YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
SHAXSGA YO‘NALTIRILGAN PEDAGOGIKA VA LIDERLIK
KOMPETENSIYALARI
Gʻaniyev Farrux Gʻaybullayevich
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi (faoliyat turi boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037035
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shaxsga yo‘naltirilgan pedagogikaning asosiy tamoyillari
va uning liderlik kompetensiyalarini rivojlantirishdagi o‘rni tahlil etiladi. G‘arb (Maslow,
Rogers) va Rus (Vigotskiy) ilmiy maktablari hamda O‘zbek jadid ma’rifatparvarlari (Avloniy,
Behbudiy) qarashlari misolida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning tarbiyaviy ahamiyati
ko‘rsatiladi. Shuningdek, ta’lim jarayonida emosional intellekt, mustaqil qaror qabul qilish,
ijodiy fikrlash va jamoaviy hamkorlikni shakllantirish metodlari yoritilgan. Maqola yakunida
bu yondashuvning yetakchilik fazilatlarini rivojlantirishdagi roli umumlashtiriladi.
Kalit so‘zlar:
Shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika, liderlik kompetensiyalari, emosional
intellekt, humanistik psixologiya, kognitiv yondashuv, mentorlik, mustaqil qaror qabul qilish,
differentsial yondashuv, refleksiv ta’lim.
Kirish
Zamonaviy ta’lim jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv o‘quvchi yoki talabaning
individual xususiyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlarini inobatga olishni talab etadi. An’anaviy
pedagogikada o‘qituvchi asosiy sub’ekt sifatida qaralar edi, endilikda esa e’tibor o‘quvchi
shaxsiga qaratilmoqda. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim o‘qituvchining “biryoqlama”
ma’ruzasidan voz kechib, o‘quvchini amaliy mashg‘ulotlar, interaktiv uslublar, izchil fikr
almashish va mustaqil qaror qabul qilish jarayoniga jalb etishni nazarda tutadi (Rogers, 1969;
Maslow, 1970). Bunda qobiliyati, xulq-atvori, emotsional holati har xil bo‘lgan o‘quvchilarning
ijodiy salohiyatini rivojlantirish, ular oldiga qo‘yilgan vazifalarga nisbatan mas’uliyat hissini
shakllantirish birlamchi maqsad sanaladi.
O‘z navbatida, liderlik kompetensiyalarini rivojlantirishda ham xuddi shu tamoyillar
asosiy o‘rin tutadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilar nafaqat bilim oluvchilar, balki muammolarga
yechim topadigan, jamoada yetakchi rol o‘ynashga qodir shaxs sifatida ko‘rib chiqiladi
(Maxwell, 2008). Emosional intellekt, mustaqil qaror qabul qilish, jamoaviy ishlash, inovatsion
fikrlar bilan chiqish kabi fazilatlar liderlikning muhim unsurlari bo‘lib, shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv bu ko‘nikmalarni tarbiyalash uchun qulay metodik asos yaratadi (Goleman, 1998;
Legrand, 2015).
Shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika ta’lim jarayonining markaziga o‘quvchi (yoki talaba)
shaxsini, uning individual qobiliyatlari va ehtiyojlarini qo‘yishdan iborat (Rogers, 1969;
Maslow, 1970). Mazkur konsepsiyaning kelib chiqishi G‘arbda (ayniqsa, Amerika va Yevropa)
XX asr o‘rtalarida humanistik psixologiya (Maslow, Rogers) hamda “proq student”
paradigmasi rivojlanishi bilan bog‘liq. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvda o‘quvchi passiv
“tinglovchi” yoki shunchaki “buyruq bajaruvchi” emas, balki aktiv, ixtiyoriy ravishda o‘zini
rivojlantiradigan, anglash jarayoniga ustuvor e’tibor qaratadigan sub’ekt sifatida qaraladi
(Mucchielli, 2013).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
Maslow
(1970) takidlashicha, insonning o‘zini-o‘zi namoyon qilish (self-actualization)
ehtiyoji ta’lim jarayonida inobatga olinsa, u yanada ijodkor, mustaqil va tashabbuskor
bo‘lishi mumkin.
Rogers (1969) esa “Freedom to Learn” konsepsiyasini ilgari surib, ta’limda ixtiyoriylik,
individual o‘sish, samimiy muloqot va o‘qituvchining “kouch” roli haqida so‘z yuritadi.
Rus ilmiy maktabida Vigotskiy (1982) “o‘quvchining rivojlanish zonasi” (ZPD — зона
ближайшего развития) konsepsiyasini ishlab chiqib, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvga
kognitiv va sotsial tamoyillarni kiritdi. O‘zbek pedagogikasida ham bunday yondashuv muhim
sanaladi, masalan, Abdulla Avloniy yoki Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi jadid ma’rifatparvarlar
o‘quvchi shaxsini rivojlantirish, ularning qobiliyatlari va manfaatlarini e’tiborga olish
g‘oyalarini ilgari surishgan.
Shaxsga yo‘naltirilgan pedagogikaning asosiy prinsiplaridan biri — har bir o‘quvchining
alohida qobiliyati, ehtiyoji va qiziqishini inobatga olish. Amaliyotda bu, masalan,
moslashuvchan dars rejasi tuzish, differentsial yondashuv, baholashning individual mezonlari,
refleksiv usullardan foydalanishdir (Öztürk, 2021). Shunday yondashuvda o‘quvchi o‘zi
tashabbus ko‘rsatishga o‘rgatiladi, mas’uliyat oladi, fikrlash doirasi kengayadi.
Liderlik shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika doirasida u yoki bu darajada mustaqillik,
ijodkorlik, mas’ul qaror qabul qilish, jamoa bilan o‘zaro munosabatni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish kabi
kompetensiyalar bilan chambarchas bog‘liq (Legrand, 2015). Agar ta’lim jarayonida shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuv samarali amalga oshirilsa, o‘quvchi individ sifatida ruhan
mustahkam bo‘lib, o‘zi ega bo‘lgan yetakchilik qobiliyatlarini bosqichma-bosqich rivojlantirib
boradi.
2.1.2. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvda liderlik kompetensiyalari
Ta’limda “liderlik” tushunchasi, avvalo, biror ziddiymi, rasmiy-lavozimli “rahbar”
chiqarish emas, balki o‘quvchida “o‘zgalar bilan birga ishlash, muammolarni hal etish, emosiya
va fikrlar bilan boshqalarni yoritish, yangilikka intilishni rag‘batlantirish” kabi fazilatlarni
shakllantirishni nazarda tutadi (Maxwell, 2008). Shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika bularni
rivojlantirishga yordam berishi mumkin.
1.
Emosional intellekt — o‘quvchining o‘z his-tuyg‘ularini anglab, boshqalarni tushunish,
empatiya qila bilish darajasidir. Shaxsga yo‘naltirilgan darslarda o‘quvchi sinfda
o‘tkaziladigan interaktiv mashg‘ulotlar (rolli o‘yinlar, guruhli loyihalar) yordamida
ijtimoiy hissiy tajriba orttiradi (Goleman, 1998). Bu esa jamoadagi nizolarni
konstruktiv hal qilish, hamkorlikda qarorlar qabul qilish ko‘nikmasini kuchaytiradi.
2.
Mustaqil qaror qabul qilish, mas’uliyat — o‘quvchi shaxs sifatida “o‘zini boshqara olish”,
“o‘z nutq va xatti-harakatlari uchun javob berish”i bilan bog‘liq. Shaxsga yo‘naltirilgan
ta’limda, masalan, “hal etish lozim bo‘lgan muammo” (problem-based learning)
topshiriqlar beriladi. Bu esa o‘quvchining mas’uliyatini oshiradi, chunki u tayyor javob
emas, balki o‘z qarorini ishlab chiqishi lozim (Johansson, 2018).
3.
Interaktiv uslublar — aynan shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv doirasida rol o‘ynash
(role-play), ijodiy loyihalar, “brainstorming” kabi metodlar muhim. Ular o‘quvchida
yetakchilik fazilatlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, rol o‘yinida bir o‘quvchi “jamoa
sardori” bo‘lib, boshqalarning takliflarini tinglashi, muammo yechimini taklif qilishi,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
105
qaror qabul qilish jarayonida mas’uliyat ko‘rsatishi va real “liderlik tajribasi”ni sinab
ko‘rishi mumkin (Mucchielli, 2013).
Shu yo‘sinda shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika yetakchilik (liderlik) kompetensiyalarini
taraqqiy ettirishda juda qulay negiz yaratadi. Chunki individual xususiyatlar, motivatsiya,
emosional tafakkur kabi omillar liderlik salohiyatining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga
ega bo‘ladi.
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning bir muhim prinsipi — “har bir o‘quvchi (yoki
talaba) o‘ziga xos ijtimoiy-psixologik, intellektual salohiyatga ega” (Rogers, 1969). Demak,
liderlik ham har qanday kimsada aynan bir shaklda namoyon bo‘lmaydi. Kimdir — samarali
notiq, boshqasi esa kuchli “strateq” bo‘lishi, yana kimdir ijodiy g‘oyalar bilan tanilgan bo‘lishi
mumkin.
Liderlik potentsialini erta aniqlash, ba’zi o‘quvchilar “tashabbuskorlik, faol munosabat,
jamoadagi muammolarga jiddiy yondashish” fazilatlarini erta ko‘rsatishadi. Shunday
o‘quvchilarga maxsus muhit (trening, qo‘shimcha topshiriqlar, klub faoliyati) yaratish
orqali ularning yetakchilik potentsialini rivojlantirish mumkin (Öztürk, 2021).
Mentorlik, tutorlik, “usta-shogird” tizimi - bu tizimda tajribali usta (o‘qituvchi,
murabbiy) yoki yetakchi o‘quvchi yangilariga yordam ko‘rsatadi, yo‘l-yo‘riq beradi.
Bunda ijobiy hol shundaki, “shogird” ham o‘zi ustidan ishlashga, intizomga rioya
qilishga, tashabbuskor bo‘lishga undaladi.
Ijobiy rag‘batlantirish - shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvda xatolar uchun keskin
tanqidiy jazo berish o‘rniga “konstruktiv feedback” va xatodan o‘rganish (fail-forward)
tamoyili qo‘llaniladi (Schneider & Mustermann, 2019). Bu nafaqat o‘quvchining
motivatsiyasini oshiradi, balki unga “liderni o‘rgatish, uning xatolariga tayanib
kattaroq o‘sishga xizmat qilish” imkonini beradi.
Shunday qilib, shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika liderlikka yo‘naltirilgan ko‘plab
strategiyalarning poydevorini tashkil etadi. Emosional intellekt, individual qobiliyatlar,
mustaqil qaror qabul qilish, konstruktiv muloqot, jamoada hamkorlik kabi fazilatlar shu
yondashuv bilan uyg‘un tarzda shakllanishi mumkin.
Xulosa
Shaxsga yo‘naltirilgan pedagogika o‘quvchini amaliy faoliyatga jalb etish, uning shaxsiy
ehtiyojlari va qobiliyatlarini e’tiborga olish, xatolarni konstruktiv tahlil qilish hamda mustaqil
fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan. Mazkur yondashuv ta’lim jarayonini shunchaki “tayyor
bilim uzatish” shaklidan samarali hamkorlik va ijodiy izlanish muhitiga aylantiradi.
O‘quvchining individual xususiyatlariga asoslanib, mavzularni interaktiv metodlar bilan
o‘qitish, moslashuvchan baholash, tadqiqot va loyiha faoliyatiga jalb qilish orqali liderlik
kompetensiyalarini shakllantirish mumkin. Emosional intellekt, mustaqil qaror qabul qilish,
jamoaviy hamkorlik, ijodkorlik kabi fazilatlar esa kelgusida nafaqat ta’limda, balki kasbiy
faoliyat va ijtimoiy hayotda ham muvaffaqiyat qozonishning poydevorini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
2.
Johansson, L. (2018). Digitala verktyg för pedagogik och ledarskap. Uppsala: Uppsala
Universitetsförlag.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
106
3.
Legrand, D. (2015). Pédagogie de l’autonomie et leadership scolaire. Paris: Éditions
L’Harmattan.
4.
Maslow, A. H. (1970). Motivation and Personality (2nd ed.). New York: Harper & Row.
5.
Maxwell, J. C. (2008). Developing the Leader Within You. Nashville: Thomas Nelson.
6.
Mucchielli, A. (2013). L’analyse de situation: Méthodes qualitatives. Paris: Armand Colin.
7.
Öztürk, H. (2021). Eğitim Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar. Ankara: Pegem Akademi.
8.
Rogers, C. (1969). Freedom to Learn. Columbus, OH: Merrill.
9.
Schneider, A. & Mustermann, G. (2019). Personalisierte Bildungswege und
Kompetenzentwicklung. Berlin: Springer.
10.
Jafarova, K. (2023). Conservation and promotion of Bukhara’s historical center using
digital technologies. Центр научных публикаций (buxdu. uz), 38, 38.
11.
Vigotskiy, L. S. (1982). Myshlenie i rech: Psikhologicheskie issledovaniya. Moskva:
Pedagogika.
12.
Ergasheva, A. (2024). XIZMAT KO ‘RSATISHNI RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY-
HUQUQIY ASOSLARI. University Research Base, 294-299.
13.
Khalimovna, J. K. (2023). The role of family businesses in the economy of the country:
the example of bukhara region. Лучшие интеллектуальные исследования, 11(3), 91-95.
14.
Эргашева, А. (2021). GLOBALLASHUVNING HUNARMANDCHILIK ISTIQBOLIGA TA'SIRI.
Центр научных публикаций (buxdu. uz), 8(8).
15.
Эргашева, А. (2023). Analysis Of Current Problems And Opportunities In The
Development Of The National Tourism Industry... Центр Научных Публикаций (buxdu. uz),
29, 29.
16.
Khаlimovnа, J. K. (2023). Influence of locаl food on tourist motivаtion in bukhаrа.
Journal of new century innovations, 31(1), 121-124.
17.
Азиза
Фармоновна,
Э.
(2024).
ГЛОБАЛЬНЫЕ
ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ
И
ГЕОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ... Indexing, 1(1).
