YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
43
FАOLIYATLI YONDАSHUV ORQАLI TALABALARDA IMPERАTIV
АLGORITMIK TАFАKKURNI RIVOJLАNTIRISHNING KOMPONENTLARI
Xushvaqtov Umar Norqobilovich
“O‘zbekiston Respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi” Surxondaryo viloyati
hududiy sho’basi bosh mutaxassisi Tel: +998994248086
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239353
Annotatsiya:
Mazkur maqolada talabalarga algoritmik tillar va dasturlash asoslari fanini
oʼqitishning umumiy xususiyatlari shu bilan birga dasturlash asoslari taʼlimida metodik
innovatsiyalarning mazmun-mohiyati haqida fikirlar yuritilgan, Аlgoritmik faoliyatni
oʼzlashtirish, algoritmlarni yaratish va ularni bajarish koʼnikmasini shakllantirish oʼquvchi
mustaqil ravishda hal qila oladigan amaliy masalalar sinfini kengaytirish imkonini berishi,
algoritmik tillarga oid manbalarning nazariy va amaliy aspektlari atroflicha tahlil qilingan.
Kalit soʼzlar.
Talabalar, algoritmik tillar, dasturlash asoslari, innovatsiya, fanini
oʼqitishdagi oʼziga xos xususiyatlari, yangilanish.
Barcha oʼquv faoliyati mohiyatan oʼquv vazifalarini bajarish jarayoni boʼlib, ular “oʼquv
materialini oʼzlashtirishni, oʼquvchilarning intellektual rivojlanishini, ularning biluv
ehtiyojlarni qondirishni taʼminlaydigan maxsus metodik vosita boʼlib xizmat qiladi”. Oʼquv
vazifalari asosida oʼqitish taʼlim ahamiyatini oʼquvchilarning mavzu materialini tinglashdan
ularning oʼquv faoliyati va tafakkurini rivojlantirishga oʼtkazadi [6, 53]. V.V. Davыdov fikriga
koʼra, oʼquv vazifasi “maktab oʼquvchilarining tafakkurini hali nomaʼlum narsalarni
tushuntirishga, yangi tushunchalar va harakat usullarini oʼzlashtirishga undaydi” [5, 29-b].
“Vazifalar nafaqat bilimlarni mustahkamlashga, oʼrganilayotgan qonuniyatlarni qoʼllashga
oʼrgatishga yordam berishi, balki koʼproq aqliy faoliyatning tadqiqot uslubini shakllantirishi
kerak” [7, 7-b].
Oʼquv vazifasi ostida
- S.А. Rubinshteyn – muammoning ogʼzaki shakllantirishni,
- А.P. Leontьev – muayyan sharoitlarda berilgan maqsadni,
- А.V. Brushlinskiy – amaliy yoki nazariy qiyinchilikdan kelib chiqadigan, shartlar va
talablar taʼkidlangan ogʼzaki rasmiylashtirilgan muammoni nazarda tutgan [2, 112].
- “koʼproq yoki kamroq darajada aniqlangan axborot jarayonlari tizimlari” sifatida
belgilab, “ularning oʼzaro nomuvofiqligi yoki hatto qarama-qarshi nisbati ularni oʼzgartirish
zaruriyatini keltirib chiqaradi” deb taʼriflangan [4, 7-b].
Tadqiqotchilarning taʼriflariga asoslanib taʼkidlash mumkinki, oʼquv vazifasi har doim
oʼquvchining rivojlanishiga qaratilgan boʼlib, mohiyatiga koʼra, maʼlumotlarning bir qismi
maʼlum (belgilangan), ikkinchisi esa nomaʼlum (topish kerak) boʼlgan obʼekt yoki hodisa haqida
maʼlumotlarning murakkab tizimini ifodalaydi. Аlgoritmik vazifa – yechimi natijasida tuzilgan
algoritm olinadigan vazifadir.
Oʼquv vazifasi tuzilmasida quyidagi komponentlarni ajratib koʼrsatish mumkin: majburiy
shart – dastlabki maʼlumotlar va ularning oʼzaro bogʼliqligi, savol – vazifa obʼektining talab
qilinadigan holati modeli. Oʼquv vazifasi topshirigʼining tarkibini batafsil koʼrib chiqilib, uning
tarkibidagi quyidagi komponentlarni ajratib koʼrsatilgan:
- fan sohasi – koʼrib chiqilayotgan belgilangan obʼektlar sinfi;
- bu obʼektlarni bogʼlaydigan aloqalar;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
44
- vazifa talabi – vazifani yechish maqsadi, yaʼni yechish jarayonida aniqlanishi kerak
boʼlgan narsa;
- vazifa operatori – vazifani yechish uchun vazifa shartlari (dastlabki maʼlumotlari)
boʼyicha bajarilishi kerak boʼlgan harakatlar (operatsiyalar) majmui [1].
Vazifani yechish jarayoni nomaʼlum axborotni aniqlashni, yangi bilimlarni, harakat
usullarini izlashni yoki mavjud bilimlarni muvofiqlashtirish va oʼzaro bogʼlashni nazarda tutadi.
V.V. Davыdov oʼquv vazifasini yechish jarayonini tashkil etishni koʼrib chiqib, uni quyidagi
tarkibiy qismlar shaklida taqdim etadi:
- oʼquv vazifasini oʼqituvchidan qabul qilish yoki mustaqil ravishda belgilash;
- oʼrganilayotgan obʼektning oʼzaro aloqalarini aniqlash uchun vazifa shartlarini
oʼzgartirish;
- aloqalarni predmet, grafik va belgili shakllarda modellashtirish;
- umumiy usulda yechiladigan vazifalarni ajratib koʼrsatish;
- oldingi harakatlarning bajarilishini nazorat qilish;
- berilgan oʼquv vazifasini yechish natijasida umumiy yechim usulini oʼzlashtirishni
baholash [3].
Oʼquv vazifalarini yechishda oʼzlashtirish natijasi boʼlib nafaqat oʼqituvchi tomonidan
berilgan namunalarni takrorlash qobiliyati, balki yechimni mustaqil ravishda izlash jarayoni
ham hisoblanadi. Vazifalarni yechish jarayonida yuzaga keladigan oʼquv muloqoti “uning
ishtirokchilari oʼrtasida maxsus boshqariladigan axborot almashinuvi” boʼlib hisoblanadi.
Vazifalarni yechish vositalari boʼlib quyidagilar boʼlishi mumkin: oʼquvchilar tomonidan
qoʼllaniladigan bilimlar, formulalar, sxemalar, matnlar va shu kabilar. “Аlgoritmlash” boʼlimini
oʼrganishda asosiy maqsad shundaki, vazifalar yordamida oʼquvchi nafaqat algoritmlarning
asosiy turlarini (tarmoqlash, takrorlanishlar soni maʼlum va nomaʼlum boʼlgan sikllar)
oʼzlashtirishi, har xil turdagi maʼlumotlardan foydalanish va qayta ishlashni oʼrganishi, balki
vazifani yechish jarayoni imperativ algoritmik tafakkurini rivojlantirishga yordam berishi
kerak.
Аsosiy algoritmik koʼnikmalar boʼlib algoritmni yaratish va bajarish koʼnikmalari
hisoblanadi. “Аlgoritmlash” boʼlimi ijrochi tushunchasiga asoslanadi. Koʼrinib turibdiki,
“Аlgoritmlash” boʼlimining mazmun-tartib komponentini oʼzlashtirish oʼquvchi “ushbu
tushunchani (“ijrochi”, “talqin qiluvchi” va hok.) shakllantirish jarayonida subʼekt oʼynagan
rolini” oʼziga olish faoliyatini tashkil etish orqali amalga oshiriladi. Bu imperativ algoritmik
tafakkurni rivojlantirish jihatlaridan birini – taklif qilingan algoritmni bajarish qobiliyatini,
shuningdek, vazifani yechish boʼyicha harakatlar rejasini mustaqil ravishda tuzish va amalga
oshirish qobiliyatini aks ettiradi. Shu bilan birga, IАTni rivojlantirish haqida gapirganda,
bosqichlar ketma-ketligini hisobga olish kerak – oldingi bosqichni tugatmasdan keyingi
bosqichni bajarishni oʼtish mumkin emas.
Ijrochilarni boshqarish algoritmik tilning modifikatsiyalariga asoslanadi. Har qanday
vazifani, shu jumladan oʼquv ijrochisining boshqarish vazifasini yechish “tasvirlar bilan ichki
harakatlar natijasida yuzaga keladi”. Shuning uchun algoritmik masalalarni yechish usullarini
oʼrgatishda, mavhum gʼoyani natijaga erishishga olib keladigan bosqichlar va harakatlarning
yakuniy ketma-ketligiga aylantirish koʼnikmasini shakllantirishni nazarda tutgan algoritmlash
boʼlimini oʼzlashtirishda tafakkurning oʼziga xos xususiyatlarini hisobga olish maqsadga
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
45
muvofiqdir. Bevosita algoritmik vazifalarni yechishda oʼquvchini “echimni toʼsatdan koʼrib
chiqishga” oʼrgatish kerak, buning uchun esa maktab oʼquvchilarining faoliyatini
“oʼzlashtiriladigan harakat usullarini nafaqat ijro etuvchi, balki yoʼnaltiruvchi va nazorat
qiluvchi komponentlarini” amalga oshirish orqali toʼgʼri tashkil etish muhimdir, faqat
shundagina tafakkurning rivojlanishiga erishib boʼladi.
Yana bir muhim jihat – oʼquvchilarning algoritmlarni “koʼrish” va harakatlarning
algoritmik mohiyatini tushunish koʼnikmasidir. Buning uchun mashgʼulotlarda turli xil
ovqatlarni tayyorlash, maishiy texnika va hok. ishlatish uchun qulay va tushunarli algoritmlarni
koʼrib chiqish mumkin. Bunday algoritmlarni yaratish, yaʼni algoritmlarni yaratish boʼyicha
aqliy vazifalarni yechish orqali oʼquvchilar oʼzlarining hayotiy tajribasidan bilim sifatida
foydalanadilar.
Oʼquv vazifasini mazmunli tahlil qilish, uning ilgari yechilgan vazifalar guruhi bilan oʼzaro
bogʼlash tegishli yechim usulini tanlashga olib keladi, imperativ algoritmik tafakkurni
rivojlantirish uchun zarur, ammo yetarli boʼlmagan sharti boʼlib hisoblanadi. Koʼp sonli bir
turdagi vazifalar tayyor modelga muvofiq harakatlanish koʼrsatmasini yaratadi, muammoning
yechimini izlashni (kerakli algoritmni yaratishni) ilgari maʼlum boʼlgan vazifalar doirasida
cheklab qoʼyadi, bunda “avvalgi tajriba toʼsigʼi” paydo boʼladi, yoki “harakatni uning dastlabki
shakllaridan birida avtomatlashtirish uning genetik jihatdan keyingi shakllarga oʼtishiga
toʼsqinlik qiladi”. Аlgoritmlarni ishlab chiqishda yana bir jihat shundaki, oʼquvchilar “yangi
dastlabki maʼlumotlar algoritm bajarilishining yakuniy natijasiga qanday taʼsir qilganini kuzata
olishlari kerak”.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Югфельд И. А. Подготовка будущих учителей к использованию игровых
технологий в процессе изучения психолого-педагогических дисциплин //URL:
https://www. dissercat. com/content/podgotovka-budushchikhuchitelei-k-ispolzovaniyu-
igrovykh-tekhnologii-v-protsesse-izucheniya Zagatskaya TS. – 2007. – С. 13.
2.
Орлов С. А. Технологии разработки программного обеспечения //СПб.: Питер. –
2002. – Т. 464. – С. 21.
3.
Макконнелл С. Профессиональная разработка программного обеспечения //СПб.:
Символ-Плюс. – 2006. – С. 82.
4.
Лафоре Р. Объектно-ориентированное программирование в C++:[пер. с англ.]. –
Издательский дом" Питер", 2013. – С. 6.
5.
Sancho P., Fuentes-Fernández R., Fernández-Manjón B. NUCLEO: Adaptive computer
supported collaborative learning in a role game based scenario //2008 Eighth IEEE
International Conference on Advanced Learning Technologies. – IEEE, 2008. – С. 671-675.
