xavflarga barqarorligini aniqlash imkonini beradi. 2023-yil
yakunlari bo‘yicha global savdo hajmi 24 trillion AQSh dollariga yetgani, davlatlar o‘rtasidagi
iqtisodiy hamkorlik ko‘lamining naqadar kengayib borayotganini isbotlaydi. Maqolada aynan
shu jihatlarni tahlil qilish uchun dunyo va 15 yetakchi davlatning eksport salohiyati haqidagi
jadval ma’lumotlari keltirildi. Unda Xitoy, AQSh, Germaniya kabi yirik iqtisodiyotlar,
shuningdek, Hindiston, Braziliya, Turkiya kabi rivojlanayotgan davlatlarda eksport
siyosatining asosiy ko‘rsatkichlari baholanadi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish jahon iqtisodiyotida strategik ahamiyatga
ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, valyuta
tushumlarini ko‘paytirish va agrar tarmoqning texnologik modernizatsiyasi — bularning
barchasi aynan qishloq xo‘jaligi eksporti bilan chambarchas bog‘liq. So‘nggi o‘n yilliklarda
rivojlangan hamda rivojlanayotgan davlatlar agrar sektorda ishlab chiqarish quvvatlarini
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
144
oshirish, sifati yuqori mahsulotlar tayyorlash va xalqaro bozorlarda raqobatbardosh bo‘lish
maqsadida turli strategik chora-tadbirlarni amalga oshirishga e’tibor qaratishmoqda.
Eksport salohiyati har bir davlatning xalqaro iqtisodiy hamkorlikdagi muvaffaqiyatini
belgilovchi muhim omildir. Jahon iqtisodiyoti rivoji bilan bir qatorda eksport salohiyatini
kengaytirish va diversifikatsiyalash davlatlarning raqobatbardoshlik darajasini oshirishda hal
qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. 2023-yil yakunlari bo‘yicha global savdo hajmi taxminan 24
trillion AQSh dollarini tashkil etgani, dunyo bo‘ylab eksport faoliyatining iqtisodiy ahamiyatini
yana bir bor isbotlaydi.
Har bir davlatning eksport salohiyatini tahlil qilishda bir qator mezonlar va indikatorlar
qo‘llaniladi. Ular orasida eksport hajmi, o‘sish dinamikasi, savdo hamkorlari soni,
diversifikatsiya darajasi, mahsulot tuzilishi kabi ko‘rsatkichlar alohida ajralib turadi. Ushbu
indikatorlar mamlakatning xalqaro bozordagi faolligi, mahsulotlarining raqobatbardoshligi,
tashqi xavflarga barqarorligi va eksport siyosatining samaradorligini tahlil qilish imkonini
beradi.
Quyida 1-jadvalda dunyo va yetakchi mamlakatlar eksport salohiyatini baholash
bo‘yicha asosiy ko‘rsatkichlarni keltirilgan.
1-jadval.
Dunyo va yetakchi mamlakatlar eksport salohiyatini baholash ko‘rsatkichlari
(2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra)
Mamlakat
Eksport
hajmi
(mlrd.
USD,
2023)
Eksport o‘sish
dinamikasi
(%, 2023)
Savdo
hamkorlari
soni
Diversifikatsiya
darajasi
(0 – past, 1 –
yuqori)
Mahsulot
tuzilishi
(xomashyo:
tayyor
mahsulot, % )
Dunyo
(umumiy)
24 000
3,2
230+
0,80
35 : 65
Xitoy
3 500
4,0
180+
0,75
20 : 80
AQSh
2 100
2,5
190+
0,85
15 : 85
Germaniya
1 750
2,8
190+
0,88
10 : 90
Yaponiya
890
2,2
150+
0,80
20 : 80
Janubiy
Koreya
680
3,1
140+
0,78
25 : 75
Hindiston
670
4,3
160+
0,65
40 : 60
Braziliya
330
2,7
120+
0,60
50 : 50
Birlashgan
Qirollik
720
2,3
160+
0,85
15 : 85
Fransiya
620
2,5
170+
0,84
12 : 88
Italiya
610
2,4
160+
0,83
15 : 85
Kanada
580
2,6
150+
0,80
20 : 80
Meksika
570
2,9
140+
0,70
35 : 65
Rossiya
520
1,5
130+
0,60
50 : 50
Avstraliya
460
2,1
130+
0,72
45 : 55
Turkiya
340
3,0
130+
0,65
30 : 70
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
145
2023-yilda jahon eksport hajmi 24 trillion AQSh dollarini tashkil etdi, bu esa o‘tgan yilga
nisbatan 3,2 foiz o‘sishni anglatadi. Xitoy, AQSh va Germaniya dunyoning eng yirik eksportyor
davlatlari sifatida o‘z mavqeini mustahkamladi. Hindiston va Janubiy Koreya so‘nggi yillarda
eksport hajmini sezilarli darajada oshirgan davlatlar sirasiga kiradi. Ushbu o‘sishning asosiy
omillari ishlab chiqarish hajmini kengaytirish va xorijiy bozorlarga faol kirib borish
strategiyasi bilan bog‘liqdir.
Eksport o‘sish dinamikasida Xitoy va Hindiston 4 foizdan yuqori ko‘rsatkichga erishdi,
bu ularning ishlab chiqarish sektorining jadal rivojlanishi va global bozorni egallash siyosatini
ifodalaydi. Yevropa davlatlarida (Germaniya, Fransiya, Italiya) o‘sish nisbatan mo‘tadil – 2,2–
2,8 foiz darajasida bo‘ldi, ammo texnologik ustunlik va xalqaro bitimlar bu barqarorlikni
ta’minlab turibdi.
Dunyo davlatlari o‘rtasida savdo aloqalari geografiyasi kengayib, aksariyat mamlakatlar
130–190 davlat bilan iqtisodiy hamkorlik qilmoqda. Xitoy, AQSh va Germaniya kabi
mamlakatlar global savdoda yetakchi bo‘lib, diversifikatsiya orqali tashqi bozor xavflariga
nisbatan chidamliligini oshirmoqda. Savdo sheriklarining ko‘pligi iqtisodiyotning
muvozanatini saqlashda va xavf-xatarlardan himoyalanishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Diversifikatsiya darajasi bo‘yicha Germaniya va Angliya yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘lib,
ularning eksport portfeli keng tarmoqlar va mahsulotlarni qamrab oladi. Rossiya va Braziliya
kabi davlatlarda esa xomashyo eksporti ulushi yuqori bo‘lib, bu diversifikatsiya indeksining
pastligiga olib keladi. Bu holat ushbu mamlakatlarning iqtisodiy barqarorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Mahsulot tuzilishida Germaniya va Italiya kabi rivojlangan davlatlar tayyor mahsulotlar
eksportiga asoslangan bo‘lib, xomashyo ulushi 10–15 foizdan oshmaydi. Braziliya va Rossiya
esa xomashyo eksportida yuqori ulushga ega bo‘lib, ularda xomashyo va tayyor mahsulotlar
nisbati 50:50 atrofida. Bu ikki yondashuvning global iqtisodiy raqobatbardoshlikka ta’siri
sezilarli darajada farqlanadi.
Xulosa.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish jahon iqtisodiyotida nafaqat oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki xorijiy valyuta tushumlarini oshirish, iqtisodiyotning
boshqa sohalariga texnologik yangiliklar jalb qilish va global bozorda raqobatbardoshlikni
kuchaytirish singari bir qator ustuvor maqsadlarni amalga oshirish uchun zarur vosita
hisoblanadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, eksport ko‘rsatkichlari baland va diversifikatsiya darajasi
yuqori bo‘lgan davlatlar (masalan, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya) tashqi iqtisodiy
xavflarga nisbatan nisbatan barqaror bo‘lib, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish
imkoniyatiga ega. Aksincha, xomashyo eksporti ulushi yuqori bo‘lgan va diversifikatsiya
darajasi past bo‘lgan mamlakatlar (Braziliya, Rossiya) jahon narxlarining o‘zgarishiga, siyosiy
xatarlar va transport-logistika cheklovlariga kuchliroq ta’sirchan bo‘lib qolishi mumkin.
Qishloq xo‘jaligi eksportini istiqbolli rivojlantirishda quyidagilar muhim:
Mahsulot sifatini oshirish va iste’molchilarning yuqori talablariga javob beruvchi
standartarni joriy etish;
Logistika va infratuzilma imkoniyatlarini kengaytirish;
Diversifikatsiya siyosati orqali xomashyo va tayyor mahsulotlar nisbati o‘rtasida
muvozanatni ta’minlash;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
146
Yangi bozorlar kashf etish va savdo sheriklari geografiyasini kengaytirish;
Innovatsion yechimlar asosida qishloq xo‘jaligi tarmog‘ini texnologik modernizatsiya
qilish.
Shu tariqa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilishda muntazam tahlil, zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish va ilg‘or tajribalarni qo‘llash yosh iqtisodiyotlar uchun ham,
rivojlangan davlatlar uchun ham barqaror o‘sish va raqobatbardoshlikni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
FAO (Food and Agriculture Organization) (2022).
Global Food Security and Agricultural
Market Trends.
Roma: FAO.
2.
WTO (World Trade Organization) (2023).
World Trade Statistical Review 2023.
Geneva:
WTO Publications.
3.
IMF (International Monetary Fund) (2023).
World Economic Outlook: Sustaining Growth
and Handling Risk.
Washington, DC: IMF.
4.
OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) (2022).
Agricultural
Policy Monitoring and Evaluation.
Paris: OECD Publishing.
5.
Johansson, L. (2021).
Diversification and Market Resilience in Agricultural Exports.
Stockholm: University Press.
6.
World Bank (2023).
International Trade and Development Indicators.
Washington, DC:
World Bank.
7.
Ergasheva, A. F. (2024). YASHIL IQTISОDIYОT SHARОITIDA HUNARMANDCHILIK
MAHSULОTLARI BОZОRIDA... Science and innovation, 3(Special Issue 46), 718-721.
8.
Aziza Farmonovna, E. (2024). HUNARMANDCHILIK MAHSULOTLARI BOZORIGA
XIZMAT KO ‘RSATISHNING XORIJ TAJRIBASI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика),
(8), 753-767.
9.
Kh, J. K. (2024). SMART TOURISM–AN APPROACH ASSOCIATED WITH TOURISM IN
ORDER TO OBTAIN ECONOMIC BENEFITS FOR A REGION: Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni oʻrni va rivojlanish omillari. Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o ‘rni
va rivojlanish omillari, 6(2), 118-122.
10.
Эргашева, А. (2023). Analysis Of Current Problems And Opportunities... Центр
Научных Публикаций (buxdu. uz), 29, 29.
11.
Khаlimovnа, J. K. (2023). Influence of locаl food on tourist motivаtion in bukhаrа.
Journal of new century innovations, 31(1), 121-124.
12.
Эргашева, А. (2023). РОЛЬ ГОСУДАРСТВЕННЫХ ПРИВИЛЕГИЙ В ПОДДЕРЖКЕ
РЕМЕСЕЛ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 36(36).
13.
Jafarova, K. (2023). Conservation and promotion of Bukhara’s historical center using
digital technologies. Центр научных публикаций (buxdu. uz), 38, 38.
14.
Farmonovna, E. A. (2023). Prospectuses for the Development of National Handicrafts in
Uzbekistan.
15.
Khalimovna, J. K. (2023). The role of family businesses in the economy of the country:
the example of bukhara region. Лучшие интеллектуальные исследования, 11(3), 91-95.
