YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
HARAKATNI MUVOFIQLASHTIRISH QOBILIYATLARI MAKTABGACHA
BOLALIK DAVRIDA SPORT FAOLIYATINING MUVAFFAQIYAT OMILI
SIFATIDA
Allambergenova Raushana Duisenbay qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti tayanch doktoranti
Email: rawshana9898@gmail.com
Tel: 973586898
https://doi.org/10.5281/zenodo.15036932
Rezyume:
Ushbu maqolada 5-6 yosh bolalarda koordinatsion qobiliyatlarni gimnastika
sport vositalari bilan rivojlantirish metodikasi, koorinatsion qobiliyat tushunchasi,
muvofiqlashtirish qobiliyatlari, harakat-koordinatsion ko‘nikmasining individual mezonlari
hususida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Sport, gimnastika, koordinatsion, qobiliyat, tezlik, kuch, chidamlilik,
muvofiqlashtirish qobiliyatlari, motor harakat.
Резюме:
В данной статье рассматриваются методика развития координационных
способностей у детей 5-6 лет с помощью гимнастических видов спорта, понятие
координационных способностей, координационные навыки, индивидуальные
критерии двигательно-координационных навыков.
Ключевые слова:
Спорт, гимнастика, координация, способности, скорость, сила,
выносливость, координационные навыки, двигательная активность.
Rezume:
This article discusses the methodology of developing coordination abilities in
children aged 5-6 years with the help of gymnastic sports, the concept of coordination
abilities, coordination skills, and individual criteria for motor coordination skills.
Key words:
Sports, gymnastics, coordination, abilities, speed, strength, endurance,
coordination skills, motor activity.
Harakat-koordinatsion ko‘nikmalari jismoniy tarbiya adabiyotida keng tarqalgan
epchillikning umumiy tushunchasidan ajralib turadi.
Ma’lumki harakat-koordinatsion ko‘nikmalari (HKK) insonning yaxlit vosita
harakatlarini maqsadga muvofiq va mazmunli bajarish qobiliyatini, shuningdek ularni
o‘zgaruvchan vaziyat talablariga muvofiq qayta qurish qobiliyatini belgilaydi.
Inson organizimida HKK shakllanishida markaziy asab tizimining muvofiqlashtirish
funktsiyalari yetakchi rol o‘ynaydi, bu harakatlarni sifat jihatidan muvofiqlashtirish va
ularning rivojlangan shakllarini tobora murakkablashib borayotgan yangi shakllarga
aylantirish qobiliyatini belgilaydi. Ushbu funktsiyalar nafaqat motorli harakatlarning
murakkab tarkibiga ega bo‘lgan sport turlarida, balki doimiy ravishda yangilanib turadigan
motorli harakat dasturlarini namoyish etishni talab qiladigan-gimnastika sport turlari, figurali
uchish, suvga sakrash kabi sport turlarida va boshqa (jang san’atlari, sport o‘yinlari va
boshqalar) sport turlarida rivojlanish qobiliyatini sezilarli darajada aniqlashda asosiy rol
o‘ynaydi.
Shuni ta’kidlap o‘tish kerakki HKK asosan insonning yoshligidan yangi vosita
harakatlarini o‘rganish, yangi vosita qobiliyatlari va ko‘nikmalarini tez va qat’iy shakllantirish,
zarur bo‘lgan individual motor tajribasini to‘plash qobiliyatini belgilaydi. Hayotiy vosita
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
ko‘nikmalarini o‘zlashtirish jarayoni, ayniqsa, maktabgacha yoshda, bola harakatlarni
boshqarish mexanizmlarini faol ravishda shakllantirganda sodir bo‘ladi va bu yosh “oltin
yosh” deb nomlanishi bejiz emas, bu vosita koordinatsiyasini tarbiyalashga ishora qiladi.
Va aynan shu yoshda vosita sohasining poydevori qo‘yiladi, bu kelajakda bolaga
jismoniy tarbiya va sportning faol mashg‘ulotlariga qo‘shilishga imkon beradi.
Ensiklopedik lug‘atda berilgan ta’rifga ko‘ra “Muvofiqlashtirish” “coordinate” so‘zi
lotincha “Co” - birgalikda va “ordinate” - buyurtma berishdan kelib chiqqan. Siz
“muvofiqlashtirish” tushunchasini aniqlash uchun ko‘plab variantlarni berishingiz mumkin.
Biroq, adabiyot tahlili shuni ko‘rsatdiki, hali ham umum e’tirof etilgan ta’rif mavjud emas.
Bir-qator o’limlar harakatni muvofiqlashtirish qobiliyati tushunchasi haqida o’z fikr-
mulohazalarini bildirishgan:
Masalan, Prоfеssоr, реdаgоgikа fаnlаri dоktоri Yu. V. Verxoshanskiy HKK deganda
kerakli ish effektiga erishish va insonning motor potentsialidan to‘liq foydalanish uchun
vosita muammosini hal qilishda tashqi va ichki kuchlarni tartibga solish qobiliyatini
tushunadi [1].
Harakatlarni qurish nazariyasi va biologik faoliyat nazariyasi asoschisi N. A. Bernshteyn
harakatlarni muvofiqlashtirishni - faol va reaktiv kuchlarni maqsadga muvofiq tashkil etish
orqali harakatlanuvchi organning ortiqcha darajalarini yengib o‘tish deb ta’riflagan [2].
Buyuk rus olimi L. P. Matveev muvofiqlashtirish qobiliyatlari ostida quyidagilarni
ta’kidlaydi: bir tomondan, harakatlarni muvofiqlashtirish - muvofiqlashtirish, bo‘ysunish va
ularni yangi vosita harakatlarini qurish va ko‘paytirish uchun bir butunga tashkil etish
qobiliyati, boshqa tomondan, agar kerak bo‘lsa, o‘zgartirilgan vosita harakat parametrlarini
o‘zgartirish yoki o‘zgaruvchan sharoitlar talablariga muvofiq boshqa harakatga o‘tish
qobiliyati dep hisoblagan [3].
Bizning fikrimizcha harakatni muvofiqlashtirish qobiliyati haqida bildirilgan ta’riflar
ichida, eng muvaffaqiyatli va aniq ta’rif A. K. Moskatovaga tegishli bo‘lib vosita -
muvofiqlashtirish qobiliyatlari faoliyatning shartlari, holatlari va maqsadlariga nisbatan
harakatning fazoviy-vaqt va tezlik-kuch parametrlarini aniq dozalash asosida o‘ziga xos vosita
faoliyatini samarali amalga oshirish uchun o‘z tanasini boshqarish san’atining individual
ifodasi sifatida belgilanishini nazarda tutgan. Uning fikriga ko‘ra, vosita muvofiqlashtirish
qobiliyatlari miyaning psixosensor, psixomotor funktsiyalarining tug‘ma potentsiali orqali
amalga oshiriladigan vosita intellekti va o‘ziga xos sezgi rivojlanish darajasini aks ettiradi.
Boshqa tadqiqotchilar ham shunga o‘xshash terminologiyaga amal qilishadi.
Harakat-koordinatsion ko‘nikmasining tabiiy asosiy anatomik va fiziologik moyilliklari
(analizatorlarning xususiyatlari, asab tizimining xususiyatlari, rivojlanish darajasi va signal
tizimlarining nisbati, kuch, harakatchanlik, muvozanat, dinamizm, asab jarayonlarining
stabilligi) markaziy asab tizimining individual darajalar (“harakatni qurish darajalari”) ga
bog‘liq.
Muvofiqlashtirish qobiliyatlari HKK va shaxsning harakat faoliyatini maqbul boshqarish
va tartibga solishga tayyorligini tavsiflovchi xususiyatlarining asosidir. Bunda to‘rtta
xususiyat ajratilgan:
to‘g‘rilik: adekvatlik (harakatni mo‘ljallangan maqsadga yetkazish) va aniqlik
(harakatlar davomida mushaklarning kuchini dozalash);
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
tezlik: o‘z vaqtida yangi harakat faoliyatini o‘zlashtirish tezligi, qiyin sharoitlarda javob
berish tezligi;
ratsionallik: maqsadga muvofiqlik (vosita harakatlarining sifatli bajarilishi) va
samaradorlik (natija va unga erishish xarajatlarining nisbatini miqdoriy jihatdan tavsiflaydi,
nafaqat HF texnologiyasining samaradorligiga, balki funktsional imkoniyatlarga ham bog‘liq.
topqirlik: barqarorlik (taqillatuvchi omillarga qarshilik) va tashabbuskorlik (vosita
muammosini hal qilishning eng yaxshi variantlarini topish).
Harakat-koordinatsion ko‘nikmasining individual mezonlarini hisobga olgan holda shuni
ham ta’kidlab o‘tish kerakki, eksperimentchilar HKK ni tasniflashda ularning namoyon
bo‘lishining quyidagi mezonlari ajratiladi.
reaktsiyalar va vosita holatining parametrlarining o‘zgarishiga muvofiq vosita
harakatlarining tartibga solinadigan o‘zgarishi;
fazo va vaqtni his qila olish;
cheklangan qo‘llab-quvvatlash sharoitida turli xil murakkablikdagi statik pozitsiyalar va
pozitsiyalarni bajarishda, shuningdek qiyin motorli vaziyatlarda harakatlanayotganda
muvozanatni saqlash;
motor harakatlarini qayta tiklash tezligi;
motor harakatlarini farqlashning aniqligi;
tananing o‘ng va chap yarmi (ikkala oyoq-qo‘llari) tomonidan harakat faoliyatini oqilona
bajarish;
motor harakatlarining ritmik tuzilishini takrorlash;
mushaklarning ixtiyoriy boshashishi.
Tаdqiqоt mаvzusi bо‘уiсhа ilmiу аdаbiуоtlаr tаhlili shuni kо‘rsаtdiki yosh katalashishi
bilan harakatlarni muvofiqlashtirishda sezilarli o‘zgarishlar kuzatiladi: harakatlarning
harakatchanligi va aniqligi pasayadi, yangi vosita ko‘nikmalarini o‘zlashtirish tezligi pasayadi,
harakatlar tezligi sekinlashadi va muvofiqlashtirish mexanizmlarining o‘zaro ta’siri buziladi.
Shu munosabat bilan muvofiqlashtirish qobiliyatini rivojlantirish uchun mualliflar vosita
harakatlarini tartibga solish, ularni bir butun sifatida tashkil etish uchun yuqori talablarga ega
bo‘lgan mashq turlaridan foydalanishni maslahat berishadi. Mashqlar quyidagi talablarga
javob berishi kerak:
shug‘illanuvchilar uchun ortib boroyatgan, ammo mavjud qiyinchiliklarga ega bo‘lishi
zarur;
notanish, yangi elementlarini o‘z ichiga olishi kerak;
motor harakatlarini bajarish shakllarining xilma-xilligi bilan ajralib turishi kerak;
o‘z-o‘zini baholash va nazorat qilish, individual analizatorlarni ishga tushirish yoki
ularning faoliyatini o‘chirish orqali harakat parametrlarini tartibga solish bo‘yicha vosita
vazifalarini o‘z ichiga oladi.
Shundау qilib, HKKni rivojlantirish orqali shug‘ullanuvchilar o‘z harakatlarini nazorat
qilish va boshqarishni o‘rganadilar. Rivojlangan muvofiqlashtirish qobiliyati mushak va asab
energiyasini tejab sarflashga yordam beradi. Tezlik, kuch, chidamlilikni namoyon etishda,
ayniqsa rivojlanishning dastlabki bosqichida muvofiqlashtirishning roli juda katta. Bularning
barchasi HKKning ahamiyatini va 4 yoshdan boshlab bolalarda ularning rivojlanishining
ahamiyatini yana bir bor ta’kidlaydi. Agar mashqlar oz paytida vosita vazifalarining taxminiy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
belgilangan talablari bilan hal qilinsa, qo‘shimcha mushak guruhlari ishtirok etadi va
metabolizm kuchayadi.
Tadqiqotlar natijasida maktabgacha yoshdagi bolalarda harakatni muvofiqlashtirishning
rivojlangan qobiliyati bilan erishish mumkin bo‘lgan vosita harakatlarini bajarishda
mushaklarning harakatlarini muvozanatlash qobiliyatini rivojlantirish tavsiya etiladi.
Ta’lim jarayonida 5-6 yoshli maktabgacha yoshdagi bolalarda HKK ni shakllantirishda
yuqoridagi muammolariga e’tibor berish muhimdir. Ushbu yoshda muvofiqlashtirish
mexanizmlari jadal takomillashadi, Markaziy va periferik tartibga solish tizimlarining o‘zaro
ta’siri shakllanip, barcha organlar va to‘qimalar jadal rivojlanadi. Aytishimiz mumkinki,
insonning ixtiyoriy motor funktsiyasini shakllantirishning shartli davrlaridan biri
maktabgacha oraliqdagi yosh ekanligi belgilap berilgan. Shu munosabat bilan, soha
tadqiqotchilari HKKni samarali rivojlantirish uchun har doim HKKning individual namoyon
bo‘lishini yaxshilash uchun yangi vositalarni izlashi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Верхошанский Ю.В. Основы силовой подготовки в спорте. -3-е изд.-М.: Советский
спорт, 2013. - 216 с.
2.
Бернштейн Н.А. О ловкости и ее развитии / Н.А. Бернштейн. 2-ое изда-. М.: ТВТ
Дивизион, 2017. - 328 с.
3.
Матвеев, Л.П. Теория и методика физической культуры (введение в теорию
физической культуры; общая теория и методика физического воспитания): 4-е изд. -
М.: Спорт, 2021. - 520 с
