YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
107
BOSHLANG‘ICH SINFDA ONA TILI VA O‘QISH FANLARINING DIDAKTIK
XUSUSIYATLARI
Gʻaybilloyeva Zarina Zoyirovna
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi (faoliyat turi boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037042
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ona tili va o‘qish
fanlarining didaktik xususiyatlari psixologik-pedagogik nuqtayi nazardan ko‘rib chiqiladi. Ona
tili darslarida bolalarning nutqiy kompetensiyasi, grammatik va uslubiy bilimlari, ifodali
talaffuz hamda lug‘at boyligi shakllantirilishi yoritiladi. O‘qish fanida esa ravon, ongli, ifodali
o‘qish malakalarini rivojlantirish, matnni tushunish va tahlil qilish, ijodiy fikrlashni qo‘llab-
quvvatlash metodlari tahlil qilinadi. Ushbu fanlarni integratsiya qilish boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari e’tibor, xotira, tafakkur va ijodiy qobiliyatlarini kuchaytirib, keyingi
bosqichlardagi o‘quv jarayoniga mustahkam poydevor yaratishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich sinf, ona tili, o‘qish fani, didaktik xususiyatlar, ravon o‘qish,
matn tahlili, interaktiv metodlar, psixologik-pedagogik asoslar, integratsiya, ijodiy fikrlash.
Kirish
Boshlang‘ich sinf – bolalarning intellektual va shaxsiy rivojlanishida asosiy bosqich
bo‘lib, aynan shu davrda lug‘at boyligini kengaytirish, talaffuzni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, mustaqil
fikrlash, ijodkorlik va matn bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish katta ahamiyatga ega
(Goleman, 1998; Mucchielli, 2013). Ona tili darslari o‘quvchilarni aniqlik bilan fikr bildirishga
o‘rgatsa, o‘qish fani bolalarda ifodali, ravon va ongli o‘qish, matnlar ustida tanqidiy va ijodiy
fikr yuritish malakasini rivojlantirishga xizmat qiladi (De Bono, 1985; Maxwell, 2008). Shu
sababli bu fanlarni samarali o‘qitish, interaktiv va ko‘rgazmali usullardan keng foydalanish,
o‘quvchilarning yoshga xos psixologik xususiyatlarini inobatga olish muhimdir (Johansson,
2018).
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish fani – bolalarning “ongli, ravon o‘qish” malakasini
bosqichma-bosqich shakllantirish, kitobga qiziqish uyg‘otish, matn mazmunini tushunish,
adabiy did tarbiyalash vazifasiga ega (Mucchielli, 2013; Maxwell, 2008). Bu fanda ifodali
o‘qish, hissiyot bilan o‘qish, matnni tahlil qilish, xulosa chiqarish orqali o‘quvchilarning nutqiy
va tanqidiy fikrlash kompetensiyasi ham yo‘lga qo‘yiladi (Johansson, 2018).
O‘qish darslarining didaktik maqsadlari quyidagilardan iborat:
1.
Ongli, ravon o‘qish ko‘nikmasini shakllantirish - bolalar avval tovush-harf aloqasini
o‘rganishlari, so‘ng bo‘g‘inlab o‘qishlari, keyinchalik ravon va shiddatli o‘qish bosqichiga
o‘tishlari lozim (De Bono, 1985). Har bosqichda o‘qituvchi nutqiy hatolarni to‘g‘rilab, lug‘at
boyligini oshiradi (Goleman, 1998).
2.
Matnni tushunish, shunchaki “talaffuz” emas, balki “ma’no”ni o‘zlashtirish, voqealar
ketma-ketligini anglash, xulosa yoki savol berish. Shvetsiya tajribasi (Johansson, 2018)
“bolalarda matnni tahlil qilish, savol-topshiriqlar bilan mustahkamlash” usulini tavsiya qiladi.
3.
Ifodali o‘qish, tez o‘qish - hissiyot bilan, to‘g‘ri ohangda, zarur joyda tinish belgisini sezib
o‘qish didaktik e’tibor talab qiladi (Mucchielli, 2013). Tez o‘qish esa o‘quvchilarda ma’lum sinf
bosqichida (masalan, 2-sinf oxiri) 30-40 so‘z/daqiqa ko‘rsatkichiga erishish me’yori bilan
belgilanadi (Maxwell, 2008).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
108
Adabiy kompetensiyalar - ertak, hikoya, she’r kabi janrlar orqali badiiy did, so‘z hissi,
tasavvur, empatya hislarini tarbiyalash. O‘quvchi ertak personajlarini tushunishi, voqealar
xulosasini chiqara olishi, fikr bildirish jarayonida nutqiy malakasi ham takomillashadi
(Goleman, 1998; De Bono, 1985).
O‘qish darsi boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarga “o‘qish tezligi, aniqligi, mazmunni
tushunish, matnni tahlil qilish, fikr-mulohaza bildirish” kabi ko‘nikmalarni rivojlantirishdek
vazifani yuklaydi (Johansson, 2018). Metodik talablarga ko‘ra:
1.
“Bosqichma-bosqich” usul, avval harf-harflab, bo‘g‘inlab o‘qish, keyin ravon, ifodali
o‘qish bosqichiga o‘tish. Rus olimi Журавлёв (2012) boshlang‘ich sinfda o‘qish darslari
metodikasi bo‘yicha “har bir harfning talaffuzi, keyin bo‘g‘in, so‘ng gap darajasiga o‘tish”
tizimini takomillashtirish kerakligini uqtiradi.
2.
Faol metodlar - “savol-javob”, “munozara”, “o‘qilgan matnni qayta hikoyalash”, “rolli
o‘yin” shaklida hikoyani sahnalashtirish kabilar. O‘qish jarayonida o‘quvchilar fikr aytish,
matn ustida ishlashda mustaqil bo‘lishga o‘rganishadi (De Bono, 1985).
3.
Ko‘rgazmali qurollar - rasm, video, animatsiya, maxsus didaktik kartochkalar bilan
o‘qish jarayonini jonlantirish, bolalarda qiziqish uyg‘otish (Goleman, 1998). Shuningdek,
“harflar bo‘yicha lug‘at tuzish”, “hikoyaga mos rasmlarni topish” usullari ham metodik
talablardandir (Mucchielli, 2013).
O‘qish jarayonida o‘qituvchi bolalarni matnni tushunish, fikr aytish, xulosa chiqarish,
bahslashish kabi faol usullarga yo‘naltiradi (Öztürk, 2021). Bu bosqichda “ijodiy takrorlash”
(hikoyaning o‘ziga xos davomini o‘ylab topish), “mantiqiy zanjirni topish” (matnning
epizodlarini izchil tartibda joylashtirish) kabi interaktiv mashqlar ham qo‘llansa,
o‘quvchilarning fikrlash doirasi kengayadi (De Bono, 1985; Maxwell, 2008).
O‘qish fani – boshqalarga ham asos bo‘lib xizmat qiluvchi “fundamental fan” deya
ko‘riladi, chunki o‘quvchining mustaqil ravon o‘qishi, matn mazmunini tushunishi, tez o‘qish
malakasiga ega bo‘lishi boshqa fanlardagi nazariy materiallarni tezroq o‘zlashtirishga imkon
yaratadi (Johansson, 2018; Maxwell, 2008). Masalan:
1.
Matematika fanida shartni tez o‘qish, tushunish, taqqoslash uchun o‘qish malakasi zarur.
Agar o‘quvchi harf-harflab o‘qisa yoki ixtiyoriy so‘zlarni to‘g‘ri anglolmasa, vazifaning
ma’nosini tushunolmaydi (De Bono, 1985).
2.
Tabiatshunoslik fanida matnli topshiriqlar, savollar, atama va tushunchalar. O‘quvchi
o‘qish malakasi bo‘lsa, atamalarni ravon o‘qib, tez eslab, turli materiallarni mustaqil o‘qish
orqali tushunishni rivojlantirishi mumkin (Goleman, 1998).
3.
Ona tili bilan bog‘liqlik: o‘qish darsi grammatik ko‘nikmalarni amaliy mustahkamlash,
to‘g‘ri talaffuz, ohang, tinish belgilari, so‘z boyligini boyitish imkonini keltirib chiqaradi. Ikki
fan parallel ravishda integratsiyalashsa, o‘quvchi “til + o‘qish” sinergiyasida shakllanadi
(Öztürk, 2021).
Ifodali o‘qish - adabiy janrlarni his qilish, ohangda to‘g‘ri pauza va urg‘ular berish,
personajlar kayfiyatini ijodiy ifoda etish. Bu jarayon o‘quvchining ijodkorlik, nutqiy qobiliyat,
hayotiy kuzatuvchanlikni shakllantirishiga yordam beradi (Mucchielli, 2013; De Bono, 1985).
O‘qish darslari boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarda “ravon, ongli, ifodali o‘qish”
ko‘nikmasini shakllantiradi. Bu nutqiy rivoj, adabiy did, ijodkorlik, mustaqil fikrlash kabi
qator fazilatlarni ham kuchaytiradi (Goleman, 1998; Maxwell, 2008). Ona tili fani bilan birga
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
109
integratsiya qilinsa, til o‘rganish, grammar konstruksiyalar, nutq madaniyati va ijodiy o‘qish
yondashuvlari bir-birini boyitadi (Johansson, 2018).
Xulosa.
Boshlang‘ich sinflarda ona tili va o‘qish fanlarining didaktik xususiyatlari to‘g‘ri
yo‘lga qo‘yilganda, o‘quvchilarning nutqiy rivoji, ijodiy fikrlashi, matnni tahlil qilish va ifodali
o‘qishdagi qobiliyatlari jadal suratda shakllanadi (Maxwell, 2008; Öztürk, 2021). Ona tili
darslarida grammatik va uslubiy me’yorlarni nazariy hamda amaliy mashg‘ulotlar orqali
mustahkamlash, o‘qish darslarida esa matnni anglash, xulosa chiqarish, savollarga javob
topish va ijodkorlikni rag‘batlantirish bir butun integratsiyalashgan jarayonni yuzaga keltiradi
(Mucchielli, 2013). Natijada bolalar boshqa fanlarni ham tezroq o‘zlashtirish, jamoa ichida fikr
almashish va mustaqil qaror qabul qilishga moyillikni rivojlantiradi (Johansson, 2018;
Goleman, 1998).
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
De Bono, E. (1985). Six Thinking Hats. London: Little, Brown and Company.
2.
Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
3.
Johansson, L. (2018). Digitala verktyg för pedagogik och ledarskap. Uppsala: Uppsala
Universitetsförlag.
4.
Maxwell, J. C. (2008). Developing the Leader Within You. Nashville: Thomas Nelson.
5.
Mucchielli, A. (2013). L’analyse de situation: Méthodes qualitatives. Paris: Armand Colin.
6.
Öztürk, H. (2021). Eğitim Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar. Ankara: Pegem Akademi.
7.
Журавлёв, В. (2012). Методика преподавания чтения в начальных классах. Москва:
Академия.
8.
Kh, J. K. (2024). SMART TOURISM–AN APPROACH ASSOCIATED WITH TOURISM IN
ORDER TO OBTAIN ECONOMIC BENEFITS FOR A REGION: Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida
tadqiqotlarni oʻrni va rivojlanish omillari. Yangi O ‘zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o ‘rni
va rivojlanish omillari, 6(2), 118-122.
9.
Ergasheva, A. (2020). Кичик бизнесда инновацион фаолият ва уни ривожлантириш
масалалари. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
10.
Эргашева, А. (2023). Analysis Of Current Problems And Opportunities... Центр
Научных Публикаций (buxdu. uz), 29, 29.
11.
Jafarova, K. (2023). Conservation and promotion of Bukhara’s historical center using
digital technologies. Центр научных публикаций (buxdu. uz), 38, 38.
12.
Эргашева, А. (2023). Ҳунармандчилик маҳсулотлари бозорида хизмат
кўрсатишнинг ўзига хос хусусиятлари. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz),
34(34).
13.
Khalimovna, J. K. (2023). The role of family businesses in the economy of the country:
the example of bukhara region. Лучшие интеллектуальные исследования, 11(3), 91-95.
14.
Эргашева,
А.
(2023).
HUNARMANDCHILIK
SOHASIDA
TADBIRKORLIKНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ АСОСИЙ ЙО ‘НАЛИШЛАРИ. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 35, 35.
15.
Farmonovna, E. A. (2023). Prospectuses for the Development of National Handicrafts in
Uzbekistan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
16.
Khаlimovnа, J. K. (2023). Influence of locаl food on tourist motivаtion in bukhаrа.
Journal of new century innovations, 31(1), 121-124.
