YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
36
MUSIQA TA’LIMIDA CHOLG‘U IJROCHILIGI FAOLIYATINI TASHKIL ETISH
MASALALARI
Sаttаrov Аlisher
Guliston dаvlаt pedagogika instituti o‘qituvchisi
Esanova Xurshida O‘ralbek qizi
Guliston dаvlаt pedagogika instituti “Musiqa ta’limi” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15234076
Annotatsiya
Ushbu tezisda musiqa ta’limi jarayonida cholg‘u ijrochiligi faoliyatini samarali tashkil
etishning nazariy-metodik asoslari tahlil qilinadi. Cholg‘u ijrochiligi talabalarning estetik
dunyoqarashini shakllantirish, musiqiy tafakkurini rivojlantirish va kasbiy kompetensiyalarini
takomillashtirishda muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Tezisda ijrochilik mashg‘ulotlarining
mazmuni, metodik yondashuvlar, pedagogik sharoitlar va o‘quvchilarning individual
qobiliyatlarini hisobga olish zarurati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
musiqa ta’limi, cholg‘u ijrochiligi, metodik yondashuv, estetik tarbiya, ijodiy
faoliyat, kasbiy kompetensiya, interaktiv metodlar.
Kirish
.
Zamonaviy ta’lim tizimi, xususan, san’at va madaniyat sohalarida ta’lim berishning
mazmun-mohiyatini yangilash, ijodiy va kasbiy kompetensiyaga ega bo‘lgan mutaxassislarni
tayyorlashni talab etmoqda. Bu jarayonda musiqa ta’limining, ayniqsa, cholg‘u ijrochiligi
faoliyatining didaktik, metodik va estetik asoslarini takomillashtirish dolzarb ilmiy-pedagogik
muammolardan biri sifatida maydonga chiqmoqda. Cholg‘u ijrochiligi — bu o‘quvchi yoki
talabaning musiqiy nutq orqali o‘z ichki kechinmalarini ifoda etish, badiiy tafakkur va musiqiy
saviyasini shakllantirishga qaratilgan ijodiy faoliyat turi bo‘lib, u mustaqil musiqiy fikrlash,
texnik mahorat va interpretatsion ko‘nikmalarni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Musiqa pedagogikasi fanining metodologik asoslari, xususan, kompetensiyaviy, shaxsga
yo‘naltirilgan va faoliyatga asoslangan yondashuvlar asosida cholg‘u ijrochiligini tashkil etish
jarayoni nafaqat texnik ijrochilikni, balki musiqiy obrazlilik, emotsional ta’sirchanlik, stilistik
aniqlik kabi ko‘rsatkichlarni ham qamrab olishi lozim. Bunday jarayonni samarali tashkil etish
uchun o‘qituvchi tomonidan musiqiy-reproduktiv va ijodiy faoliyatni uyg‘unlashtira oladigan
pedagogik strategiyalar, interaktiv metodlar, individual yondashuv, motivatsion muhit va
zamonaviy o‘quv-didaktik vositalardan foydalanish muhim sanaladi. Mazkur tezisda aynan shu
muammolar atroflicha tahlil qilinadi. Jumladan, cholg‘u ijrochilik faoliyatining o‘quv-tarbiyaviy
jarayondagi o‘rni, uning musiqiy-kommunikativ xususiyatlari, ijodiy salohiyatni yuzaga
chiqarishdagi roli, o‘quvchilarning musiqiy ko‘nikmalarini shakllantirishdagi metodik
mexanizmlar va zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etish yo‘llari ilmiy jihatdan yoritiladi.
Musiqa ta’limi tizimida cholg‘u ijrochiligi faoliyatini samarali tashkil etish ko‘p bosqichli,
tizimli va integrativ yondashuvni talab etadi. Ushbu faoliyat pedagogik texnologiyalar, ijrochilik
metodikasi, musiqiy-psixologik qonuniyatlar, shuningdek, talabaning individual rivojlanish
darajasi, musiqiy eshituv malakasi va emotsional-intellektual qobiliyatlari bilan uzviy
bog‘liqdir. Cholg‘u ijrochiligini tashkil etishning asosiy metodologik poydevori — bu
kompetensiyaviy yondashuv hisoblanadi. Mazkur yondashuv asosida talabalarda musiqiy-
ijodiy, texnik-texnologik, interpretatsion, kommunikativ va reflektiv kompetensiyalarni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
37
shakllantirish nazarda tutiladi. Jumladan, interpretatsion kompetensiya orqali talabalar cholg‘u
asarini uslubiy va emotsional jihatdan to‘g‘ri talqin qilishni o‘rganadilar, bu esa ularning
musiqiy tafakkuri, analitik tahlil ko‘nikmalari va badiiy-estetik didini rivojlantirishda muhim
rol o‘ynaydi.
Ta’lim jarayonida musiqiy-didaktik materiallarni tanlash va ularni bosqichma-bosqich
o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu materiallar asosan xrestomatik repertuarlar,
mashqlar to‘plami, stilistik-tahliliy topshiriqlar, shuningdek, ansambl va orkestr cholg‘ularini
o‘z ichiga oladi. Har bir cholg‘u asari o‘quvchi yoki talabaga nafaqat texnik ko‘nikma, balki
intonatsion aniqlik, ritmik barqarorlik, artikulyatsion soddalik, agogik va dinamik
o‘zgaruvchanlikni his qilish kabi ijrochilik jihatlarini shakllantirishda xizmat qiladi. Mazkur
faoliyatni tashkil etishda pedagogik texnologiyalar, jumladan modulli-ta’lim texnologiyasi,
problemali o‘qitish, muammoli topshiriqlar asosida mustaqil tahlil qilish, aks ettiruvchi
(
reflektiv
) baholash metodlari hamda interfaol o‘yin usullari keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, video-
analiz va audio-monitoring usullari yordamida ijro texnikasi va ifodaviylik darajasini obyektiv
baholash imkoniyati mavjud.
Shuningdek, talabalar bilan olib borilayotgan mashg‘ulotlarda motivatsion-muloqotli
muhit yaratish, ularni mustaqil ijodiy izlanishga undash, musiqiy tajriba orqali affektiv sohani
(hissiy-emotsional faoliyat) faollashtirish orqali ijrochilik salohiyatini yuksaltirish mumkin.
Psixologik-pedagogik kuzatuv, diagnostik testlar, individual ta’lim yo‘nalishlari va ijodiy
portfoliolar asosida talabalar rivojlanish dinamikasi nazorat qilinadi. Mazkur materiallar va
usullar asosida shakllantirilgan cholg‘u ijrochiligi mashg‘ulotlari nafaqat kasbiy mahoratni,
balki shaxsiy o‘sish, estetik idrok, madaniy merosga hurmat, ansambl madaniyati kabi muhim
ijtimoiy va axloqiy kompetensiyalarni ham rivojlantirishga xizmat qiladi.
Muhokama:
Cholg‘u ijrochiligi — bu shunchaki musiqa asarini texnik jihatdan ijro etish emas, balki
har bir tovush orqali badiiy ma’no va ichki tuyg‘ularni ifodalashdir. Aynan shu jihati bilan u
ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyatga ega, murakkab, ko‘p qatlamli pedagogik jarayonga aylanadi.
Har qanday ijrochilik faoliyati musiqiy nutq bilan bog‘liq bo‘lib, u faqat texnik ko‘nikmalar
emas, balki musiqiy tafakkur, obrazlilik, stilistik sezgi va emotsional izchillikni ham talab qiladi.
Shu bois cholg‘u ijrochiligini o‘qitish — bu bilimni berish emas, balki musiqiy ongni
shakllantirishdir. Amaliyotda kuzatilishicha, ko‘plab o‘quvchilarning texnik salohiyati mavjud
bo‘lsa-da, ularning ijrochilik ifodaviyligi sust rivojlangan. Bu esa bizdan metodik
yondashuvlarimizni qayta ko‘rib chiqishni, an’anaviy o‘qitish uslublarini yangicha, interaktiv,
shaxsga yo‘naltirilgan vositalar bilan boyitishni talab qiladi. Ayniqsa, har bir o‘quvchining
individual qobiliyatini hisobga olgan holda darslarni tashkil etish muhim: kimdir ritmik
jihatdan tez rivojlanadi, boshqasi esa musiqiy eshituv orqali sezgirlikka ega. O‘qituvchi ana shu
farqlarni inobatga olib, differensial yondashuv asosida individual metodik strategiyalarni
ishlab chiqmog‘i zarur.
Shuningdek, ijrochilik mashg‘ulotlarida motivatsiyani oshirishga qaratilgan psixologik
yondashuvlar, emotsional qo‘llab-quvvatlash, ijodiy tashabbuslarni rag‘batlantirish —
bularning barchasi o‘quvchi shaxsining musiqiy o‘sishini ta’minlovchi omillardir. Bugungi
zamonaviy musiqa ta’limi esa bizdan faqat texnik mahoratni emas, balki ijtimoiy-madaniy
kompetensiyani, san’at orqali milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlikni shakllantirishni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
38
talab qilmoqda. Ayniqsa, cholg‘u ijrochiligi orqali xalq musiqa merosini, milliy ohangni,
an’anaviy uslublarni o‘rgatish orqali biz yosh avlod qalbida madaniy xotirani, milliy o‘zlikni
mustahkamlash imkoniyatiga egamiz.
Bundan tashqari, zamonaviy axborot texnologiyalari, raqamli resurslar, multimediya
vositalari bilan boyitilgan o‘quv muhiti ijrochilikni o‘rgatishda yangi ufqlarni ochmoqda. Virtual
ansambllar, onlayn ijro tahlillari, audio-video portfoliolar orqali o‘quvchining rivojlanish
trayektoriyasini nazorat qilish va tahlil qilish imkoniyati kengaymoqda. Biroq bu
imkoniyatlardan to‘liq foydalana olish uchun o‘qituvchining o‘zi ham doimiy izlanishda bo‘lishi,
metodik va texnologik jihatdan yangilanib borishi lozim. Cholg‘u ijrochiligi faoliyatini tashkil
etish — bu nafaqat o‘quv dasturini bajarish, balki musiqiy tarbiya orqali insoniylik, estetik
dunyoqarash, milliy g‘urur va badiiy tafakkurni uyg‘otish demakdir. Bu esa o‘qituvchidan
nafaqat kasbiy mahorat, balki yurakdan kelgan fidoyilikni ham talab etadi. Zero, musiqiy ijro bu
— qalb tilidir. Bu tilni o‘rgatish esa eng nozik, eng zarur va eng ta’sirchan pedagogik faoliyatdir.
Cholg‘u ijrochiligi – bu nafaqat musiqa asarini chiroyli ijro etish, balki inson qalbining
nozik pardalariga tegish, uning ichki olamida estetik uyg‘onish uyg‘otish san’atidir. Musiqa
ta’limi tizimida bu faoliyatni samarali tashkil etish esa o‘ziga xos san’at va pedagogik mahorat
talab qiluvchi murakkab, ammo nihoyatda ilhomli jarayondir. Cholg‘u ijrochiligini o‘qitish
orqali biz o‘quvchi yoki talabaning qalbiga yo‘l topamiz, uning his-tuyg‘ularini musiqiy
tovushlar orqali tarbiyalaymiz, badiiy ongini uyg‘otamiz va eng muhimi – musiqiy fikrlovchi,
ongli ijodkor shaxsni shakllantiramiz. Bugun musiqiy ta’limda chuqurroq yondashuvlar,
yangicha metodik qarashlar zaruratga aylanmoqda. Har bir cholg‘u asari – bu hayotning bir
bo‘lagi, bir epizodi, bir his-tuyg‘uning badiiy ifodasi. O‘quvchining uni to‘g‘ri anglab ijro etishi
esa ta’lim jarayonining qanchalik chuqur, puxta tashkil etilganiga bog‘liq. Shu sababli har bir
pedagog ijrochilikni o‘qitishda shunchaki texnik topshiriqlar bilan cheklanib qolmasligi, balki
o‘z o‘quvchilarida musiqani his qilish, uni hayot bilan bog‘lay olish, obrazli tasavvur qilish, ichki
eshituvni tarbiyalash kabi nozik fazilatlarni ham rivojlantirishga intilishi lozim.
Xulosa.
Bugungi kun cholg‘u ijrochiligida faqat individual mahorat emas, balki ansambl
madaniyati, sahna madaniyati, muloqot etikasi kabi ijtimoiy kompetensiyalar ham katta
ahamiyat kasb etmoqda. Musiqachining shaxsi endi faqat nota o‘qish va asar ijro etish bilan
emas, balki musiqiy g‘oyani tushuntira olish, o‘ziga xos talqin bera olish, badiiy-estetik nuqtai
nazarini bildira olish bilan belgilanmoqda. Bu esa musiqa o‘qituvchisi zimmasiga yana-da
mas’uliyatli va ijodiy vazifalarni yuklaydi.
Xulosa shuki, cholg‘u ijrochiligi faoliyatini tashkil etish — bu o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasida musiqiy muloqot asosida kechadigan, o‘zaro ishonch, ilhom va mahoratga tayanuvchi
o‘ziga xos san’at maktabidir. Unda har bir dars — bu yangi izlanish, har bir asar — bu badiiy
kashfiyot, har bir ijro — bu inson qalbining badiiy ifodasidir. Shunday ekan, biz musiqa
ta’limida cholg‘u ijrochiligini faqat fan emas, balki qalb madaniyatini tarbiyalovchi ruhiy-
ma’naviy maktab sifatida ko‘rishimiz lozim. Zero, musiqaning kuchi — uning yurakdan yurakka
еtib borishidadir.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
39
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Abduraximova, Sh.Sh. Musiqiy ta’limda cholg‘u ijrosi nazariyasi / Sh.Sh. Abduraximova. –
Toshkent: “San’at”, 2018. – 156 b.
2.
Xasanova, M.M. Cholg‘u ijrosida interpretatsiya muammolari / M.M. Xasanova // O‘zbek
san’ati jurnali. – 2021. – №3. – B. 45–49.
3.
Raxmatova, D.K. Musiqiy ta’lim metodikasida ijodiy yondashuv / D.K. Raxmatova. –
Toshkent: “Ilm ziyo”, 2021. – 128 b.
4.
Eshonqulov, T.Ch. O‘quvchilarda ijro mahoratlarini shakllantirish usullari / T.Ch.
Eshonqulov // Bastakor va ijrochi. – 2019. – №2. – B. 34–39.
5.
Sаttаrov, А. (2025). Musiqa to'garaklarida o'quvchilarini cholg'u ijrochiligiga o'rgatish
jarayonlarini tashkil etish. ZDPP (Т. 4, Выпуск 1, сс. 119–122).
6.
Sаttаrov А. Umumtalim maktabi o‘quvchilarini musiqa to‘garaklarida cholg‘u ijrochiligiga
o‘rgatish metodikasini takomillashtirish. // Inter education & global study. 2025. №1 B.280–
286.
7.
Sаttаrov А. (2024). O`zbek xаlq musiqiy cholg’ulаri vа аnsаmbllаri. Бюллетень
педагогов нового Узбекистана, 2(2), 32–35.
8.
Sаttаrov А. (2024). Cholg’uchilаr аnsаmblidа ustozlаr ijodini o’rgаnish. Наука и
инновация, 2(6), 19–21.
