YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
TARJIMANING GRAMMATIK MUAMMOLAR
Sodiqova Dinora Faxriddin qizi
TerDU talabasi
Gmail: dinorasodikova2006@gmail.com
Phone number:(+998)915174006
https://doi.org/10.5281/zenodo.15273291
Annotation:
This article covers Grammatical Problems and Grammatical Parts in the
Translation Process. In this article, we will consider the main grammatical difficulties in
translation and their forms based on the scientific works of several scholars. In this article, we
will consider the problems of conjugation, structural incompatibility, syntactic parts, the role
of the translator and solutions to grammatical problems in the translation process
Keywords:
Translation, grammar, syntax, verb tenses, conjugation, translation
problems, machine translation, translation theory, translation process, linguistics
Аннотация:
В данной статье рассматриваются грамматические проблемы и
грамматические части в процессе перевода. В этой статье мы рассмотрим основные
грамматические трудности перевода и их формы, опираясь на научные работы ряда
ученых. В этой статье мы рассмотрим вопросы союзов, структурных несоответствий,
синтаксических частей, роль переводчика и решения грамматических проблем в
процессе перевода.
Ключевые слова:
Перевод, грамматика, синтаксис, времена глаголов, спряжение,
проблемы перевода, машинный перевод, теория перевода, процесс перевода,
лингвистика
Annotatsiya:
Ushbu maqola tarjima jaroyinida Grammatik muammolarni va Grammatik
qismlarni o’z ichiga oladi. Bu maqolada tarjima qilishdagi asosiy grammatik qiyinchiliklarni
va uning shakllarini bir qancha olimlarning ilmiy ishlariga tayangan holda ko’rib chiqamiz.
Ushbu maqolada tarjima jarayonida kelishik qo'shimchalari, strukturalarning mos kelmasligi,
sintaktik qismlar, tarjimonning roli va grammatik muammolarning yechimlarini ko’rib
chiqamiz.
Kalit so‘zlar:
Tarjima, grammatika, sintaksis, fe’l zamonlari, kelishik, tarjimonlik
muammolari, mashinaviy tarjima, tarjima nazariyasi, tarjima jarayoni, tilshunoslik.
Tarjima jarayoni tilshunoslik va adabiyotshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib, u turli tillar o‘rtasida mazmun va uslubni to‘g‘ri yetkazish vazifasini bajaradi. Biroq,
tarjimada ko‘plab grammatik muammolar yuzaga keladi. Ushbu maqolada tarjimaning
grammatik jihatlari va ularga bog‘liq muammolar tahlil qilinadi. Tarjima inson tafakkurining
mahsuli bo‘lib, u lingvistik va madaniy ko‘rsatkichlar bilan bog‘liq jarayondir. Tarjima
jarayonida grammatik strukturalarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, tarjima jarayoni faqatgina tilshunoslik bilan emas, balki madaniyat, tarix va
ijtimoiy jihatlar bilan ham bog‘liqdir.
1. Grammatik strukturalarning mos kelmasligi.
Har bir tilning o‘ziga xos grammatik tizimi mavjud. Ba’zi tillarda so‘z tartibi qat’iy
belgilangan bo‘lsa, boshqalarda erkinroq bo‘lishi mumkin. Masalan, ingliz tilida "I saw a
beautiful house" jumlasini o‘zbek tiliga tarjima qilganda "Men chiroyli uy ko‘rdim" deb berish
mumkin. Lekin, boshqa tillarda so‘z tartibi o‘zgarganda ma’no buzilishi mumkin. Xitoy va
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
yapon tillari singari ba’zi tillarda so‘z tartibi sintaktik jihatdan juda qat’iy, bu esa tarjimada
qiyinchilik tug‘diradi (Nida, 2001). Shu sababli, tarjimonlar til o‘ziga xosligini yaxshi tushunib,
har bir tildagi sintaktik normalarga mos ravishda tarjima qilishlari lozim. Bundan tashqari,
ba’zi tillarda ergash gaplarning tartibi ham farqlanadi, bu esa murakkab jumlalarni tarjima
qilishda qo‘shimcha muammolarni keltirib chiqaradi.
2. Zamonaviylik va fe’l zamonlari muammosi.
Turli tillarning fe’l zamonlari har doim bir-biriga to‘g‘ri kelavermaydi. Masalan, ingliz
tilida "I have seen this movie" jumlasi perfect zamonda bo‘lsa, o‘zbek tilida uni "Men bu kinoni
ko‘rganman" yoki "Men bu kinoni ko‘rdim" deb tarjima qilish mumkin. Har ikkisi ham to‘g‘ri
bo‘lsa-da, nozik ma’no farqlari mavjud. Arab tilida esa perfect va imperfect zamonlarning
o‘ziga xos ishlatilish qoidalari tarjimada qiyinchilik tug‘diradi (Hatim & Mason, 1997).
Zamonaviy tarjimada esa bu muammolarni hal qilish uchun tarjimon kontekstga e’tibor
berishi va tarjimaning tabiiyligini saqlashga harakat qilishi kerak. Ayniqsa, tarixiy matnlarni
tarjima qilishda fe’l zamonlarining mosligi juda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
3. Kelishik va kelishik qo‘shimchalari muammosi.
Ba’zi tillarda kelishik qo‘shimchalari mavjud bo‘lsa, ba’zi tillarda ular umuman
qo‘llanilmaydi. Masalan, rus tilidagi "Я горжусь своим успехом" jumlasini o‘zbek tiliga "Men
o‘z yutug‘im bilan faxrlanaman" deb tarjima qilamiz. Biroq, rus tilida kelishik aniq belgilangan
bo‘lsa, o‘zbek tilida bu biroz erkinroq ishlatilishi mumkin. Turk tillarida kelishik tizimi juda
murakkab bo‘lib, tarjima jarayonida noaniqliklar tug‘dirishi mumkin (Johanson & Csato,
1998). Tarjimon bu muammolarni hal qilish uchun ikki tilning grammatik xususiyatlarini
yaxshi bilishi va mos keladigan ekvivalentlarni tanlashi zarur. Kelishik qo‘shimchalari ba’zan
matnning urg‘usini o‘zgartirishi ham mumkin, bu esa tarjima jarayonida qo‘shimcha e’tibor
talab qiladi.
4. Mazmunni to‘g‘ri yetkazish va sintaktik moslik.
Sintaktik moslik har doim ham har xil tillarda bir xil bo‘lmaydi. Masalan, nemis yoki
koreys tillarida fe’l odatda gap oxirida keladi, lekin o‘zbek tilida fe’l odatda gapning boshida
yoki o‘rtasida joylashadi. Bu esa tarjima paytida sintaktik o‘zgarishlarni talab qiladi.
Shuningdek, agglutinativ tillardan biri bo‘lgan yapon tili bilan sintetik tillar o‘rtasidagi
sintaktik tafovutlar tarjimonlarga qiyinchilik tug‘diradi (Munday, 2008). Yana bir misol
sifatida, fransuz va ispan tillarida fe’lning oldidagi yordamchi fe’llar tarjima jarayonida muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun tarjima paytida sintaktik jihatlarni hisobga olish kerak.
5. Tarjimonning roli va yechimlar.
Grammatik muammolarni hal qilish uchun tarjimonlar quyidagi usullardan
foydalanishlari mumkin:
Matn mazmunini tushunish va kontekstga e’tibor qaratish.
Ikki tilning grammatik tuzilishini chuqur o‘rganish.
Tarjima jarayonida mos ekvivalentlarni topish va stilistik o‘zgarishlarni hisobga olish.
Mashinaviy tarjima tizimlaridan foydalanish, lekin insoniy tahrirni unutmang.
Tarjima nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha ilmiy adabiyotlarni o‘rganish va yangi
uslublarni tatbiq etish (Bell, 1991).
Tarjimaning grammatik muammolari turli tillarning o‘ziga xos xususiyatlari va
grammatik qonuniyatlari bilan bog‘liq. Ushbu muammolarni yengish uchun tarjimon chuqur
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
til bilimi va tarjima texnikalariga ega bo‘lishi kerak.To‘g‘ri yondashuv va aniq grammatik
tushunchalar bilan yuqori sifatli tarjimalarni yaratish mumkin. Kelajakda sun’iy intellekt va
mashinaviy tarjima tizimlari rivojlanishi bilan grammatik muammolarni hal qilishning yanada
mukammal usullari paydo bo‘lishi kutilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bell, R.T. (1991). Translation and Translating: Theory and Practice. Longman.
2.
Catford, J.C. (1965). A Linguistic Theory of Translation. Oxford University Press.
3.
Hatim, B., & Mason, I. (1997). The Translator as Communicator. Routledge.
4.
Johanson, L., & Csato, E.A. (1998). The Turkic Languages. Routledge.
5.
Munday, J. (2008). Introducing Translation Studies: Theories and Applications.
Routledge.
6.
Nida, E.A. (2001). Context in Translating. John Benjamins Publishing.
7.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
8.
Vinay, J.P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French and English: A
Methodology for Translation. John Benjamins Publishing.
9.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
10.
O‘zbek tilshunosligi va tarjima nazariyasi bo‘yicha mahalliy manbalar.
11.
Gutt, E.-A. (2000). Translation and Relevance: Cognition and Context. Routledge.
12.
Pym, A. (2010). Exploring Translation Theories. Routledge.
