YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
IXTISOSLASHTIRILGAN MAKTABLARDA MURAKKAB MASALA VA
MASHQLAR YECHISH METODINI SHAKLLANTIRISH
Sog‘inaliyeva Tursinoy Rahmonali qizi
kimyo yo‘nalishi 1- kurs magistranti
soginaliyevatursinoy@gmail.com
Abdullayeva Yulduz Toshtemir qizi
kimyo yo‘nalishi 4 kurs talabasi
yulduzoyabdullayeva92@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15274789
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada murakkab masala mashqlarning nazariy asoslarini
oʻrganish, o‘quvchilarning bilimi va koʻnikmalarini rivojlantirishdagi ahamyatini aniqlash,
ixtisoslashtirilgan maktablarda kimyo o‘qitish jarayonidagi mavjud muammo va
qiyinchiliklarni tahlil qilish hamda murakkkab masalalarni yechishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar va innovatsion usullardan foydalanish imkoniyatlarini oʻrganish asosiy maqsad
hisoblanadi.
Аннотация:
Целью данной статьи является рассмотрение теоретических основ
комплексных проблемных упражнений, оценка их значимости в расширении знаний и
умений учащихся, анализ существующих проблем и трудностей, возникающих при
преподавании химии в специализированных школах, а также изучение потенциала
современных педагогических технологий и инновационных методов решения
комплексных проблем.
Annotation:
This article aims to examine the theoretical foundations of complex
problem exercises, assess their significance in enhancing students' knowledge and skills,
analyze the existing challenges and difficulties faced in teaching chemistry in specialized
schools, and explore the potential of modern pedagogical technologies and innovative
methods for addressing complex problems.
Kalit so‘zlar:
kimyo ta’limi, ixtisoslashgan maktab, maktab darsliklari, fanlararo
integratsiya, murakkab masala, amaliy mashg‘ulotlar, innovatsion pedagogika,
texnologiyalarga asoslangan ta’lim, muhandislik yondashuvi, san’at va dizayn, matematika va
analitik tafakkur, virtual laboratoriyalar, ta’lim samaradorligi, kreativ yondashuv, loyihaviy
ta’lim.
Ключевые слова:
химическое образование, специализированная школа,
школьные учебники, межпредметная интеграция, комплексная задача, практические
занятия, инновационная педагогика, технологическое образование, инженерный
подход, искусство и дизайн, математика и аналитическое мышление, виртуальные
лаборатории, эффективность обучения, творческий подход, проектное обучение.
Keywords:
chemistry education, specialized school, school textbooks, interdisciplinary
integration, complex exercises, practical exercises, innovative pedagogy, technology-based
education, engineering approach, art and design, mathematics and analytical thinking, virtual
laboratories, educational effectiveness, creative approach, project-based education.
Ushbu maqolada “Kimyodan murakkab masalalar yechish boʻyicha” kimyo darslarini
tashkil etishda an’naviy oʻqitish metodlari va zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
birgalikda foydalanildi, ularning oʻquv jarayoni samaradorligini oshirishi aniqlandi. Ta’lim
jarayonida murakkab masala va mashqlarni samarali oʻqitish uchun ixtisoslashtirilgan
maktablarning yangi metodologiyasi ishlab chiqildi. Bu metodika oʻquvchilarning nazariy
bilimlarini amaliyotda qoʻllashini taminlaydi. Dunyo miqyosida qoʻllanilayotgan innovatsion
texnologiyalar va usullarning samaradorligi oʻrganilib, ularning ixtisoslashtirilgan
maktablarga moslashtirilgan variant ishlab chiqildi. Respublikamiz umumta’lim maktablarida
kimyo fanini oʻqitishning zamonaviy metodlari hamda noodatiy uslublar bilan oʻquvchilarning
fanga qiziqishini oshirishda foydalanish mumkin. Ta’lim jarayonini takomillashtirish uchun
ishlab chiqilgan metodika ixtisoslashtirilgan maktablarda kimyo fanini oʻqitish jarayonini
samarali tashkil etishga yordam beradi. Bu oʻquvchilarning murakkab masalalarni yechish
boʻyicha bilim va koʻnikmalarini yanada rivojlantirish imkonini beradi.
Kimyo fani o‘quvchining tahliliy fikrlash qobilyatini, kuzatish va tajriba asosida xulosa
chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa ularni faqat darsda emas, balki real hayotda
ham ilmiy yondashuvga ega bolgan, asosli fikrlaydigan shaxs sifatida shakllantiradi. Kimyo
fanini o‘rgatishda laboratoriya ishlari, amaliy mashg’ulotlar, hayotiy misollar orqali
o‘quvchining darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish mumkin. Shuningdek, kimyo boshqa fanlar-
biologiya, fizika, geografiya, texnologiya bilan uzviy bog’liq bo‘lgani uchun o‘quvchilarda
integrallashgan dunyoqarash shakllanadi. Masalan,ekologik muammolar, energiya manbalari,
atrof-muhit ifloslanishi kabi dolzarb masalalarni kimyo orqali tahlil qilih mumkin. Bu esa
ularning atrof-muhitga, jamiyatga, texnologiyaga nisbatan ongli munosabatini shakllantiradi.
Kimyo fanini o‘zlashtirish orqali o‘quvchi shaxsning quyidagi jihatlari rivojlanadi; -bilim
saviyasi – asosiy kimyoviy tushunchalar, qonunlar, nazariyalar orqali fanlararo bog’liqlikni
anglaydi;
-dunyoqarashi – hayotiy voqealarga ilmiy asosda yondashadi, global muammolarga
e’tiborli bo‘ladi;
-ijodiy fikrlashi – masalalarni turli usullar bilan yechishga harakat qiladi, yangi g’oyalar
yaratishga intiladi;
Kimyo fani orqali o‘quvchi hayotda uchraydigan ko‘plab masalalarni ilmiy asosda yecha
olishni o‘rganadi. Masalan;
-tabiiy va su’niy moddalar farqi;
-ichimlik suvining sifati va filtrlash usullari;
-maishiy kimyo vositalarining xavfsizligi;
-ekologik muammolarning sabab va oqibatlari;
Bunday yondashuv o‘quvchining kundalik hayotda mustaqil, bilimli va masuliyatli bo‘lib
shakllanishiga zamin yaratadi.
Kimyo fanidan masala yechishni bilish predmetni ijodiy oʻzlashtirishning asosiy mezoni
hisoblanadi. Shuning uchun bitiruv imtihonlarida va oliy oʻquv yurtlariga kirish test
sinovlarida test savollari majmuasiga hamma vaqt masalalar va avvalo hisoblashga doir
masalalar kiritiladi. Bu predmetni oʻrganish jarayonida bilimlarni tekshirishning qulay usuli
va ularni mustahkamlashning muhim vositasidir.
Birmuncha qiyinroq, biroq oliy oʻquv yurtlariga kiruvchilar darslik doirasidan
chiqmaydigan masalalar odatda, kimyo fani boʻyicha birmuncha yuqori talablar qoʻyiladigan
kimyo, biologiya, tibbiyot va boshqa oliy oʻquv yurtlaridagi kirish imtihonlarida foydalaniladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
139
Kimyoviy formulalar va tenglamalar boʻyicha hisoblash bilan bog’liq masalalarni yechishda
koʻpgina boshqa masalalar toʻplamlaridan batafsil koʻrib chiqiladigan proportsiyalar tuzish
metodidan emas balki, moddaning miqdori tog’risidagi tushunchalardan foydalaniladi. Kimyo
fanini oʻrganish muvoffaqiyatli chiqishi uchun har qanday ya’ni oddiy va murakkab
masalalarni chuqur mushohada yurutib oʻrganish, shuningdek ularning yetarlicha miqdorini
mustaqil yechish lozim.
O‘quvchilarning bilim ko‘nikma malakalarini rivojlantirish maqsadida metallar
mavzusini mustahkamlash uchun quyidagi mavzuga doir masala va mashqlarni yechilish
usullarini koʻrib chiqamiz:
1-masala: 50 g 6,62 % li bir metall nitrat eritmasi bilan 110,73 g boshqa metall
yodidning 3 % li eritmasi aralashtirilganda 4,61 g sariq rangli choʻkma hosil boʻlgan.
Reaksiya uchun qaysi metallar olingan.
YeI: 1) Metall nitratning massasini topamiz: 50 * 6,62%/100% = 3,31 gr
Me(NO
3
)
x
2) Metall yodid massasini topamiz: 110,73 * 3% / 100% = 3,32 gr EJ
y
3) Kimyoviy reaksiya asosida tenglama tuzamiz:
3,31 4,61
Me(NO
3
)
x
+ EJ
y
= MeJ
x
+ E(NO
3
)
y
X + 62 X + 127
4,61(x+62) = 3,31 (x + 127)
4,61x + 285,82 = 3,31x + 420,37
4,61x - 3,31x = 420,37 - 285,82
1,3x = 134,55 X = 103,5
demak metall ekvivalenti 103,5 ga teng bo'lgan. Uni 2 ga ko'paytirsek 103,5 * 2 = 207 Pb
ga to'g'ri keladi.
4) Kimyoviy reaksiya asosida EJ
y
ni topamiz:
3,31 3,32
Pb(NO
3
)
x
+ EJ
y
= PbJ
2
+ E(NO
3
)
y
165,5 X=166 - 127 = 39 Kaliy
X=165,5 * 3,32/ 3,31 = 166 EJ
y
ning ekvivalenti
Javob: Qoʻrg’oshin Pb va Kaliy K.
2-masala: 14 g Fe plastinka 200 g mis (II) sulfat eritmasiga tushirildi. Mis batamom
ajralib chiqqandan so‘ng plastinka metallarini to‘liq eritish uchun 100 ml 40% li HNO
3
eritmasi
43
(p=1,26 g/ml) sarflandi. Boshlang‘ich eritmadagi tuz konsentratsiyasini (%) aniqlang.
Metallar HNO
3
bilan NO hosil qiladi.
Yechilishi: 1) Temirning bir qismi mis (II) sulfat bilan tasirlashadi va bir qismi esa ortib
plastinka tarkibida qoladi. Mis (II) sulfat bilan ta’sirlashgan qismini “X” gr ni CuSO
4
bilan
tasirlashdi deb qabul qilamiz va hosil boʻlgan misni massasini topamiz:
X A=1,143x gr
Fe + CuSO4 = FeSO4 + Cu
56 64
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
140
X * 64/56 = 1,143x mis hosil bo'ladi.
2) Eritmaning massasini topamiz: m=p*v = 1,26 * 100 = 126 gr eritma.
3) Eritmadagi HNO
3
ning massasini topamiz: 126 * 40% / 100% = 50,4
4) Hosil boʻlgan plastinka tarkibi 14 – x gr Fe va 1,143x Cu dan iborat deb, sarflangan
kislota massasini topamiz:
14 - x A=63-4,5x
Fe + 4HNO
3
= Fe(NO
3
)
3
+ NO + 2H
2
O
56 252
(14 - x) * 252/56= 63 - 4,5x gr HNO
3
A =1,143x B=3x
3Cu + 8HNO
3
= 3Cu(NO
3
)
2
+ 2NO + 4H
2
O
192 504
B =1,143x * 504/192= 3x gr
HNO3
5) Jami sarflangan kislotalar 63 – 4,5x + 3x: masalada berilgan massa esa 50,4 gr.
Bulardan foydalanib quyidagi tenglamani tuzamiz: 63 – 4,5x + 3x = 50,4 va tenglamadan “X” ni
topamiz:
63 - 4,5x + 3x = 50,4
63 - 50,4 = 1,5x
12,6 = 1,5x
X = 12,6 / 1,5 = 8,4 gr
demak temirning 8,4 grammi CuSO
4
bilan ta’sirlashgan.
6) Bundan foydalanib CuSO
4
ning massasini topamiz:
8,4 X=24
Fe + CuSO
4
= FeSO
4
+ Cu
56 160
X=8,4 * 160/56 = 24 gr CuSO
4
ta'sirlashgan
7) CuSO
4
ning massasini topamiz: C%=24/200 = 0,12 * 100% = 12 %.
Javob: Dastlabki CuSO
4
eritmasi 12% li boʻlgan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Asqarov I.R., Тoʻxtaboyev N.X., Ғоpirov K.gʻ. Кimyo. 7-sinf oʻquvchilari uchun darslik. –
Тoshkent.: Sharq, 2005. – 158 b.
2.
Asqarov I.R., Тoʻxtaboyev N.X., Ғоpirov K.gʻ. Кimyo. 8-sinf oʻquvchilari uchun darslik. –
Тoshkent.: Yangi yoʻl polygraph service, 2005. – 60-63 b.
3.
Asqarov I.R., Тoʻxtaboyev N.X., Ғоpirov K.gʻ., Abdullayeva G. Кimyo. 9-sinf oʻquvchilari
uchun darslik. – Тoshkent.: Sharq, 2005. – 98 b.
4.
Бабанский Ю.К. Теория учебника. Аспекты и проблемы обучения. . – М.:
Просвещение, 1988. – 275 с.
5.
Зайцев О.С. Методика обучения химии. Теоретические и дидактические аспекты. –
М.: Владос, 1999. – 384 с.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
141
6.
Границкая А.С. Научить думать и действовать. Адаптивная система обучения в
школе. – М.: Просвещение, 1991. – 175 с.
7.
7.Х.Исаков Кимевий масалаларни йечишда Крамер усулидан фойдаланиш.Совет
мактаби,Т 1978-й №1 49-53 б
8.
Х.Исаков, Т МИрзакосимов – Расмли машкдардан фойдаланиш Совет мактаби
Т1978-й 278-279-б
9.
Zununov А., Мaxkamov U. Didaktika (Тaʼlim nazariyasi). ОoʻYu uchun qoʻllanma. –
Тоshkent.: Sharq, 2006. – 128 b.
10.
Вивюрский В.Я. Химиядан билим олишни ва фойдаланишни ўрганайлик. –
Тошкент.: Ўқитувчи, 1990. – 100 б.
11.
Омонов Х.Т. Кимё таълимининг фалсафий – педагогик асослари ва уни
такомиллаштириш масалалари: Дис...док. пед. наук. – Тошкент.: 1995. –265 б.
12.
Борисов Н.Н. Кимё ўқитиш методикаси. – Тошкент.: Ўқитувчи, 1966. – 543 б.
13.
Saidahmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Т.: Moliya, 2003. –172 b.
14.
Азизходжаева Н.Н. Педагогические технологиии и педагогическое мастерство. –
Тошкент.: Издательско-полиграфический творческий дом имени Чулпана, 2005. – 191 с.
15.
Х.Исаков, С.Усмонов- Ион молекула Укув куроли Совет мактаби 1990-й
