YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
125
ZAMONAVIY KASBLAR TUSHUNCHASI: TEXNOLOGIK TARAQQIYOT VA
GLOBAL MEHNAT BOZORI
Sodiqov Nodir Tolibovich
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi (faoliyat turi boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037074
Annotatsiya.
Ushbu maqolada texnologik taraqqiyot va global mehnat bozori ta’sirida
shakllanayotgan “zamonaviy kasblar” tushunchasi keng tahlil qilinadi. Dastlab axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, “bulut”
texnologiyalari kabi rivojlanish omillari tufayli kasblar qanday o‘zgarayotgani yoritiladi.
So‘ngra turli ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, sog‘liqni saqlash, dizayn va ijodiy sohalarda
paydo bo‘layotgan yangi kasblarga misollar keltiriladi. Mehnat bozori evolyutsiyasida
fanlararo yondashuv, raqamli savodxonlik, uzluksiz o‘qish (lifelong learning) zarurligi
ta’kidlanadi. Muallif zamonaviy kasblarda muvaffaqiyatga erishish uchun “yumshoq
ko‘nikmalar” (soft skills), innovatsion tafakkur va ijodiy yondashuvning roli yuksak ekanini
uqtiradi. Xulosa qismida texnologik taraqqiyot va zamonaviy mehnat bozoridagi o‘zgarishlar
doimo izlanish, moslashish va doimiy rivojlanish tamoyillariga tayanish orqali ulkan
imkoniyatlar va sinovlar yaratayotgani qayd etiladi.
Kalit so‘zlar:
Zamonaviy kasblar, texnologik taraqqiyot, global mehnat bozori, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, raqamli savodxonlik,
fanlararo yondashuv, yumshoq ko‘nikmalar, uzluksiz o‘qish.
Kirish.
Zamonaviy davrda insoniyat hayotining barcha jabhalarida kuzatilayotgan jadal
yangilanishlar, ayniqsa, texnologik taraqqiyotning shiddat bilan rivojlanishi, mehnat bozori
uchun ham tub o‘zgarishlarni boshlab berdi. Ilgari nazariy jihatdan mumkin deb hisoblangan
rivojlanish jarayonlari – sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, “Internet of Things”, bulut
texnologiyalari – bugunga kelib kundalik turmushda keng tatbiq qilina boshladi. Buning
natijasida global iqtisodiyot va ijtimoiy muhitda new normal (yangi normal holat) shakllanib,
an’anaviy kasblar jiddiy transformatsiyaga uchramoqda, bir qator kasblar butunlay yo‘q bo‘lib
ketish xavfi ostida qolyapti va, aksincha, umuman kutilmagan yo‘nalishlarda yangi kasblar
paydo bo‘lyapti. Shu bois, “zamonaviy kasblar” deganda nafaqat IT yoki texnik sohadagi
mutaxassisliklar, balki har bir an’anaviy sohada texnologiyalar bilan uyg‘unlashgan, fanlararo
yondashuvga asoslangan, global iqtisodiy-ijtimoiy talablar bilan moslashgan ish faoliyatlari
ham nazarda tutilishi kerak. Mazkur maqolada aynan mana shu jarayonlarning mazmuni,
kelajak mehnat bozoridagi trendlar va o‘quv tizimidagi islohotlarning dolzarbligi haqida so‘z
boradi.
Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotida kuzatilayotgan eng muhim
o‘zgarishlardan biri – texnologik taraqqiyotning keskin sur’atda rivojlanishidir. Ilg‘or axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), sun’iy intellekt, “bulut” texnologiyalari, “Internet of
Things” (Buyumlar interneti) singari yangiliklar global mehnat bozorida ham yangidan-yangi
kasblar, mutaxassisliklar va faoliyat yo‘nalishlarini paydo qilmoqda. “Zamonaviy kasblar”
tushunchasi endilikda iqtisodiy rivojlanish, innovatsion g‘oyalar va inson kapitaliga bo‘lgan
talabni qaytadan shakllantirayotgan bir paytda, aynan qaysi mutaxassisliklar kelajakda
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
126
ommalashadi – bu savol har bir yosh avlod, ota-ona va ish beruvchining diqqat markazida
turibdi.
XXI asrga kelib texnologiyalar juda shiddat bilan rivojlana boshladi. Avvaliga
kompyuterlar, keyin esa mobil qurilmalar, internet, bulutli texnologiyalar, sun’iy intellekt,
katta ma’lumotlar (Big Data) kabi innovatsiyalar kundalik hayotimizning ajralmas qismiga
aylandi. Bu jarayon mehnat bozorida ham sezilarli o‘zgarishlarni keltirib chiqardi:
1.
Raqamli savodxonlikka talab - endilikda ko‘plab ish o‘rinlari kompyuter yoki raqamli
muhit bilan bog‘liq. Odatda hatto eng oddiy ofis ishlarida ham Microsoft Office paketini
egallagan bo‘lish, oddiy dasturlash ko‘nikmalariga ega bo‘lish talab etilishi mumkin.
2.
Global mehnat bozori u yoki bu sohada onlayn ishlash, masofaviy hamkorlik qilish
imkonini paydo qildi. Shuning uchun ish beruvchi xodimni yollayotganda geografik
chegaradan qat’i nazar, eng iqtidorli mutaxassisni tanlashga intiladi.
3.
Ilgari odamlar bajargan ko‘plab takroriy ishlarning ayrim qismi dasturiy ta’minotlar,
robotlar, algoritmlar yordamida avtomatlashtirilmoqda. Natijada kasblar ixtisosligi ortib,
mehnat bozori chuqur transformatsiyaga yuz tutmoqda.
Shu sababli, texnologik o‘zgarishlar “eski” kasblardan voz kechish yoki ularni yana-da
zamonaviylashtirish zaruratini yuzaga chiqarmoqda. Yangi kasblar paydo bo‘lmoqda, ayrim
kasblar esa butunlay yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida turibdi.
Texnologik taraqqiyot xususida gap ketganda, global mehnat bozori talablari tobora rang-
barang bo‘lib bormoqda. Ba’zi sohalarda ish o‘rinlari qisqarsa, boshqa yo‘nalishlarda aksincha
– misli ko‘rilmagan tarzda bo‘sh ish o‘rinlari paydo bo‘lyapti. Keling, misollar orqali buni
yoritamiz:
1.
IT sektori - programmachi, veb-dasturchi, mobil ilova dasturchisi, sun’iy intellekt
muhandisi, kibertahdidlar bo‘yicha mutaxassis, ma’lumotlar tahlilchisi (Data Scientist) kabi
mutaxassisliklar global mehnat bozorida eng talabgir kasblar sirasidan o‘rin olgan. Chunki
ko‘plab kompaniyalar o‘z biznes jarayonlarini raqamlashtirishga, ma’lumotlarni qayta ishlash
orqali qarorlar qabul qilishga intilmoqda.
2.
Onlayn tibbiy xizmatlar, telemeditsina, genomika, biotexnologiya sohalarida
ixtisoslashgan mutaxassislar kerak bo‘lmoqda. Gen muhandisligi, biotibbiyot uskunalarini
loyihalash, “Big Data”dan foydalanib kasallikni erta tashxislash kabi yo‘nalishlar zamonaviy
davrda yuksalish pallasida.
3.
Dizayn va ijodiy sohalar - raqamli marketing mutaxassislari, interfaol dizaynerlar, o‘yin
yaratuvchilari (game developer), UX/UI dizaynerlar kabi kasblar ham ommalashib bormoqda.
Bunda raqamli mahsulotlar bilan ishlash, foydalanuvchi tajribasini (user experience)
optimallashtirish ustuvor ahamiyat kasb etadi.
4.
Global iqlim muammolari, atrof-muhitni muhofaza qilish masalalari sabab yashil
energetika, atrof-muhit muhandislari, chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha mutaxassislar kabi
kasblarga talab ortib bormoqda.
5.
Global pandemiya davridan so‘ng logistika muammolari ko‘plab davlatlarda jiddiy tus
oldi. Shu sabab yetkazib berish jarayonini samarali boshqarish, ombor va ta’minot zanjiri
analitigi, raqamli logistika mutaxassisi kabi kasblar yuzaga keldi.
Bu kabi ro‘yxatni yana davom ettirish mumkin. Muhimi, deyarli barcha zamonaviy kasblar bir
yoqli emas, balki “ko‘p fanli” yoki fanlararo birikmaga ega. Masalan, kibertahdid mutaxassisi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
bu – dasturlash, huquq, psixologiya, kriptografiya, tarmoq arxitekturasi kabi sohalarni uzviy
bog‘liq ravishda bilish kerak bo‘ladigan kasbdir.
Zamonaviy mehnat bozorida muvaffaqiyatga erishish uchun nafaqat ma’lum bir mutaxassislik
sohasiga oid texnik bilimlar, balki “yumshoq ko‘nikmalar” (soft skills) ham juda zarur. Bir
qator xalqaro tahlilchilar (masalan, LinkedIn, World Economic Forum kabi) kelajakda
quyidagi ko‘nikmalar xaridorgir bo‘lishini ta’kidlashmoqda:
1.
Tanqidiy fikrlash va ijodiy yechim toppish - texnologik vositalar bajara olmaydigan ish –
insonning ijodiy salohiyati. Shuning uchun muammolarga o‘zgacha yondashish, innovatsion
yechimlar taklif qilish kabi fazilatlar ehtiyojga ega bo‘ladi.
2.
Texnologiyalar tinmay rivojlanib turgan davrda o‘rganilgan bilim tez eskirishi mumkin.
Shu bois xodim o‘zini qayta tayyorlash, yangi dasturlash tillari yoki texnologiyalarini
o‘zlashtirishga doimo tayyor bo‘lishi kerak.
3.
Jamoa bilan ishlash, manfaatdor tomonlar bilan muloqot qilish, taqdimot o‘tkazish,
mijozlarning ehtiyojlarini tushunish – bular muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan
asosiy omillardan.
4.
Raqamli savodxonlik - bu nafaqat dasturlash yoki kompyuterda ishlay olish, balki
kibertahdidlarni anglash, xatarlarni baholash, raqamli vositalardan samarali foydalanish
hamdir.
5.
Ma’lumotlarni tahlil qilish, xulosa chiqarish, muhandislik fikrlash, statistik usullarni
bilish. Katta ma’lumotlar (Big Data) davrida deyarli har bir sohada ushbu ko‘nikmalar kerak
bo‘ladi.
6.
Raqamli texnologiyalar ommalashsa ham, insonlararo munosabatlarda empatya,
bag‘rikenglik, jamoaviy hamkorlik kabi insoniy qadriyatlar doim ustunligini saqlaydi.
Xodimlar o‘rtasidagi to‘g‘ri munosabat, qulay ish muhitini ta’minlash uchun emosional
intellekt muhim.
Ushbu ko‘nikmalar majmui zamonaviy kasblarda muvaffaqiyat qozonishni eng asosiy
kalitlaridan biridir. “Ish topa olmayman” deydigan ko‘plab yoshlar aslida ana shu yumshoq
ko‘nikmalarni e’tiborsiz qoldirayotgan bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy kasblarga bo‘lgan talab shu darajada tez o‘zgaryaptiki, ko‘plab an’anaviy ta’lim
tizimlari bunga tezda moslasha olmay qolmoqda. Muhandis, iqtisodchi, huquqshunos kabi
kasblar uchun an’anaviy o‘quv dasturlari, ba’zan, bozor talablari bilan hamohang emasligi
kuzatiladi. Buning oldini olish uchun quyidagi omillar muhim ahamiyat kasb etadi:
1.
Fanlararo yondashuv - yangi kasblar asosan iqtisod, axborot texnologiyalari, huquq,
psixologiya, dizayn kabi sohalarning kesishmasida paydo bo‘lyapti. Shu sababli talabalarga
shu yo‘nalishlarni uyg‘un tarzda o‘qitish, “Double major” yoki “qo‘shaloq mutaxassislik”
dasturlarini joriy etish zarur.
2.
Amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim - ma’ruza asosida juda ko‘p nazariya o‘rgatish bilan
cheklanib qolgan an’anaviy tizim endi yetarli emas. Talabalar stajirovka, ishlab chiqarish
amaliyoti, loyihalar, startaplar orqali o‘z mahoratini real sharoitda sinab ko‘rishi kerak.
3.
Kasbga tegishli texnik bilimdan tashqari, liderlik, jamoada ishlash, muloqot, stressni
boshqarish, qaror qabul qilish kabi fazilatlar ham o‘qish davridan o‘rgatilishi lozim.
4.
Yangi formatdagi sinflar va platformalar - onlayn ta’lim, masofaviy kurslar, MOOC
(Massive Open Online Courses) kabi mexanizmlarni qo‘llash orqali yoshlar global
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
128
resurslardan foydalana oladi. Bu esa ularning zamonaviy trendlardan xabardor bo‘lishini
ta’minlaydi.
5.
Texnologiyalar rivojlanib borgan sari o‘rganish ham hech qachon tugamaydi. Demak,
ta’lim endi faqat 11 yil maktab yoki 4 yil universitet bilan cheklanmasligi, balki butun umr
davomida turli malaka oshirish va qayta tayyorgarlik kurslarini o‘z ichiga olishi zarur.
O‘zbekiston yoki boshqa rivojlanayotgan davlatlarda ham texnologik taraqqiyot kuchli ta’sir
o‘tkazyapti. Bir necha yil avval mobil ilova yaratish, veb-dasturchi bo‘lish, kibertahlil qilish
mutaxassisliklari deyarli mavjud bo‘lmagan bo‘lsa, hozirda bu yo‘nalishlar bo‘yicha ish
o‘rinlari ortib borayotgani kuzatiladi. Masalan:
IT-parklar va innovatsion markazlar orqali dasturchilar, tarmoq ma’lumotlar bazasi
ustida ishlovchi mutaxassislar, texnik dizaynerlar yetishib chiqyapti;
Startap ekotizimi rivojlanayotgani tufayli marketing, raqamli savdo, onlayn-servislar
yaratuvchilari, UX/UI dizaynerlar, mobil ilova muhandislari faoliyat yuritishi uchun
imkoniyatlar ortmoqda;
Turizm va xizmat ko‘rsatish sohasida onlayn platformalarni boshqarish, SEO mutaxassisi
(veb-saytlarni targ‘ib qiluvchi), kontent yaratuvchilari kabi yangi kasblarga ehtiyoj paydo
bo‘lgan.
Biroq, infrastrukturadagi cheklovlar, moliyalashtirish, kadrlar tayyorlash tizimining
eskirganligi kabi omillar ham kamchiliklar shaklida namoyon bo‘lyapti. Demak, barqaror
rivojlanish uchun istiqbolli mutaxassislarga yo‘l ochish, raqamli texnologiyalarni yanada
kengroq joriy qilish, fan va ta’lim tizimlarining hamkorligini kuchaytirish muhim.
Katta kompaniyalar va korporatsiyalar tobora ko‘proq “yangi avlod” mutaxassislarini
qidirmoqda. Masalan, IBM, Google, Microsoft, Amazon kabi yirik kompaniyalar:
“Yangi mehnat kuchi” konsepsiyasi bo‘yicha ish yuritib, xodimdan faqat bitta yo‘nalishda
emas, balki integratsiyalashgan ko‘nikmalarni kutishadi;
Professional rivojlanish va iqtidorlarni ushlab qolish maqsadida o‘z xodimlariga doimiy
treninglar, kurslar, navbatma-navbat malaka oshirish dasturlarini taklif etishmoqda;
Xodimlarning raqamli savodxonligi, xorijiy tillarni bilishi, tezkor moslashuvchanlik
darajasi ishga qabul qilishda muhim omil bo‘lyapti.
Natijada ish beruvchi zamonaviy kasblar mutaxassislarini topish uchun ba’zan juda
yuqori maosh taklif qilishga ham tayyor, chunki bu mutaxassislar orqali kompaniya istiqbolli
texnologiyalarni joriy etishi va bozorga innovatsion mahsulotlar chiqara oladi.
Xulosa.
Xulosa sifatida aytganda, “zamonaviy kasblar” tushunchasi – bu texnologik
taraqqiyot va global mehnat bozori talablarining sinergiyasi bo‘lib, inson kapitalining qayta
shakllanishiga sabab bo‘lmoqda. An’anaviy kasblar eskirmoqda yoki tubdan yangilanib,
mehnat bozori esa mutlaqo yangicha talablarga ega bo‘lib boryapti. IT yo‘nalishlari, ijodiy
sohalar, sog‘liqni saqlash, yashil iqtisodiyot, kiberxavfsizlik kabi turli jabhalarda yangi kasb-
hunarlar ommalashib, ularning malaka standartlari ham paysalga solmasdan joriy etilmoqda.
Bu jarayonda, bir tomondan, ish beruvchilar ish kuchidan fanlararo va zamonaviy
ko‘nikmalarni talab qilishsa, ikkinchi tomondan, ta’lim tizimi bu ehtiyojni qondirish
maqsadida tub islohotlarga tayyor turishi lozim. Yosh avlod esa o‘z kelajak kasbini tanlashda
global mehnat bozoridagi trendlardan boxabar bo‘lish, raqamli savodxonlikni oshirish,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
moslashuvchanlik va ijodkorlik kabi yumshoq ko‘nikmalarni rivojlantirish zarurligini
unutmasligi kerak.
Shu bilan birga, shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, texnologik taraqqiyot,
avtomatizatsiya va sun’iy intellektdan cho‘chish yoki ularni faqat “oddiy ish o‘rinlarini olib
qo‘yadigan tahdid” sifatida baholash noto‘g‘ri bo‘ladi. Aksincha, bu jarayon yangi
imkoniyatlar, ilg‘or kasblar, ijodiy yondashuvlar va yuksak to‘lovlarga ega ish o‘rinlarini
yuzaga keltirishi ham mumkin. Bunda har bir jamiyat o‘zining ta’lim siyosati va mehnat bozori
infratuzilmasi orqali texnologik yutuqlardan unumli foydalanish yo‘lini topishi lozim.
Shunday qilib, zamonaviy kasblar tushunchasi bizni kelajak mehnat bozorining
poydevoriga yo‘llamoqda. Ushbu jarayon, shubhasiz, bizdan doimiy o‘qish, izlanish, yangi
bilim va ko‘nikmalarni izchil egallash, o‘z ustida ishlashni talab qiladi. Texnologiyalarning
keskin sur’atda rivojlanishi sharoitida oldingidek bir kasbni o‘qib olish va umr bo‘yi shu kasb
bilan cheklanib yashashning imkoni ham cheklanishi mumkin. Demak, zamonaviy kasblar
dunyosida yashash – doimiy takomil, ijodkorlik va global miqyosda raqobatchanlikni
tushunishni anglatadi. Bu esa albatta, yangi avlod uchun misli ko‘rilmagan, qiziqarli, bir o‘zi
bilan birga bir qator murakkab sinovlarni ham olib keladigan bir davrdir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
World Economic Forum (2020). The Future of Jobs Report. Geneva: World Economic
Forum.
2.
LinkedIn (2021). Jobs on the Rise. LinkedIn Official Research.
3.
De Bono, E. (1985). Six Thinking Hats. London: Little, Brown and Company.
4.
Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
5.
Johansson, L. (2018). Digital Competence in the Modern Workforce. Stockholm:
University Press.
6.
Öztürk, H. (2021). Teknolojik Gelişim ve Küresel İşgücü Piyasası. Ankara: Pegem
Akademi.
7.
Robinson, K. (2011). Out of Our Minds: Learning to be Creative. Oxford: Capstone.
8.
Dyui, J. (1969). Democracy and Education. New York: Macmillan.
9.
Рубцов, В. (2018). Психолого-педагогические основы развития креативности у
студентов. M.: Наука.
10.
Farmonovna, E. A. (2024). HUNARMANDCHILIK MAHSULOTLARI BOZORIGA XIZMAT
KO ‘RSATISHNING XORIJ TAJRIBASI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (8), 753-
767.
11.
Ergasheva, A. F. (2023). The Definition of Extreme Tourism in the World Tourism.
12.
Азиза
Фармоновна,
Э.
(2024).
ГЛОБАЛЬНЫЕ
ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ
И
ГЕОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ... Indexing, 1(1).
13.
Эргашева, А. (2023). Ҳунармандчилик маҳсулотлари бозорида хизмат
кўрсатишнинг ўзига хос хусусиятлари. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz),
34(34).
14.
Ergasheva, A. (2021). A Handicraft and Tourism Industry. Центр Научных Публикаций
(buxdu. uz), 3(3).
