YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
29
INGLIS HÁM QARAQALPAQ TILLERINDE SÓZ TÁRTIBINIŃ SALISTIRMALI
ANALIZI
Kadirbergenova Gózzal Turimbetovna
Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15154162
Annotaciya.
Bul maqalada inglis hám qaraqalpaq tillerinde sóz tártibiniń ózine tán
ózgeshelikleri salıstırmalı tallanadı. Inglis tili qatań SVO (baslawısh-bayanlawısh-tolıqlawısh)
sóz tártibine iye bolsa, qaraqalpaq tilinde sóz tártibi salıstırmalı erkinirek bolıp, máni hám
pátti bildiriwde áhmiyetli rol atqaradı. Izertlewde hár eki tildiń sintaksislik quramı, sóz
tártibiniń gáp mánisine tásiri hám awdarmada júzege keletuǵın mashqalalar tallanadı. Maqala
nátiyjeleri inglis hám qaraqalpaq tillerin úyreniw hám awdarma procesinde áhmiyetli
teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.
Tayanısh sózler
: sóz tártibi, sintaksis, salıstırmalı tallaw, awdarma, inglis tili,
qaraqalpaq tili.
Tildiń sintaksislik sistemasında sóz tártibi áhmiyetli rol oynaydı, sebebi ol gáptiń dúzilisi
hám mánisin anıqlawda tiykarǵı faktorlardan biri esaplanadı. Hár bir tildiń ózine tán sóz
tártibi qaǵıydaları bolıp, olar gáptiń logikalıq dúzilisi hám kommunikativlik funkciyasına
tikkeley tásir kórsetedi. Inglis tili qatań sóz tártibine iye bolıp, gáptegi sózlerdiń jaylasıwı
grammatikalıq hám semantikalıq jaqtan úlken áhmiyetke iye. Bunda baslawısh, bayanlawısh
hám tolıqlawısh qatań tártipte jaylasıwı kerek. Kerisinshe, qaraqalpaq tilinde sóz tártibi
salıstırmalı erkin bolıp, pát hám kontekstke qaray ózgeriwi múmkin. Bul maqalada inglis hám
qaraqalpaq tillerinde sóz tártibiniń ózine tán ózgeshelikleri tallanadı. Sóz tártibiniń hár eki til
ushın grammatikalıq hám semantikalıq jaqtan qanday áhmiyetke iye ekenligi, awdarma
procesinde júzege keletuǵın qıyınshılıqlar hám áhmiyetli ayırmashılıqlar izertlenedi. Bul tema
til biliminde teoriyalıq hám ámeliy jaqtan áhmiyetli bolıp, tillerdi úyreniw hám awdarma
islew procesinde úlken áhmiyetke iye.
1. Inglis hám qaraqalpaq tillerinde sóz tártibiniń tiykarǵı ózgeshelikleri.
Inglis hám qaraqalpaq tilleri sóz tártibi jaǵınan sezilerli ayırmashılıqlarǵa iye. Inglis tili
qatań SVO (Subject-Verb-Object) sistemasına tiykarlanǵan bolıp, gáptiń grammatikalıq hám
semantikalıq mazmunı sózlerdiń jaylasıwına baylanıslı. Máselen:
She reads a book. (Ol kitap oqıp atır.) [1, 51-53]
Bul jerde "She" (baslawısh), "reads" (bayanlawısh), "a book" (tolıqlawısh) qatań tártipte
jaylasqan. Inglis tilinde sóz tártibiniń ózgeriwi gáptiń mánisine ayrıqsha tásir etiwi múmkin.
Qaraqalpaq tilinde bolsa sóz tártibi salıstırmalı erkin bolıp, gáptegi pát yamasa
stilistikalıq maqsetlerge qaray ózgeriwi múmkin. Máselen:
Men kitap oqıyman.
Kitaptı men oqıyman.
Eki gáp te birdey mánini bildirse de, pát hár qıylı bolıwı múmkin. Qaraqalpaq tilinde
sintaksislik ǵárezsizlik bar bolıp, bul tildiń agglyutinativlik sistemaǵa tiykarlanǵanlıǵı menen
baylanıslı boladı.
2. Sóz tártibiniń gáp mánisine tásiri
Inglis tilinde sóz tártibi qatań belgilengenligi sebepli, gáptiń grammatikalıq forması hám
mánisi sózlerdiń jaylasıwına baylanıslı. Mısalı:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
30
The dog chased the cat. (Iyt pıshıqtı quwdı.)
The cat chased the dog. (Pıshıq iytti quwdı.)
Sózlerdiń ornın almastırıw gáptiń pútkilley basqa mánis alıwına sebep boladı.
Al qaraqalpaq tilinde sóz tártibiniń ózgeriwi gáptiń tiykarǵı mánisine úlken tásir
etpeydi, biraq pát hám stilistikalıq kózqarastan ayırmashılıqlar payda bolıwı múmkin:
Men búgin mektepke bardım. (Ápiwayı sóz tártibi.)
Búgin men mektepke bardım. (Ústinlik búgingi kúnge qaratılǵan.)
Mektepke men búgin bardım. (Aksent jaylasıwǵa qaratılǵan.)
Bunday jaǵdaylar qaraqalpaq tilinde sóz tártibiniń erkinligin hám kommunikativlik
funkciyasın kórsetedi [3, 168-172].
3. Salıstırmalı analiz hám ayırmashılıqlar
Inglis hám qaraqalpaq tilleri arasında sóz tártibi jaǵınan tiykarǵı ayırmashılıqlar
tómendegilerden ibarat:
Qatańlıq dárejesi: Inglis tilinde sóz tártibi qatań bolsa, qaraqalpaq tilinde ol salıstırmalı
erkin.
Mániniń ózgeriwi: Inglis tilinde sóz tártibiniń ózgeriwi gáptiń mánisin tolıq ózgertiwi
múmkin, al qaraqalpaq tilinde pát hám ańlatıw quralı sıpatında xızmet etedi.
Ergativlik konstrukciyalar: Qaraqalpaq tilinde geyde sóz tártibi ergativlik strukturalarǵa
beyimlesiwi múmkin, bul bolsa inglis tiline awdarıwda qıyınshılıqlar tuwdırıwı múmkin.
Járdemshi qurallar: Inglis tilinde sóz tártibiniń qatańlıǵı sebepli, belgili grammatikalıq
formalar járdeminde sózlerdiń ornın almastırıw biraz múmkin (invertaciya, járdemshi
feyiller). Al qaraqalpaq tilinde dánekerler hám pát sóz tártibiniń erkinligin asıradı.
Sóz tártibindegi bul ayırmashılıqlar awdarma procesinde áhmiyetli rol oynaydı.
Máselen, qaraqalpaq tilinen inglis tiline awdarma islengende, gáptiń logikalıq qurılısın saqlap
qalıw ushın sózlerdiń tártibin durıs ornalastırıw kerek boladı.
Juwmaq
. Inglis hám qaraqalpaq tillerinde sóz tártibi tildiń sintaksislik qurılısı hám
kommunikativlik funkciyasında áhmiyetli rol atqaradı. Inglis tilinde qatań SVO sisteması ámel
etkenligi sebepli, gáptiń grammatikalıq durıslıǵı hám semantikalıq mazmunı tikkeley
sózlerdiń jaylasıwına baylanıslı. Kerisinshe, qaraqalpaq tilinde sóz tártibi salıstırmalı erkin
bolıp, pát hám stillik maqsetlerge qaray ózgeriwi múmkin. Salıstırmalı analiz sonı kórsetedi,
inglis tilindegi qatań sóz tártibi gáp quramındaǵı elementlerdiń óz-ara baylanısın anıq
belgileydi, al qaraqalpaq tilinde grammatikalıq qosımtalardıń járdeminde sózlerdiń funkciyası
ózgeriwi múmkin. Sonday-aq, awdarma procesinde bul ayırmashılıqlar áhmietli orın ieleydi,
sebebi sóz tártibiniń durıs qollanılmawı gáptiń mánisine tásir etiwi múmkin. Ulıwma alǵanda,
bul izertlew nátiyjeleri til bilimi, awdarmashılıq hám shet tillerin oqıtıw tarawları ushın
ayrıqsha áhmiyetke iye bolıp, eki til arasındaǵı sintaksislik ayırmashılıqlardı jaqsıraq
túsiniwge járdem beredi. Bul bolsa, ásirese, awdarma islew hám til úyretiw procesinde
nátiyjeli qollanılıwı múmkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Lepesbaeva, A. (2023). COMPARATIVE ANALYSIS OF SIMPLE SENTENCES IN THE
ENGLISH AND KARAKALPAK LANGUAGES.
Академические исследования в современной
науке
,
2
(26), 51-53.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
31
2.
Qalmuratova, M. (2022). COMPARATIVE ANALYSIS OF SIMPLE SENTENCE AND ITS
TYPES IN ENGLISH AND KARAKALPAK LANGUAGES.
INTERNATIONAL СONFERENCE ON
LEARNING AND TEACHING
,
1
(1).
3.
Usenova, V. (2022). Word composition in the karakalpak language comparatively with
english.
Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities
,
12
(4), 168-172.
