YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTAB RAXBARLARINING INNOVATSION
BOSHQARUV KOMPETENTLIGINI TAKOMILLASHTIRISH MEXANIZMLARI
Azizov Umidjon Sobir o‘g‘li
A.Avloniy nomidagi pedagogik mahorat milliy instituti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15241224
Annotatsiya
: Ushbu tezisda umumiy o‘rta ta’lim maktablari rahbarlarining innovatsion
boshqaruv kompetentligini shakllantirish va rivojlantirish mexanizmlari tahlil qilinadi. Maktab
boshqaruv tizimida innovatsion yondashuvlarni tatbiq etish zaruriyati, rahbar shaxsining
zamonaviy menejment va raqamli texnologiyalarni boshqaruv jarayoniga integratsiya
qilishdagi roli yoritiladi. Tadqiqotda kompetentlik yondashuvi asosida boshqaruvchilarning
kasbiy rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar, ularning innovatsion salohiyatini oshirish vositalari
va metodlari aniqlanadi.
Kalit so‘zlar:
maktab rahbari, kompetentlik, ta’lim tizimi, zamonaviy menejment, raqamli
texnologiyalar, pedagogik mexanizmlar, kasbiy rivojlanish.
Kirish
Bugungi globallashuv jarayonida ta’lim tizimida raqobatbardoshlik, sifatlilik va
innovatsionlik mezonlari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida samarali boshqaruvni tashkil etish orqali ta’lim sifatini oshirish, zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni amaliyotga joriy etish, raqamli transformatsiya jarayonlarini
boshqaruvga integratsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib
qolmoqda. Shu nuqtai nazardan, maktab rahbarining boshqaruv kompetentligini
takomillashtirish va uni innovatsion yondashuvlar asosida rivojlantirish ilmiy-pedagogik va
amaliy masala sifatida e’tiborni tortadi.
Innovatsion boshqaruv — bu ta’lim muassasasining faoliyatini strategik rejalashtirish,
resurslardan optimal foydalanish, muqobil boshqaruv modellarini ishlab chiqish va joriy etish,
shuningdek, o‘quv-tarbiyaviy jarayonni tizimli va kompleks ravishda takomillashtirishga
qaratilgan integrativ boshqaruv yondashuvini anglatadi. Bunday yondashuv maktab
rahbaridan yuqori darajadagi reflektiv tafakkur, ijtimoiy va pedagogik liderlik, axborot-
kommunikatsion texnologiyalardan samarali foydalanish qobiliyatini talab qiladi.
Ta’lim sohasida kompetentlik yondashuvi asosida rahbar shaxsining professional
rivojlanishi, ya’ni boshqaruv faoliyatining funksional, kommunikativ, metodologik va
innovatsion komponentlari uyg‘unligi asosida shakllanadigan kasbiy kompetentlik majmui
doimiy rivojlanishni talab etadi. Ayniqsa, maktab rahbarining innovatsion boshqaruv
kompetentligini shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik, tashkiliy-huquqiy va psixologik-
axborotiy mexanizmlarning mavjudligi va ularning samaradorlik darajasini aniqlash masalasi
dolzarbdir. Mazkur tezisda umumiy o‘rta ta’lim maktabi rahbarining innovatsion boshqaruv
kompetentligini takomillashtirishning ilmiy-nazariy asoslari, amaliy mexanizmlari,
shuningdek, ularni joriy etishning pedagogik shart-sharoitlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga,
rahbarlik faoliyatida innovatsion yondashuvlarni samarali qo‘llash orqali ta’lim sifatini oshirish
imkoniyatlari asoslanadi va ilg‘or tajribalar tavsiflanadi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablari rahbarlarining innovatsion boshqaruv kompetentligini
shakllantirish va takomillashtirish masalasi bugungi kunda pedagogik boshqaruv, ta’lim
menejmenti va innovatsion psixologiya sohalarining kesishgan nuqtasida turadi. Maktab
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
rahbarining boshqaruv kompetentligini aniqlovchi asosiy mezonlar — bu uning kasbiy
faoliyatida innovatsion texnologiyalarni joriy etish, strategik fikrlash, muammoli vaziyatlarni
hal qilish, liderlik xususiyatlari, tashkilotchilik qobiliyati va boshqaruv samaradorligini
oshirishga qaratilgan individual yondashuvlar bilan belgilanadi.
Ushbu tezisda tahlil qilinayotgan kompetentlik modeli quyidagi asosiy komponentlarni
o‘z ichiga oladi:
Metodologik komponent – rahbarning ta’lim sohasidagi islohotlarga ilmiy-nazariy
asoslangan yondashuvi, zamonaviy boshqaruv konsepsiyalariga tayanishi, o‘z faoliyatini
refleksiv tahlil qilish qobiliyati.
Innovatsion-texnologik komponent – raqamli ta’lim vositalari va boshqaruv axborot
tizimlaridan samarali foydalanish ko‘nikmalari, yangi pedagogik texnologiyalarni joriy qilish
tashabbusi.
Tashkiliy-boshqaruv komponenti – maktab jamoasini strategik maqsadlarga yo‘naltirish,
tashkilotchilik va muvofiqlashtiruvchanlik faoliyati, tashkiliy madaniyatni rivojlantirish.
Ijtimoiy-kommunikativ komponent – samarali ichki va tashqi kommunikatsiyani yo‘lga
qo‘yish, jamoaviy muhitda ijtimoiy-psixologik barqarorlikni ta’minlash, manfaatdor tomonlar
bilan muloqotni boshqarish.
Reflektiv-kompetent komponent – o‘zining boshqaruv amaliyotiga tanqidiy yondashuvi,
muammoli holatlarni tahlil qilish va ularni konstruktiv hal etish malakasi.
Tadqiqotda rahbarlik kompetentligini takomillashtirishga qaratilgan quyidagi
mexanizmlar asosiy tahlil ob’ekti sifatida qaraldi:
Malaka oshirish va qayta tayyorlash dasturlarini modernizatsiya qilish: maktab
rahbarlariga mo‘ljallangan maxsus modul asosidagi dasturlar orqali innovatsion boshqaruvga
oid yangi bilimlar berilishi.
Mentorlik va kouching asosida tajriba almashish tizimini yo‘lga qo‘yish: ilg‘or rahbarlar
tajribasi asosida interaktiv o‘qitish shakllarini amaliyotga tatbiq etish.
Innovatsion loyihalarni ishlab chiqish va monitoring qilish: maktab miqyosida ilg‘or
boshqaruv loyihalarini ishlab chiqish, tahlil etish va amaliyotga joriy etish mexanizmlarining
metodik asoslarini yaratish.
Raqamli kompetentlikni shakllantirish: elektron boshqaruv vositalaridan foydalanish,
ta’lim muassasasining raqamli infratuzilmasini rivojlantirish, elektron hujjat aylanishini yo‘lga
qo‘yish.
Reflektiv seminar-treninglar o‘tkazish: rahbarlarning boshqaruv faoliyatidagi
muammolarni ochish va tahlil etish asosida o‘z-o‘zini rivojlantirishiga ko‘maklashuvchi
metodlar.
Mazkur mexanizmlar orqali rahbarlik kompetentligining shakllanishi, nafaqat individual
kasbiy rivojlanish, balki ta’lim muassasasining ijtimoiy-innovatsion salohiyatini oshirishga
xizmat qiladi. Maktab boshqaruvini innovatsion tarzda yo‘lga qo‘yish orqali o‘qituvchilar
jamoasi va ta’lim sifatining kompleks rivoji ta’minlanadi. Shu boisdan, zamonaviy pedagogik
boshqaruv nazariyasi doirasida rahbarlik kompetentligini takomillashtirish mexanizmlari
ustida olib borilayotgan ilmiy-amaliy tadqiqotlar alohida ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar tahlili:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
Maktab rahbarlarining boshqaruv kompetentligini shakllantirish va innovatsion
yondashuvlar asosida takomillashtirish masalasi xalqaro va milliy miqyosda keng ko‘lamli ilmiy
izlanishlarga sabab bo‘lgan. Ta’limni modernizatsiyalash sharoitida rahbar shaxsining o‘quv-
tarbiya jarayonidagi rolini kuchaytirish, uning strategik qaror qabul qilish salohiyatini
rivojlantirish, zamonaviy boshqaruv konsepsiyalarini joriy etish borasida ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan.
Jahon pedagogika nazariyasida ta’lim muassasasi rahbarining innovatsion boshqaruv
kompetentligini rivojlantirishga oid fikrlar G. Simon, M. Fullan, K. Levin kabi olimlar asarlarida
keng yoritilgan. Xususan, M. Fullanning “Educational Change” asarida maktab boshqaruv
tizimidagi innovatsion yondashuvlar va o‘zgarishlarni boshqarish mexanizmlari tahlil qilinadi.
U o‘z tadqiqotlarida ta’limda muvaffaqiyatli innovatsiyalarni joriy etish uchun rahbarning
o‘zgarishga tayyorligi va jamoa bilan ishlash madaniyati muhimligini ta’kidlaydi.
K. Levinning o‘zgarish nazariyasiga (Change Theory) binoan, har qanday innovatsion
boshqaruv o‘ziga xos "erishish–barqarorlashish–mustahkamlash" bosqichlarini o‘z ichiga oladi,
bu esa maktab rahbarining faoliyatini kompleks metodologik yondashuv asosida baholashni
taqozo etadi.
Milliy adabiyotlar tahlili ham ushbu masalaning dolzarbligini tasdiqlaydi. O‘zbekistonlik
tadqiqotchilardan A. Jo‘raev, B. Toshboev, M. Xasanboeva va boshqalar maktab rahbarlarining
kasbiy kompetentligini rivojlantirish, boshqaruv faoliyatini modernizatsiya qilish, innovatsion
ta’lim texnologiyalarini tatbiq etish borasida ilmiy-amaliy tavsiyalarni ishlab chiqqan. Xususan,
M. Xasanboeva o‘z izlanishlarida ta’lim boshqaruvchilari uchun metodik xizmatlar tizimini
takomillashtirish, rahbarlar faoliyatida zamonaviy texnologik yechimlardan foydalanish
zarurligini ta’kidlaydi.
Shunday qilib, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, umumiy o‘rta ta’lim muassasasi
rahbarining innovatsion boshqaruv kompetentligini takomillashtirish masalasi nazariy
jihatdan yetarli darajada asoslangan bo‘lib, bu boradagi ilg‘or tajribalar va konseptual
yondashuvlar asosida maxsus pedagogik mexanizmlarni ishlab chiqish zaruriyati mavjud.
Zamonaviy ta’lim tizimi shiddat bilan rivojlanar ekan, bu jarayonda maktab rahbarining
o‘rni va roli tobora o‘zgarib, yangilanib bormoqda. Endilikda rahbar shunchaki nazorat qiluvchi
yoki tartibni saqlovchi emas, balki o‘z jamoasini rivojlanishga yetaklay oladigan, yangilikka
intiluvchi, zamonaviy boshqaruv texnologiyalarini chuqur anglaydigan lider bo‘lishi kerak.
Bunday liderlik esa, albatta, chuqur boshqaruv kompetentligiga ega bo‘lishni taqozo etadi.
Innovatsion boshqaruv kompetentligini shakllantirish bugungi kunda pedagogik
boshqaruvning eng muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Bu kompetentlik faqatgina nazariy
bilimlar bilan emas, balki amaliy ko‘nikmalar, tahliliy tafakkur, qaror qabul qilish strategiyasi,
jamoa bilan samarali muloqot qilish madaniyati orqali namoyon bo‘ladi. Aynan shu nuqtada,
rahbarlarning o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoji, reflektiv yondashuvi, o‘z faoliyatini
tanqidiy tahlil qilishga bo‘lgan tayyorligi eng asosiy indikator sifatida qaraladi.
Ta’limda innovatsion yondashuv bu – faqat texnik vositalarni qo‘llash emas, balki fikrlash
tarzini yangilash, boshqaruv strategiyasini zamon talablari asosida qayta ko‘rib chiqishdir.
Maktab rahbari shaxsida innovatorlik ruhini uyg‘otish uchun unga doimiy o‘quv-mashg‘ulotlar,
mentorlik dasturlari, tahliliy seminarlar, ilmiy-metodik yordam tizimlari zarur. Chunki u
maktabdagi barcha o‘zgarishlar markazida turgan shaxsdir.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
Rahbarning boshqaruv kompetentligini shakllantirishda eng asosiy muammolardan biri
– bu nazariy tayyorgarlik bilan amaliy faoliyat o‘rtasidagi tafovutdir. Ko‘pincha rahbarlar
an’anaviy boshqaruv uslublariga bog‘lanib qoladi, bu esa innovatsion fikrlashga to‘siq bo‘ladi.
Bunday holatda motivatsion omillar, psixologik tayyorgarlik va kasbiy refleksiya muhim vosita
sifatida namoyon bo‘ladi.
Tajriba shuni ko‘rsatadiki, rahbarlar uchun faqat bir martalik malaka oshirish kurslari
yetarli emas. Ular uchun uzluksiz kasbiy rivojlanish tizimi, faoliyatda yuzaga keladigan real
muammolarni hal qilishga qaratilgan amaliy mashg‘ulotlar zarur. Aynan shu jarayonlarda
rahbarlar o‘zining kuchli va zaif tomonlarini anglaydi, zamonaviy boshqaruv konsepsiyalari
bilan tanishadi va ularni o‘z maktabi sharoitiga moslab joriy etishni o‘rganadi.
Shu bois, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida innovatsion boshqaruv kompetentligini
shakllantirish bo‘yicha tizimli va maqsadli chora-tadbirlarni ishlab chiqish, bu jarayonga oliy
ta’lim muassasalari, malaka oshirish markazlari, amaliyotdagi ilg‘or rahbarlarni jalb etgan
holda kompleks yondashuv zarur. Zero, ta’lim sifatining poydevori maktabda, maktab sifatining
asosiy omili esa – uning rahbaridir.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida rahbarlik
faoliyatini innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etish ta’lim sifati va samaradorligini
oshirishning muhim omillaridan biridir. Innovatsion boshqaruv kompetentligini shakllantirish
va rivojlantirish uchun rahbarning metodologik, texnologik, tashkiliy va kommunikativ
salohiyatini kompleks tarzda mustahkamlash zarur.
Shunday qilib, maktab rahbarlarining innovatsion boshqaruv kompetentligini
takomillashtirish ta’lim tizimining umumiy modernizatsiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
u milliy ta’lim strategiyasining barqaror va innovatsion rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi
omil sifatida qaralishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Фуллан М. Новые значения перемен в образовании: пособие для руководителей
школ. – М.: Просвещение, 2007. – 336 с.
2.
Левин К. Динамика группы: Исследование социального взаимодействия. – СПб.:
Речь, 2000. – 384 с.
3.
Друкер П. Эффективный руководитель. – М.: Вильямс, 2004. – 272 с.
4.
Hasanbaeva M. Ta’lim muassasalari rahbarlarining boshqaruv faoliyati: nazariy va
metodik asoslar. – T.: Fan, 2018. – 198 b.
5.
Jo‘raev A. Ta’lim tizimida innovatsion boshqaruv mexanizmlari. // Pedagogika jurnali. –
T., 2020. – №3. – B. 22–28.
6.
Toshboev B. Boshqaruvda kompetentlik va innovatsion yondashuv. – Toshkent: Ta’lim,
2021. – 144 b.
7.
Simon H. Administrative Behavior. – New York: The Free Press, 1997. – 368 p.
