YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
TA’LIMDA KIBERXAVFSIZLIK O‘RGATISH ZARURATI
Saytkulov Raximjon Ravshankulovich
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi (faoliyat turi boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037068
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kiberxavfsizlikning zamonaviy ta’lim jarayonidagi roli,
uni maktablar va oliy ta’lim bosqichlarida o‘qitishning dolzarbligi hamda kiberxavfsizlikni
o‘rgatish orqali erishiladigan afzalliklar keng tahlil qilingan. Maqolada yoshlar o‘rtasida
raqamli savodxonlikni oshirish, tarmoqlar va platformalardan foydalanish xavfsizligini
ta’minlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va kiberjinoyatlar xavfini kamaytirish
bo‘yicha metodik tavsiyalar berilgan. Shu bilan birga, ota-onalar, o‘qituvchilar va jamiyatdagi
xabardorlik darajasini yuksaltirish, buning uchun infratuzilma, malakali kadrlar va jamoaviy
hamkorlik zarurligi ta’kidlangan. Maqola xulosasida esa kiberxavfsizlikni o‘qitishning
istiqbollari va unga bo‘lgan ehtiyoj jamiyat xavfsizligi nuqtayi nazaridan alohida urg‘ulanadi.
Kalit so‘zlar:
kiberxavfsizlik, raqamli savodxonlik, ta’lim jarayoni, onlayn platforma,
kiberjinoyatlar, raqamli madaniyat, phishing, huquqiy masalalar, kriptografiya, texnik baza.
Kirish.
Kiberxavfsizlik – bugungi global axborot jamiyatining eng muhim sohalaridan
biri hisoblanib, har bir internet foydalanuvchisi uchun himoya unsuri sifatida namoyon
bo‘ladi. Yosh avlodning turli onlayn platformalardan keng foydalanishi natijasida ularning
ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va o‘yinlar orqali turli tahdidlar bilan to‘qnashish xavfi
ortadi. Shuningdek, masofaviy ta’lim, onlayn to‘lovlar, elektron hujjat almashinuvining
kengayishi axborot xavfsizligi muammolarini yanada dolzarb qilishga xizmat qilmoqda.
Ta’lim tizimi esa mazkur jarayonda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Avvalo, boshlang‘ich
sinflardan boshlab o‘quvchilarga raqamli savodxonlik unsurlarini singdirish, kiberjinoyat
turlari va ularga qarshi kurashish usullari, internetdagi xavfsizlik qoidalarini tushuntirish
zarur. Oliy ta’lim bosqichida esa tarmoq xavfsizligi, dasturiy himoya, kriptografiya va huquqiy
normalar bo‘yicha chuqur bilim berilishi maqsadga muvofiqdir. Ta’lim jarayonida
kiberxavfsizlikni joriy etish nafaqat yosh avlodni texnik tahdidlardan himoya qiladi, balki
ularning global axborot maydonida samarali ishtirok etishiga, ijtimoiy va iqtisodiy
rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi.
Kiberxavfsizlik – zamonaviy texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanib borishi tufayli
bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etayotgan soha hisoblanadi. Turli davlatlar, xususan,
iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotga intilayotgan jamiyatlar kiberxavfsizlik orqali o‘zining
huquqiy, axboriy, iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashga majbur. Biroq, axborot texnologiyalari
sohasidagi jadal yuksalish yosh avlod hayotiga tobora ko‘proq kirib borar ekan,
kiberxavfsizlik masalasi nafaqat maxsus IT-mutaxassislariga, balki barcha turdagi ta’lim
bosqichlarida o‘qiydigan o‘quvchilar va talabalar uchun ham muhim mavzuga aylanib
bormoqda. Shu sababli, “ta’limda kiberxavfsizlik o‘rgatish zarurati” mavzusi zamon talabi
sifatida kun tartibida turibdi. Quyida ushbu masalani batafsil ko‘rib chiqamiz.
Kiberxavfsizlik keng ma’noda kompyuter tarmoqlari, dasturiy ta’minot, serverlar,
axborot saqlash infratuzilmasi va foydalanuvchilarning raqamli hujumlardan, zararli
dasturlardan, ma’lumotlar o‘g‘rincha olingan hollardan himoyalanishi degan ma’noni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
anglatadi. Zamonaviy davrda nafaqat katta korporatsiyalar yoki davlat idoralari, balki har bir
yakka shaxs ham kiberhujumlarga duch kelishi mumkin. Bunda nafaqat moddiy zarar, balki
shaxsiy ma’lumotlar, huquq, mavqe, hatto salomatlikka ziyon yetishi kabi ko‘plab xatarlar
yuzaga chiqadi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishi bilan har bir kunda millionlab
foydalanuvchi turli onlayn platformalardan, ijtimoiy tarmoqlardan, elektron pochta xizmati va
mobil ilovalardan foydalanadi. Shu sababli, kiberxavfsizlik faqatgina mutaxassis yoki IT
sohasidagi odamlarga tegishli masala emas. Har bir internet foydalanuvchisi o‘z
ma’lumotlarini qanday himoya qilishni, kimga qachon nimani oshkor etish yoki qaysi saytdan
nimalarni yuklab olish xavfsiz, qaysi platformalarda xatar yuqori ekanini bilishi kerak. Demak,
bu yondashuvda, yoshlardan boshlab, barcha ta’lim bosqichlarida kiberxavfsizlik saboqlariga
e’tibor qaratish istiqbolli.
XXI asrda raqamli savodxonlik qandaydir qo‘shimcha mahorat emas, balki oddiy o‘qish,
yozish bilan bir qatorda muhim sanaladigan hayotiy zaruratga aylanmoqda. Kiberxavfsizlik
ham raqamli savodxonlikning ajralmas tarkibiy qismidir. Agar foydalanuvchi raqamli
vositalardan to‘g‘ri foydalanishni, xavfsiz parol yaratish yoki phishing (fişing) e- xabarlarni
ajrata bilish kabi oson ko‘ringan, aslida juda muhim bo‘lgan usullarni bilmasa, uning raqamli
faoliyati ortida doim xavf poylab turaveradi. Shu bois kiberxavfsizlik bo‘yicha dastlabki
bilimlar maktab davridan boshlab singdirilishi lozim.
Bugun o‘quvchi va talabalar o‘zlarining kundalik faoliyatini internet, ayniqsa, ijtimoiy
tarmoqlarsiz tasavvur eta olishmaydi. Yoshlar keng quloch yozgan turli platformalarda
(Telegram, Instagram, TikTok, Facebook va boshqalar) uzluksiz axborot oqimiga duch keladi.
Ular o‘quv jarayoniga tegishli bo‘lmagan axborotlar bilan ham har kuni “to‘qnashadi”. Albatta,
bu axborotlar ichida noto‘g‘ri, yolg‘on, zararli yoki xatarli ma’lumotlar bo‘lishi ham mumkin.
Yoshlar o‘zi yoki atrofdagilarga xavf soluvchi kontent, xususan, radikalizm, ekstremizm yoki
kiberjinoyatlar bilan bog‘liq holatlar bilan to‘qnashish ehtimoli yuqori. Shuning uchun maktab
darslari, oliy ta’lim dasturlari, turli seminar va to‘garaklar doirasida kiberxavfsizlik
masalalarini o‘rgatish zarurati paydo bo‘ladi.
So‘nggi yillarda, xususan, global pandemiya davrida onlayn ta’lim moduli, videodarslar,
masofaviy sinflar, vebinar va konferensiyalar hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Ta’lim
jarayoni tobora raqamli platformalarga ko‘chib borayotganligi sababli, bu platfomalar orqali
amalga oshiriladigan kiberhujumlarga qarshi himoyalanish, shaxsiy ma’lumotlarni (parol,
login, test javoblari, onlayn baholash jarayonlari) xavfsiz saqlash masalalari muhim.
O‘quvchining yoki talabning hisob raqamlari buzib kirilishi orqali uning akademik jarayoniga
zarar yetkazish, natijalarni o‘zgartirish kabi salbiy hodisalar ham kuzatilishi mumkin.
Shunday qilib, virtual muhitda ishlashda kiberxavfsizlikni o‘rgatish zarurati ortib bormoqda.
Ko‘plab davlatlar, shu jumladan, O‘zbekiston ham axborot xavfsizligini, shu jumladan
kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha turli qaror va qonunlar qabul qilgan. Ushbu hujjatlar
doirasida ijtimoiy tarmoqlarda huquqbuzarlikning oldini olish, yoshlar orasida ruxsat
etilmagan kontent tarqalishi, tazyiq va tahdidlarning oldini olish kabi masalalarga urg‘u
berilgan. Biroq, har qanday qonunchilik me’yorlarining samaradorligi, avvalo, aholining
kiberxavfsizlik savodxonligiga bog‘liq. Shu bois bu masala ta’lim tizimida ham keng qamrovli
yondashuvni talab etadi. Xalqaro tajribada, masalan, Yevropa Ittifoqi, Janubiy Koreya,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
Singapur kabi davlatlar maktab o‘quv dasturlariga kiberxavfsizlik saboqlarini kiritib, yosh
avlodni kichik sinflardan boshlab mazkur ko‘nikmalarga o‘rgatishayapti. O‘zbekiston ham bu
yo‘nalishda bir qator amaliy ishlarni boshlagan va bundan keyin yana kengaytirish zarurati
sezilmoqda.
Kichik yoshdagi bolalarni kiberxavfsizlikka o‘rgatish, avvalo, ularning atrof-muhitni
anglash, o‘yin orqali o‘rganish va kattalar ko‘rsatgan yo‘riqnoma asosida harakat qilishiga
bog‘liq. Masalan, oddiy qilib:
Internetda begona odamlarga ishonmaslik, ularga shaxsiy ma’lumotlarni (ism, manzil,
telefon raqami va hokazo) bermaslik;
Ijtimoiy tarmoqlarda yoki xabar almashish ilovalarida o‘zini notanish inson sifatida
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan firibgarlar borligi haqida ogohlantirish;
Yaroqsiz, zararli havolalarga o‘tmaslik, shubhali mobil ilovalarni yuklab olmaslik.
Bu mavzularni rolli o‘yinlar, maxsus ertaklar, rasm-chizma va hikoyalar orqali o‘rgatish
o‘quvchilarda motivatsiya yaratadi hamda kiberxavfsizlikka mos madaniyatni erta yoshdan
shakllantirishga zamin yaratadi.
O‘rta sinflarda bolalar allaqachon ijtimoiy tarmoqlarda faol bo‘la boshlaydi, ularning
mobil telefon, planshet yoki kompyuter qurilmalaridan foydalanishi odatiy holdir. Shu bois:
Kuchli parol tuzish qoidalari (har xil belgilar, harflar va raqamlar uyg‘unligi, uzunlik);
Phishing hujumlarini aniqlash (shubhali xat yoki xabardagi linklar, bank yoki ijtimoiy
tarmoq soxta sahifalarini tanish);
Muhim ma’lumotlarni zaxira qilish, xotiradagi fayllarni to‘g‘ri saqlash;
Antivirus dasturlar va xavfsiz ko‘rish rejimlaridan foydalanish usullari
kabi masalalar bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar berilishi kerak. Bu jarayon o‘qituvchining
ko‘rgazmali tarzda tushuntirishi va o‘quvchilarni mustaqil mashg‘ulotlar orqali
rag‘batlantirishi bilan samarali bo‘ladi.
Yuqori sinf o‘quvchilari va talabalar allaqachon raqamli muhitda keng ishtirok etishlari
bilan birga, huquqiy va ijtimoiy masalalarga ham qiziqish bildiradilar. Shu bois, ularga
kiberjinoyatlar, xalqaro kiberxavfsizlik siyosati, IT-infratuzilmaning xavfsizligini ta’minlash
kabi mavzularda kengroq ko‘nikma berish lozim bo‘ladi. Masalan:
Kriptografiya asoslari, ma’lumotlarni shifrlash usullari;
Soxta saytlardan qanday ehtiyot bo‘lish (DNS hijacking, SSL sertifikatlarni tekshirish);
Doxxing, bullying, doxxing, kiberchaqiriq va boshqa onlayn qiyinchiliklarga qarshi
huquqiy himoya;
Ma’lumotlarni himoyalash bo‘yicha xalqaro standartlar (ISO 27001, GDPR kabi).
Bunday chuqur yondashuv keyinchalik IT-mutaxassis yoki oddiy foydalanuvchi sifatida
xavfsizlik masalalariga mas’uliyat bilan qarash ko‘nikmasini mustahkamlaydi.
Kiberxavfsizlik saboqlarining ta’limdagi afzalliklari quyidagilardan iborat:
1.
Ko‘nikmalarni erta shakllantirish -yosh davrdayoq kiberxavfsizlik qoidalarini bilib,
o‘rgangan o‘quvchi keyinchalik vaziyatga tez moslasha oladi.
2.
Kiberxavfsizlik mavzusi hayotiy ahamiyatga ega bo‘lganligi sababli, o‘quvchilarda darsga
qiziqish va mas’uliyat ortadi.
3.
Umumjamiyat darajasida raqamli madaniyat yuksaladi, natijada kiberjinoyatlar yoki
ijtimoiy manipulyatsiyalar uchun poydevor cheklanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
123
4.
Kiberxavfsizlik saboqlari, odatda, dasturlash, matematik mantiq, huquq, psixologiya,
sotsiologiya kabi fanlar bilan uzviy bog‘liq. Shuning uchun bu ta’lim jarayonini kengaytiradi va
fanlararo integratsiyani kuchaytiradi.
5.
Milliy xavfsizlik, iqtisodiy barqarorlik kabi muhim masalalar ham kiberxavfsizlikka
tayanadi. Malakali kadrlar yetishmovchiligini to‘ldirish uchun ham bu sohada har tomonlama
tayyorgarlik muhiti yaratish kerak.
Kiberxavfsizlik o‘zi ham nisbatan yangi soha bo‘lgani uchun, maktab va kollej
o‘qituvchilarining hammasi ham bu masalada chuqur tajribaga ega emas. Shu bois,
o‘qituvchilar malakasini oshirish bo‘yicha treninglar, sertifikat dasturlari, onlayn platformalar
orqali yangi metodikalardan xabardor qilish zarur.
Kiberxavfsizlikni amaliy mashg‘ulotlarda o‘qitish uchun laboratoriya, kompyuter
sinflari, tarmoq uskunalari, dasturiy ta’minot kabi infratuzilma zarur bo‘ladi. Buning uchun
mahalliy hokimiyatlar, homiylar, xususiy sektor yoki xalqaro grantlarni jalb qilish orqali
bazani mustahkamlash mumkin.
Agar ota-onalar o‘zlari raqamli xavfsizlik haqida yetarlicha tasavvurga ega bo‘lmasalar,
farzandlari qanday veb-saytlarda yursa, kim bilan qanday mavzularda suhbatlashsa –
bularning barchasi nazoratsiz qolishi mumkin. Shuning uchun maktablar ota-onalarni ham
jalb qilib, “kiberxavfsizlik bo‘yicha seminar”, “oilaviy raqamli gigiyena” kabi tadbirlar
o‘tkazishi mumkin. Bu nafaqat farzandlar, balki ota-onalarning ham bilim doirasini
kengaytiradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, kiberxavfsizlik nafaqat texnik masala, balki butun
jamiyatni qamrab oluvchi, ijtimoiy, huquqiy va axloqiy jihatlarga ham aloqador bo‘lgan keng
qamrovli yo‘nalishdir. Yoshlar orasida internetdan foydalanish darajasi oshib borar ekan, bu
masala yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ta’lim tizimida kiberxavfsizlikni o‘rgatish esa
birinchi navbatda raqamli savodxonlikni oshirish, hayotiy mavzularni qiziqarli o‘rgatish,
yoshlarni zamonaviy xavf-xatarlardan himoyalashga xizmat qiladi.
Bunda boshlang‘ich sinflarda eng oddiy tushunchalar (begonalarga ishonmaslik,
shubhali linklarga kirmaslik)dan boshlab, oliy ta’lim bosqichlarida murakkab tarmoq
xavfsizligi, kriptografiya, huquqiy masalalar kabi jihatlar chuqur o‘qitilishi lozim. O‘qituvchilar
uchun maxsus treninglar, infratuzilmani yaxshilash, o‘quv dasturlarga kiberxavfsizlik
modullarini kiritish – bularning barchasi kutilgan natijalarni berishi mumkin. Shuningdek,
ota-onalar va umumiy jamiyatdagi xabardorlik darajasini ham oshirish, raqamli madaniyatni
targ‘ib qilish muhimdir.
Kelajakda raqamli taraqqiyot yanada tezlashishi, masofaviy ta’lim va onlayn faoliyat turli
sohalarda kuchayishi kutilmoqda. Bu jarayonda kiberxavfsizlikni ta’lim orqali mustahkamlash
– mamlakatlar uchun strategik ahamiyatga ega bo‘ladi. Zotan, har tomonlama rivojlangan, o‘z
huquqlari va imkoniyatlarini biladigan, shu bilan birga, jamiyat hamda shaxsiy ma’lumotlar
xavfsizligini saqlashga qodir avlod – bugungi kungi ta’lim tizimining asosiy maqsadlari
sirasiga kiradi.
Shunday ekan, kiberxavfsizlikni o‘qitish – ortiqcha yoki ixtiyoriy emas, balki zamon
talabi darajasidagi asosiy yo‘nalishlardan biridir. Bu yo‘nalishni har tomonlama puxta
o‘ylangan strategiya asosida rivojlantirib, darslik va dasturlarni yanada boyitish,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
124
o‘quvchilarning amaliy mashg‘ulotlarini kengaytirish orqali yurtimizda raqamli madaniyat va
axborot xavfsizligini yuqori bosqichga olib chiqish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Robinson, K. (2011). Out of Our Minds: Learning to be Creative. Oxford: Capstone.
2.
Öztürk, H. (2021). Innovative Approaches in Information Security Education. Ankara:
Pegem Akademi.
3.
Johansson, L. (2018). Digital Literacy and Cybersecurity in Modern Education.
Stockholm: University Press.
4.
Vigotskiy, L. S. (1982/1991). Psixologiya: Voobrazhenie i tvorchestvo. Moskva:
Pedagogika.
5.
Khаlimovnа, J. K. (2023). Influence of locаl food on tourist motivаtion in bukhаrа.
Journal of new century innovations, 31(1), 121-124.
6.
Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
7.
De Bono, E. (1985). Six Thinking Hats. London: Little, Brown and Company.
8.
Rogers, C. (1969). Freedom to Learn. Columbus, OH: Merrill.
9.
Maxwell, J. C. (2008). Developing the Leader Within You. Nashville: Thomas Nelson.
10.
Khalimovna, J. K. (2023). The role of family businesses in the economy of the country:
the example of bukhara region. Лучшие интеллектуальные исследования, 11(3), 91-95.
11.
Азиза
Фармоновна,
Э.
(2024).
ГЛОБАЛЬНЫЕ
ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ
И
ГЕОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ... Indexing, 1(1).
12.
Ergasheva, A. (2024). XIZMAT KO ‘RSATISHNI RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY-
HUQUQIY ASOSLARI. University Research Base, 294-299.
13.
Jafarova, K. (2023). Conservation and promotion of Bukhara’s historical center using
digital technologies. Центр научных публикаций (buxdu. uz), 38, 38.
14.
Эргашева, А. (2023). Analysis Of Current Problems And Opportunities In The
Development Of The National Tourism Industry... Центр Научных Публикаций (buxdu. uz),
29, 29.
15.
Эргашева,
А.
(2023).
HUNARMANDCHILIK
SOHASIDA
TADBIRKORLIKНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ АСОСИЙ ЙО ‘НАЛИШЛАРИ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 35, 35.
16.
Эргашева, А. (2021). GLOBALLASHUVNING HUNARMANDCHILIK ISTIQBOLIGA TA'SIRI.
Центр научных публикаций (buxdu. uz), 8(8).
