YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
88
TARBIYANING UMUMIY METODLARI
Samiddinova Dilrabo Saydullo qizi
Yusupova Gulhayo Ziyodullo qizi
Andijon davlat chet tillari instituti talabasi
M.Mirzakarimova
Ilmiy maslahatchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253739
Annotatsiya:
Maqolada tarbiyaning umumiy metodlari, uning turlari, amaliyotda
qoʻlash va ta’sir mexanizmlari toʻgʻrisida tushunchalar berilgan. Hamda zamonaviy pedogogik
yondashuvlarda metodlarning oʻrni va samaradorligi tahlil qilingan.
Kalit soʻzlar:
Tarbiya metodi, pedagogik jarayon, motivatsiya, ijtimoiy ta’sir, kongnitiv,
imitasiya, emotsional aloqalar, innovatsion texnologiyalar, kolabarativ ta’lim, onlayn
resurslar.
“Ogʻul ata sözini tutsa, erdemlik bolur; tutmasa, ersiz bolur”.
Mahmud Qoshgʻariy.
Ulugʻ mutafakkir bu soʻzlari bilan tarbiyaning eng muhim usullaridan biri - ota-ona
nasihatiga quloq solish ekanini ta’kidlaydi.
Avvalo metod tushunchasiga toʻxtaladigan boʻlsak, metod - bu maqsadga erishish yoʻli.
Tarbiyaning umumiy metodlari ilm - fan tilida tushuntirilsa tarbiyachining
tarbiyalanuvchilarning ongi, tuygʻulari, irodasi va xatti - harakatlariga ongli ravishda ta’sir
koʻrsatishdir. Shu bilan birga ular pedagogik jarayonning ajralmas qismi boʻlib, tarbiyaning
maqsadlari va mazmuniga bevosita bogʻliq.
Shaxsiy namuna orqali tarbiya:
“Kishining soʻzi — oʻzining yuzidir”. Bu orqali
tarbiyachi (ota-ona, ustoz) oʻz soʻzlari va amallari bilan oʻrnak boʻlishi kerakligi koʻrsatiladi.
Og‘zaki nasihat bilan tarbiya:
“Yaxshı soʻz — koʻngul achası”. Yaxshi soʻz bilan bolada
ijobiy tuyg‘ular uyg‘otish mumkin.
Tarbiyada ilmga asoslanish: “Bilgili er koʻrklu bolur, biligsiz er koʻr bolur”. Bu fikr orqali
bilimda tarbiyaning muhimligi asoslanadi.
Tarbiya metodlarining mohiyati
Tarbiya metodlari - bu pedagogik jarayonda oʻquvchi oʻzligini shakllantirish, unga
ma’naviy - madaniy, ijtimoiy, estetik va boshqa qadriyatlarni singdirish usullaridir. Albatta,
har bir metod tarbiyachining maqsadga erishishdagi pedagogik vositasi hisoblanadi.
Tarbiyaning asosiy metodlari: guruhlari
Pedagogikada tarbiya metodlari odatda uchta asosiy guruhga boʻlinadi:
1. Ongga ta’sir etuvchi metodlar:
Nasihat, suhbat, munozara, izoh, tushuntirish va
namuna koʻrsatish. Ushbu metodlar oʻquvchilarga kerakli boʻlgan metodlardan biri boʻlib,
oʻquvchilarda axloqiy me'yorlar, qarashlar va hayotiy pozitsiyalarni shakllantiradi. Natijada
oʻquvchilar hayot faoliyatidagi qiyinchiliklarni ossonlik bilan yengib oʻta oladilar.
2. Faoliyatni tashkil etish va xulq tajribasini shakllantirish metodlari:
Topshiriq
berish, mashq, jamoa fikridan foydalanish, pedagogik talab. Bu metodlar orqali oʻquvchilarda
ijobiy odatlar shakllantiriladi. Masalan: mehnatkashlik, hurmat, jamoaviy ish.
3. Xatti - harakatni ragʻbatlantirish va jazolash metodlari:
Ragʻbat, ishonch bildirish,
maqullash, tanbeh, uyaltirish. Bu metodda oʻquvchining ijobiy harakatlari ya’ni yaxshi odatlari
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
89
qoʻllab - quvvatlanib, ragʻbstlantiriladi. Salbiy holatlar esa ya’ni yomon odatlar jazolar orqali
yoʻq qilinadi yoki oldi olinadi. Tarbiya metodlarini tanlashda e'tiborga olinishi kerak boʻlgan
omillar mavjud. Bular qaysilar?
Tarbiya maqsadi va shart - sharoitlari.
Oʻquvchilarning yosh va individual xususiyatlari.
Tarbiyachining shaxsiy fazilatlari.
Jamoaning rivojlaninsh darajasi.
Tarbiya metodlarini amalda qoʻllashda quyidagi yondashuvlar va usullarni ishlatish
mumkin:
Izohli metodlar.
Tushuntirish:
Farzandning xatti-harakatlarini tushuntirish va nima uchun shu tarzda
harakat qilish kerakligini izohlash. Misol uchun, bolaga bilim olishning ahamiyatini yoki
yaxshilik qilishning foydasini tushuntirish.
Muloqot orqali oʻrgatish:
Har bir xatti-harakatning sabab va oqibatlarini bolaga
tushuntirish. Bu jarayon davomida savollar berib, ularni mustaqil fikrlashga undash.
Namuna koʻrsatish.
Oʻz xatti-harakatlari bilan koʻrsatish:
Farzandga oʻzini qanday tutish kerakligini
koʻrsatish. Misol uchun, agar ota-ona tartibli va mas'uliyatli boʻlsa, farzand ham shu tarzda
oʻrganadi.
Sabr va mehnatni namoyish qilish:
Ota-onaning mehnat qilishdagi sabr-toqati,
stressni boshqarish usullari farzandda bu koʻnikmalarni rivojlantiradi.
Motivatsion metodlar.
Rag‘batlantirish:
Yaxshi natijalarga erishgan bolani maqtash va mukofotlash. Bu
farzandni yanada yaxshiroq natijalarga erishishga undaydi.
Jazo va ta’lim:
Salbiy xatti-harakatlarni tuzatish uchun nojoʻya natijalarni koʻrsatish.
Masalan, notoʻg‘ri xatti-harakatlar uchun kichik jazolar qoʻllash (lekin ularni salbiy tarzda
emas, balki tarbiyaviy maqsadlarda).
Ijtimoiy ta’sir.
Jamoa va oilaviy faoliyatlar:
Farzandning ijtimoiy munosabatlarini rivojlantirish
uchun oila va jamiyatda faol boʻlish. Farzandni guruh faoliyatlariga, ijtimoiy tadbirlarga jalb
qilish, doʻstlari va oila a’zolari bilan koʻproq vaqt oʻtkazish.
Odamlarga hurmat koʻrsatish:
Farzandga boshqalarni hurmat qilishni oʻrgatish, bir-
biriga yordam berishni oʻrganish.
Kognitiv metodlar.
Muammolarni hal qilish:
Farzandga muammolarni hal qilishda yordam berish,
fikrlashga undash. Masalan, uning oldida turli muammolarni qoʻymoq va ularga yechim topish
yoʻlini oʻrgatish.
Tanqidiy fikrlash:
Farzandga har bir vaziyatni tanqidiy oʻrganish va tahlil qilishni
oʻrgatish, qarorlar qabul qilishda mustaqillikka yoʻnaltirish.
Ijodiy metodlar.
San'at va musiqa faoliyati:
Farzandni ijodiy faoliyatlar bilan shug‘ullanishga
rag‘batlantirish. Masalan, rasm chizish, musiqa chalish, hikoya yozish orqali uning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
90
Insoniy hissiyotlarni ifodalash:
Farzandni oʻz fikrlarini va his-tuyg‘ularini erkin
ifodalashga undash, shu orqali uning oʻzini anglashiga yordam berish.
Tarbiya metodlarini amalda qoʻllashda eng muhimi, usullarni bolalarning yoshiga, ruhiy
holatiga va muhitga mos ravishda tanlashdir. Har bir usul oʻz ta’sirini oʻzgartirishi mumkin,
shuning uchun izchillik va sabr-toqat bilan yondashish zarur.
Tarbiya metodlarining ta’sir mexanizmlari, ya’ni qanday qilib metodlar bolaga
yoki shaxsga ta’sir qilishi mumkin, quyidagi tarzda tasniflanadi.
Aqliy va hissiy ta’sir.
Izohli metodlar:
Oʻrgatish va tushuntirish orqali farzandning oʻz fikrlash tizimini
rivojlantirish. Bu metodlar orqali bolaga axloqiy qarorlar, munosabatlar va fikrlar shakllanadi.
Motivatsiya:
Oʻzgargan aqliy holat orqali bolaning oʻz xatti-harakatlariga nisbatan yangi
qarashlari va tushunchalari yuzaga keladi.
Imitasiya (namuna koʻrsatish).
Namuna koʻrsatish:
Ota-onaning yoki ustozlarning oʻz xulq-atvori orqali bolada oʻrnak
olish hissi paydo boʻladi. Bu mexanizm bolaga toʻg‘ri yoʻlni koʻrsatish va ichki motivatsiyani
yaratishda muhim rol oʻynaydi.
Kuzatish va taqlid qilish:
Farzand ota-onasi yoki oʻziga yaqin kattalardan koʻrgan xulq-
atvorlarni oʻzlashtiradi va takrorlaydi.
Ijtimoiy ta’sir va norma shakllanishi.
Ijtimoiy ta’sir:
Farzandning jamiyatdagi oʻrni va boshqalar bilan munosabatlari orqali
uning xulqi oʻzgaradi. Jamiyatdagi oʻzgalarining ta’siri va qarashlaridan farzand oʻrgangan va
qabul qilgan normativlar (ya’ni, toʻg‘ri yoki notoʻg‘ri deb hisoblanadigan xatti-harakatlar).
Tajribalar va munosabatlar:
Farzand boshqa odamlar bilan oʻzaro munosabatlar
oʻrnatib, ijtimoiy qoidalarga rioya qilishni oʻrganadi.
Psixologik ta’sir va his-tuyg‘ularni boshqarish.
Rag‘batlantirish:
Yaxshi xatti-harakatlarga rag‘batlantirish, ijobiy hissiyotlar yaratish
orqali bolaga motivatsiya berish. Bu farzandda oʻz-oʻzini rivojlantirish va mukofotlar kutish
hissini uyg‘otadi.
Jazo:
Notoʻg‘ri xatti-harakatlar uchun jazo berish orqali bolada salbiy his-tuyg‘ularni
yaratib, xulqni oʻzgartirishga harakat qilish. Jazo oʻzini toʻg‘ri tutish zarurligini anglatadi.
Kognitiv ta’sir va fikrlarni oʻzgartirish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish:
Bolaga muammolarni tahlil qilish va qarorlar qabul
qilishda mustaqillikni oʻrgatish. Bu mexanizm orqali farzand oʻz fikrlarini boshqarishni
oʻrganadi.
Ma’lumot va bilim berish:
Bolaga turli bilimlarni taqdim etish, ularni har tomonlama
rivojlantirish va toʻg‘ri qarorlar qabul qilishga yordam berish.
Hissiy ta’sir.
Emotsional aloqalar:
Farzand ota-ona yoki oʻqituvchilar bilan hissiy aloqada boʻlib,
ularning soʻzlari va xatti-harakatlariga emotsional reaktsiya beradi. Bu hissiy aloqalar tarbiya
jarayonida eng kuchli ta’sir koʻrsatadi.
Yaxshi his-tuyg‘ular yaratish:
Farzandda oʻziga boʻlgan ishonchni oshirish va
yaxshilikni amalga oshirish uchun iliq muhit yaratish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
91
Tarbiya metodlarining ta’sir mexanizmlari, farzandning psixologik va aqliy
rivojlanishiga, ijtimoiy normaga moslashishiga, shuningdek, hissiy va aqliy mustaqillikni
shakllantirishga yordam beradi. Bu mexanizmlar samarali ta’sir koʻrsatish uchun har bir
metodning oʻziga xos vazifasini bajarishga imkon yaratadi.
Zamonaviy pedagogik yondashuvlarda metodlar oʻquvchilarning bilim olish jarayonini
samarali tashkil etish, ularni faoliyatga jalb qilish va mustahkam bilimlarni shakllantirish
uchun muhim rol oʻynaydi. Bugungi kunda pedagogik metodlar an'anaviy yondashuvlardan
farq qilib, oʻquvchilarni oʻzlarini mustaqil ravishda fikr yuritishga, analitik va kreativ
yondashuvlarni rivojlantirishga undaydi.
Zamonaviy pedagogik metodlarning asosiy turlari.
Aktiv oʻquv metodlari:
Bu metodlar oʻquvchilarni oʻqitish jarayoniga faol jalb qilishni
maqsad qilgan. Oʻquvchilar guruhlarda ishlash, muammolarni hal qilish va interaktiv
faoliyatlarni amalga oshirish orqali oʻzlarining bilimlarini mustahkamlaydilar. Bu metodlar
oʻquvchilarda tanqidiy fikrlash va muammolarni hal etish koʻnikmalarini rivojlantiradi.
Differensial yondashuv:
Har bir oʻquvchining individual ehtiyojlarini hisobga olgan
holda oʻqitish metodlarini tanlash. Bu metod oʻquvchilarning bilim darajasi va qobiliyatiga
mos ravishda qoʻllaniladi.
Internet va texnologiyalar asosida ta’lim:
Zamonaviy pedagogik metodlar internet va
multimedia vositalarini oʻz ichiga oladi. Masalan, video darslar, onlayn kurslar va interaktiv
dasturlar oʻquvchilarga masofaviy ta’lim olish imkonini beradi.
Kolaborativ ta’lim:
Guruhda oʻquvchilar bir-birlari bilan hamkorlik qilib, oʻz bilimlarini
almashishadi. Bu metod oʻquvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantiradi va ijtimoiy
koʻnikmalarini oshiradi.
Metodlarning samaradorligi.
Oʻquvchilarni motivatsiya qilish:
Aktiv metodlar oʻquvchilarda bilim olishga boʻlgan
qiziqish va motivatsiyani oshiradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish:
Zamonaviy metodlar oʻquvchilarning tanqidiy
fikrlashini kuchaytiradi, bu esa mustaqil oʻqish va oʻylash qobiliyatini oshiradi.
Innovatsion texnologiyalar yordamida samaradorlik:
Onlayn resurslar va
multimedia vositalari dars jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi.
Shunday qilib, zamonaviy pedagogik metodlar oʻquvchilarning bilim olish jarayonini
yanada samarali va interaktiv qilishga imkon beradi. Bu metodlar oʻquvchilarga yanada
mustaqil, kreativ va tanqidiy fikrlaydigan shaxslar boʻlib shakllanishiga yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzakarimova M. EFFECTIVENESS OF STUDENTS'ENTREPRENEURIAL SKILLS
DEVELOPMENT THROUGH CLIL TECHNOLOGIES //Академические исследования в
современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 8. – С. 92-94.
2.
Mirzakarimova M. M. The Necessity to Develop Students’ Entrepreneurial Skills in
English Classes //Telematique. – 2022. – С. 7128-7131.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
92
3.
Мирзакаримова М. М. ESSENTIAL COMPOSITION OF ENTREPRENEURSHIP
FUNCTIONAL LITERACY //INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND TECHNICAL JOURNAL
“INNOVATION TECHNICAL AND TECHNOLOGY. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 63-65.
4.
Мирзакаримова М. М. Замонавий шароитларда умумтаълим фанларини
тадбиркорликка йўналтириб ўқитиш тизими //Science and Education. – 2020. – Т. 1. – №.
4. – С. 216-222.
5.
Madaminjonovna M. M. Innovative Methods and Tools for Developing Students'
Entrepreneurial Skills Using CLIL Technologies //International Journal of Human Computing
Studies. – 2023. – Т. 5. – №. 3. – С. 15-17.
6.
Мирзакаримова М. М. Умумтаълим фанларини тадбиркорликка йўналтириб
ўқитиш тизими //Science and Education. – 2020. – Т. 1. – №. 4. – С. 97-103.
7.
Mirzakarimova M. CLIL TEXNOLOGIYALARI VOSITASIDA O ‘QUVCHILARNING
TADBIRKORLIK KO ‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION METOD VA
VOSITALAR //Namangan davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi. – 2023. – №. 6. – С. 410-
415.
8.
МИРЗАКАРИМОВА М. М. ХОРИЖИЙ ТИЛЛАРНИ ТАДБИРКОРЛИККА ЙЎНАЛТИРИБ
ЎҚИТИШНИНГ ДИДАКТИК АСОСЛАРИ //Novateur Publications. – 2022. – №. 1. – С. 1-128.
9.
Mirzakarimova M. M. et al. Scientific and pedagogical activity of Imam al-Bukhari
//Science and Education. – 2023. – Т. 4. – №. 12. – С. 321-324.
10.
Mirzakarimova M. M., Uzoqjonova M. D. Q. O’zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash
muammolarini o’rganish va bartaraf qilish //Science and Education. – 2023. – Т. 4. – №. 11. –
С. 78-83.
11.
Mirzakarimova M. M. et al. Pedagogik mahoratning shakllanshi va rivojlanishi //Science
and Education. – 2024. – Т. 5. – №. 3. – С. 264-269.
12.
Mirzakarimova M. M. et al. “Avesto” va pedagogik fikrlar rivoji //Science and Education.
– 2024. – Т. 5. – №. 2. – С. 224-228.
13.
Zamonaviy sharoitlarda umumta’lim M. M. M. fanlarini tadbirkorlikka yo ‘naltirib
o‘qitish tizimi //Science and Education. – 2020. – Т. 1. – №. 4. – С. 216-222.
14.
Mirzakarimova M. M. et al. O ‘qituvchining muomala madaniyati //Science and
Education. – 2024. – Т. 5. – №. 4. – С. 278-282.
15.
MADAMINJONOVNA M. M. XORIJIY TILLARNI TADBIRKORLIKKA YO ‘NALTIRIB O
‘QITISHNING DIDAKTIK ASOSLARI //Nova. Pub. – 2022. – С. 1-128.
16.
Madaminjonovna M. M. Umumta’lim fanlarini tadbirkorlikka yo ‘naltirib o ‘qitish tizimi
//Science and Education. – 2020. – Т. 1. – №. 4. – С. 97-103.
17.
Madaminjonovna M. M. et al. ECOLOGICAL-VALEOLOGICAL CULTURE IN THE" MAN-
NATURE-SOCIETY" SYSTEM //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2024. – Т. 2. – №. 5.
– С. 51-55.
18.
Salamat Yegeubayeva; Allanazarova Feruza Karimberdievna; Amantai Kunakbayev;
Rakhimov Sherzod; Bobomurodova Munojat; Sherquziyeva Guzal Faxritdinovna; Bakhtiyor
Omonov; Bobojonov Otabek Khakimboy ugli; Mirzakarimova Makhliyokhon; Khayitmuradov
Anvarjon; I.B. Sapaev; Mirzayeva Mutabar Azamovna; Komilov Rustamjon Makhamadovich.
"The Effect of Copper Oxide Nanoparticles on Hepatic and Renal Toxicity in Domestic
Rabbits", Journal of Nanostructures, 14, 1, 2024, 150-155. doi: 10.22052/JNS.2024.01.015.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
19.
Умнов Д. Г., Кариев А. Д., Тешабоев А. Ю., Мирзакаримова М. М. Формирование
финансовой грамотности и культуры потребления у старших дошкольников //
Перспективы науки и образования. 2024. № 6 (72). С. 420–436.
20.
Uzoqjonova, M. (2023). Tabiiy fanlarni o’qitishda STEAM ta’limi tizimi.
Science and
Education
,
4
(9),
344–347.
Retrieved
from
https://www.openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/6297.
21.
Uzokjonova, M. (2023). STEAM technology and the importance of gamification in it.
Science
and
Education,
4(10),
365–368.
Retrieved
from
https://www.openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/6361
22.
Uzoqjonova, M. (2024). EKOLOGIK MA’DANIYATNI YOSHLAR ONGIGA PEDAGOGIK
METODLAR YORDAMIDA SINGDIRISH. Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal, 1(4), 99–100.
Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/72.
