YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
116
O‘ZBEK TILIDA GENDER KATEGORIYASINING LINGVISTIK IFODALANISHI
Matsabirova Durdona Maksudjon qizi
(Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, Filologiya va tillarni
o‘qitish (nemis tili) ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
e-mail: durdonamatsabirova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272991
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilida gender kategoriyasining lingvistik
ifodalanishi tahlil qilinadi. Asosan, til birliklarida jinsi anglatilgan shakllarning mavjudligi,
erkak va ayol kishilarga nisbatan ishlatiladigan so‘zlar, grammatik vositalar va semantik
yondashuvlar orqali genderning qanday ifodalanishi ko‘rib chiqiladi. Maqolada turli
olimlarning fikrlari asosida o‘zbek tilining gender neytralligi yoki gender farqlanishi
muhokama qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tili bilan boshqa tillardagi (masalan, rus, ingliz)
gender ifodalari qiyosiy tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Gender, o‘zbek tili, lingvistika, grammatik jins, semantika, gender
neytrallik, til va jamiyat.
Abstract:
This article explores the linguistic representation of gender in the Uzbek
language. It focuses on how gender is reflected in linguistic units, including gendered word
forms, the use of specific terms for males and females, and grammatical as well as semantic
tools. Drawing on the views of various scholars, the paper examines whether Uzbek is a
gender-neutral language or one that reflects gender distinctions. The study also includes a
comparative analysis of gender expression in Uzbek and other languages such as Russian and
English.
Keywords:
Gender, Uzbek language, linguistics, grammatical gender, semantics, gender
neutrality, language and society.
KIRISH.
Hozirgi davrda gender masalasi tilshunoslikda alohida tadqiqot yoʻnalishi sifatida
shakllanib bormoqda. Til nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy ongning ifodasi va jamiyatdagi
ijtimoiy munosabatlarning ko‘zgusi hisoblanadi. Shu boisdan, til vositasida jins (gender)ga oid
ijtimoiy rol, stereotip va tengsizliklarning qanday ifodalanishi alohida ilmiy e'tiborni talab
etadi. Bu maqolada o‘zbek tilida gender kategoriyasining lingvistik jihatdan ifodalanish
shakllari, ularning leksik, grammatik va pragmatik darajadagi ko‘rinishlari hamda zamonaviy
til taraqqiyoti bilan bog‘liq o‘zgarishlar tahlil qilinadi.
1. O‘zbek tilida grammatik jins kategoriyasining mavjud emasligi
Ko‘pgina yevropa tillarida jins grammatik kategoriya sifatida mavjud bo‘lib, otlar erkak,
ayol yoki neytral jinsga ajratiladi. Masalan, rus tilida „учитель“ (erkak o‘qituvchi) va
„учительница“ (ayol o‘qituvchi) shakllari mavjud. O‘zbek tilida esa bunday grammatik
farqlanish mavjud emas. B. Yo‘ldoshevning taʻkidlashicha, „O‘zbek tilida jins grammatik
kategoriya sifatida emas, balki semantik va leksik vositalar orqali ifodalanadi“ [Yo‘ldoshev,
2005: 143]. Bu holat o‘zbek tilini jinsiy neytral tilga yaqinlashtiradi, biroq bu til jinsiy
tenglikni to‘liq ifodalaydi degani emas.
2. Leksik darajadagi gender ifodasi
O‘zbek tilida jins semantik jihatdan ajratiladi. Masalan, „o‘g‘il-qiz“, „aka-opa“, „kuyov-
kelin“ kabi antonimik juftliklar orqali erkak va ayol jinslari ajratiladi. Shu bilan birga, ko‘plab
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
117
kasb nomlari neytral shaklda bo‘lsa-da, erkaklarga nisbatan ishlatilishi ustuvor. Misol uchun,
„shoir“, „olim“, „rahbar“ so‘zlari odatda erkaklarga nisbatan qo‘llaniladi, ayollarga nisbatan
esa „shoira“, „olima“ kabi shakllar mavjud bo‘lishiga qaramay, ular kamroq ishlatiladi.
Tilshunos X. Quronboyeva bu haqda shunday deydi: „O‘zbek tilidagi ko‘plab kasb va
ijtimoiy rol nomlari erkak jins uchun neytral sanaladi, bu esa ayol obrazining til tizimida
chekinishiga olib keladi“ [Quronboyeva, 2011: 89]. Bu holat gender tenglikka til orqali salbiy
ta'sir ko‘rsatadi.
3. Frazeologizmlar va maqollarda gender stereotiplari
Til orqali gender stereotiplari milliy tafakkurda mustahkamlanadi. O‘zbek tilidagi
maqollar va iboralarda erkak faol, rahbar, himoyachi sifatida, ayol esa uy ishlariga
mo‘ljallangan, itoatkor obrazda ifodalanadi:
Ayolning joyi uyda
Erkak kishi elda, ayol kishi uyda
Ayol kelsa, fayz kelar, erkak kelsa, obroʻ
Bu kabi ifodalar til orqali jamiyatdagi patriarxal qarashlarni mustahkamlaydi va gender
tenglik g‘oyalariga zid bo‘lishi mumkin.
4. Zamonaviy til taraqqiyotida gender neytrallik
Bugungi kunda gender tengligi tamoyillari tilga ham ta ʻsir ko‘rsatmoqda. Rasmiy
matnlar, OAV va ilmiy adabiyotlarda jinsiy neytral atamalarning qo‘llanilishi kuchaymoqda:
„xodim“, „rahbar“, „o‘qituvchi“, „mijoz“ kabi so‘zlar erkak yoki ayolga nisbatan farqlanmaydi.
Bu esa jamiyatda gender tengligi g‘oyasining til orqali ifodalanayotganidan dalolat beradi.
Tilshunos olima N. Turaevaning yozishicha: „Tarjimada, ommaviy matnlarda va rasmiy
hujjatlarda genderga xos iboralarni neytrallashtirish orqali tilning genderga nisbatan
sezuvchanligini oshirish mumkin“ [Turaeva, 2020: 70].
Genderning grammatik ifodalanishi:
O‘zbek tilida grammatik jins kategoriyasi mavjud emas, yaʻni otlar va feʻllar jinsga ko‘ra
shakllanmaydi. Bu xususiyat o‘zbek tilini gender neytral tillar qatoriga kiritadi. Masalan,
“u
o‘qidi”
gapida
“u”
so‘zidan shaxsning jinsi aniqlanmaydi. Bu jihat ingliz tilidagi
he/she
yoki
rus tilidagi
он/она
kabi jinsni ifodalovchi olmoshlarga qarama-qarshi turadi.
Tilshunos A. Jo‘rayevning fikricha, “O‘zbek tilidagi zamirlarning neytralligi til va
jamiyatdagi jinsiy tenglikni aks ettiradi” (Jo‘rayev, 2018, s. 42). Ammo bu holat, deydi olima G.
To‘xtayeva, ba’zida aniq jinsni bildirish zarur bo‘lgan matnlarda noaniqlik tug‘diradi
(To‘xtayeva, 2020).
Leksik darajadagi gender ifodalari:
O‘zbek tilida ayrim so‘zlar jinsiy farqni leksik darajada ifodalaydi: o‘g‘il – qiz, er – xotin,
aka – opa, kuyov – kelin kabi qarama-qarshi juftliklar orqali. Bunday juftliklar ko‘proq
madaniyatda mavjud bo‘lgan rollar ta’sirida shakllangan.
Misol uchun, “o‘qituvchi” yoki “shifokor” so‘zlari jinsiy neytral hisoblanadi, lekin
kundalik nutqda ularning jinsiy xususiyatlari ohang, matn konteksti yoki qo‘shimcha so‘zlar
orqali aniqlanadi: erkak o‘qituvchi, ayol shifokor.
Gender stereotiplari va ijtimoiy kontekst:
Til nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy ongning aksidir. Bu jihatdan olganda, ba’zan
o‘zbek tilida gender stereotiplari ifodalanadi. Masalan, “ayol kishi uyda o‘tirishi kerak” kabi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
iboralar til orqali ijtimoiy norma sifatida singdirilishi mumkin. Tilshunos I. G‘ulomov bu
holatni “lingvistik patriarxallik” deb ataydi va bu iboralarning jamiyatdagi rol taqsimotiga
xizmat qilishini ta’kidlaydi (G‘ulomov, 2019).
XULOSA.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilida grammatik jins kategoriyasi mavjud emas, ammo jins
semantik va leksik darajada faol ifodalanadi. Bu tilning ba'zi jihatdan gender neytral bo‘lishiga
qaramay, stereotipik ifodalar va ijtimoiy rol taqsimoti hali ham kuchli. Zamonaviy til rivoji esa
gender tengligi yo‘lida muhim qadamlar tashlayotganini ko‘rsatadi. Tilshunoslikda bu
yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlar orqali tilni insonlar o‘rtasidagi tenglikni ta'minlovchi
vosita sifatida shakllantirishga erishish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo‘rayev, A. O‘zbek tilida shaxs olmoshlari va ularning kommunikativ vazifalari.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. s. 2018. 42–45.
2.
To‘xtayeva, G. O‘zbek tili morfologiyasida gender neytrallik masalalari. Til va jamiyat
ilmiy jurnali, №2, 2020. 31–37-b
3.
G‘ulomov, I. Til va gender: lingvistik patriarxallikning akslari. O‘zbek tilshunosligi
masalalari, №4, 2019. 25–29-b
4.
Qodirova, D. Jahon tillarida gender differensialligi: ingliz va o‘zbek tillari misolida.
Filologik tadqiqotlar jurnali, №1, 2021. 55–61-b
