YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
ИНСОН ВА ТЕХНОЛОГИЯ ҲАМКОРЛИГИНИНГ КОНЦЕПТУАЛ
УЙҒУНЛИГИ
Ғофуров Рамзбек Расулович
Тошкент шаҳар Чилонзор тумани прокуратураси катта терговчи
https://doi.org/10.5281/zenodo.15241110
Замонавий тергов тизимида терговчининг роли сунъий интеллект (СИ)
технологиялари билан тўлдирилиши, лекин алмаштирилиши керак эмас. Терговчи —
ҳуқуқий билим, этик меъёрлар ва инсон салоҳиятига эга фаол шахс бўлса, СИ —
маълумот таҳлили ва автоматлаштиришни амалга оширадиган восита. Уларнинг
комбинацияси инсон-центрлик тамойилини сақлаган ҳолда, тергов жараёнини
самарали ва шаффоф қилишга хизмат қилади
1
.
Бугунги кунга келиб сунъий интелект технологиялари терговчига қуйидаги
вазифаларда ёрдамчи восита бўлиб, маълумотларни тизимлаш ва излаш, жумладан
,
ишга оид кўплаб ҳужжатлар, далиллар, сўроқ баённомаларини автоматик тарзда
саралаш ва излаш, тўпланган маълумотларга баъҳо бериш, тез фурсатда уларни қайд
этиш ва мустаҳкамлаш учун хизмат қилиши мумкин.
Шунингдек, СИ сўроқ жараёнини тўғри ташкил этилишини таъминлашда NLP
технологиялари орқали шахс ҳақидаги маълумотлар таҳлил қилиниб, аниқ ва
таъсирчан сўроқ саволлари шакллантирилиши мумкин
2
.
Терговни ташкил этишлҳда СИ муҳим афзалликларни тақдим этади, жумладан::
вақт тежалиши:
СИ ёрдамида катта ҳажмдаги маълумотларни қисқа вақт ичида
таҳлил қилиш мумкин бўлади. Бу эса тергов жараёнида вақтнинг самарали ташкил
этилишига ёрдам беради. Масалан, дақиқалар ичида юзлаб ҳужжатлар ёки
видеоматериалларни кўздан кечириш имкони пайдо бўлади, бу эса инсон учун соатлаб,
ҳатто кунлаб вақт талаб қиладиган вазифадир. Вақт тежалиши орқали тергов ишлари
тезлашади, қарорлар қабул қилишда оперативлик таъминланади;
хатолар камайиши:
Инсон табиатан хато қилишга мойил — чарчоқ, эмоциялар,
субъектив қарашлар ва эсдан чиқариш омиллари инсоннинг қарор қабул қилиш
жараёнига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. СИ эса маълумотларга асосланган холис
таҳлилни амалга оширади, ва бу орқали хатолар эҳтимоли анча камаяди. Айниқса,
маълумотлар асосида таҳлил қилиш керак бўлган вазиятларда СИ юқори аниқликни
таъминлайди.
холислик:
СИ шахсий эмас, балки статистик ва фактларга асосланган таҳлилни
амалга оширади. Бу эса шахсий муносабатлар, эҳтимолий ксенофобия, ёки бошқа
субъектив омилларнинг таъсирини минимал даражага туширади. Шу тарзда, қарорлар
илмий ва рационал асосда қабул қилинади, бу эса жиноят ишларининг одил ҳал
этилишига ёрдам беради.
шаффофлик:
Сунъий интеллект тизимлари, одатда, ўз фаолиятини қайд этиб
боради. Бу дегани, қабул қилинган қарорлар, таҳлил жараёнлари ва натижалар махсус
1
Binns, R. “Human Judgement in Algorithmic Systems”, Modern Law Review, 2020.
2
Pasquale, F. The Black Box Society, Harvard University Press, 2015.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
журнал ёки логларда сақланади. Тегишли ҳолларда ушбу маълумотларни қайта кўриб
чиқиш, текшириш ва баҳолаш мумкин. Бу эса фуқаролар ишончи ва тизим устидан
жамоатчилик назоратини кучайтиради.
Ж.А.Кроллнинг фикрича, тергов жараёнида СИ тергов фаолиятини шаффоф қайд
этилиши ва текшириш имконини беради
3
.
Маълумки, терговчи ва сунъий интеллект (СИ) ҳамкорлигидаги имкониятлар билан
бирга, хавф ва таваккалчиликлар ҳам мавжуд:
Технологияга ҳаддан ташқари суяниш:
СИнинг ҳисоб-китоб асосидаги
хулосалари баъзан мукаммал деб қабул қилиниб, инсонлар уни танқидий баҳоламай
қабул қилиши мумкин. Бу эса айрим ҳолатларда нотўғри қарорлар қабул қилинишига
олиб келади. Терговчи ўз касбий фикрини иккинчи даражага қўйиб, СИ хулосасини
устувор деб билиши хавфли прецедентларни яратади.
Гарри Коллинз
ва
Тревор Пинч
каби технология социологлари буни "технологик
детерминизм" деб атайдилар ва таъкидлашадики, техник тизимлар инсон танловини
чеклаб, масъулиятни "автоматизация" орқали беқарорлаштириши мумкин
4
.
Шахсий маълумотларнинг суиистеъмоли:
Тергов жараёнида СИ кўплаб шахсий,
биометрик ва ижтимоий маълумотларни қайта ишлайди. Агар бу маълумотлар
етарлича ҳимоя қилинмаса, шахсий ҳаёт дахлсизлиги бузилиши ва маълумотларнинг
қонунийсиз тарқалиши ҳолатлари юзага келиши мумкин. Бу ҳолат инсон ҳуқуқлари
учун жиддий таҳдид солади.
Бу борада Европа Кенгашининг 108-сонли конвенциясида ҳам таъкидланганки,
автоматлаштирилган ахборот тизимларида маълумотлар билан ишлашда “шаффофлик,
аниқ мақсадга йўналтирилганлик ва минималлаштириш” тамойиллари қатъий
сақланиши шарт
5
.
Қонуний регламент етишмаслиги:
Ўзбекистонда ахборот технологиялари
соҳасида қатор ҳуқуқий ҳужжатлар мавжуд бўлса-да, СИнинг тергов жараёнидаги
қўлланилишига оид махсус ва комплекс ҳуқуқий база ҳали шаклланмаган. Бу эса
ҳуқуқий бошқарувда номутаносиблик, масъулиятни аниқлашда муаммолар ва ахлоқий
зиддиятлар келтириб чиқаради.
Томас Бурри таъкидлашича, Сунъий интеллектни ҳуқуқни муҳофаза қилиш
органларида ишлатишга оид етарлича ҳуқуқий асос бўлмаса, бу инсон ҳуқуқларини
таҳдид остига қўяди. Технологиянинг ўзи эмас, унинг чекланмаган ва назоратсиз
қўлланилиши хавфлидир
6
.
Хусусан, СИ қабул қилган қарорлардан сўнг уларни қайта кўриб чиқиш имконияти
ва юридик жавобгарлик механизмлари аниқ белгиланиши лозим. Бу фақат ахборот
хавфсизлиги эмас, балки ҳуқуқий давлат тамойиллари учун ҳам муҳим ҳисобланади.
3
Kroll, J. A. et al., “Accountable Algorithms”, University of Pennsylvania Law Review, 2017.
4
Collins, H. & Pinch, T. (1998). The Golem at Large: What You Should Know about Technology. Cambridge
University Press.
5
Council of Europe (1981). Convention for the Protection of Individuals with regard to Automatic Processing of
Personal Data (Convention 108).
6
Borys, T. (2021). Legal Challenges of AI Use in Law Enforcement: Fundamental Rights and Accountability. European
Journal of Law and Technology.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
Бизнинг фикримизча, терговчи ва сунъий интеллект (СИ) ҳамкорлиги орқали
жиноятчиликка қарши курашда хавфларни камайтириш ва СИдан хавфсиз ва самарали
фойдаланиш учун қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш зарур:
1.
Терговчи учун СИ фақат ёрдамчи восита сифатида белгиланиши. СИ инсоннинг
(терговчининг) қарор қабул қилиш фаолиятини тўлдирувчи ва қўлловчи восита бўлиши
керак. Тергов жараёнидаги асосий масъулият ва хулоса чиқариш ҳуқуқи инсонда
қолиши шарт. Бу инсон ҳуқуқлари, қонунийлик ва масъулият тамойилларига мос
ёндашувдир.
2.
Терговчиларни СИдан тўғри фойдаланиш бўйича ўқитиш. СИни жиноят-ҳуқуқ
соҳасида самарали қўллаш учун махсус тайёргарлик кўрган кадрлар талаб этилади.
Терговчилар СИ имкониятлари, унинг чегаралари ва эҳтимолий хатарлари ҳақида
билимга эга бўлиши шарт. Бу билан инсон ва технология ўртасидаги мувозанат
сақланади
.
3.
СИ фаолиятини тартибга солувчи қонунлар ва ахлоқий кодекслар қабул қилиниши
СИдан фойдаланиш жараёни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солинган бўлиши лозим. Бу
соҳада махсус қонунлар, қўллаш мезонлари ва ахлоқий стандартлар ишлаб чиқилиши
зарур. Фақат шундагина СИ қонуний, ҳисобдор ва холис фаолият олиб бориши мумкин.
4.
Ахборот хавфсизлиги ва шахсий маълумотлар ҳимояси таъминланиши шарт. СИ
тизимлари шахсий ва махфий маълумотларга таянади. Шу сабабли, уларнинг
хавфсизлиги, махфийлиги ва фақат белгиланган мақсадда қўлланилиши таъминланиши
зарур. Бу инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий кафолати ҳисобланади.
Терговчи ва СИ комбинацияси ҳуқуқ-тартибот тизимида сифатли янги босқични
бошлайди. Бу ҳамкорлик орқали самарадорлик, шаффофлик ва холислик таъминланади.
Бироқ бу жараёнда СИни инсондан устун қўймасдан, уни ёрдамчи ва таҳлилчи восита
сифатида фойдаланиш асосий шарт бўлиб қолади. Қонунчилик, ахлоқий меъёрлар ва
ахборот хавфсизлиги ҳамиша эътибор марказида бўлиши керак.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Binns, R. “Human Judgement in Algorithmic Systems”,
Modern Law Review
, 2020.
2.
Pasquale, F.
The Black Box Society
, Harvard University Press, 2015.
3.
Kroll, J. A. et al., “Accountable Algorithms”,
University of Pennsylvania Law Review
, 2017.
4.
Collins, H. & Pinch, T. (1998). The Golem at Large: What You Should Know about
Technology. Cambridge University Press.
5.
Council of Europe (1981). Convention for the Protection of Individuals with regard to
Automatic Processing of Personal Data (Convention 108).
6.
Borys, T. (2021). Legal Challenges of AI Use in Law Enforcement: Fundamental Rights and
Accountability. European Journal of Law and Technology.
