YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
70
JOMIY VA NAVOIY ASARLARINING TALQINI
Abduraxmonova Lola Mamanazarovna
Surxondaryo vil. Denov tumani 22 maktab ona tili va adabiyoti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15296087
Annotatsiya:
mazkur tezisda Sharq adabiyotining yirik vakillari — Abdurahmon Jomiy
va Alisher Navoiy ijodiy merosining o‘zaro bog‘liqligi, ularning asarlaridagi tasavvufiy va
ma’rifiy g‘oyalarning talqini tahlil etiladi. Mualliflar o‘rtasidagi ustoz-shogirdlik munosabatlari
hamda ularning adabiy maktablaridagi o‘xshash va farqli jihatlar ilmiy asosda yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Jomiy, Navoiy, tasavvuf, ma’rifat, adabiy meros, ilmiy-falsafiy talqin.
Kirish
Sharq uyg‘onish davrining zabardast siymolari bo‘lmish Abdurahmon Jomiy va Alisher
Navoiy o‘z asarlari orqali nafaqat adabiyot, balki ma’naviyat va tasavvuf tarixida ham beqiyos
iz qoldirgan shaxslardir. Ularning ijodida ruhiy kamolot, ilohiy ishq, insoniy fazilatlar va
ma’rifat tarannum etiladi. Jomiyning murabbiylik roli va Navoiyga ko‘rsatgan ruhiy-madaniy
ta’siri turkiy va fors-tojik adabiyotlari rivojida muhim o‘rin egallaydi.
Asosiy qism
1. Jomiy ijodi va uning asosiy g‘oyalari
Abdurahmon Jomiy (1414–1492) fors-tojik adabiyotining so‘nggi klassiklaridan biri
bo‘lib, “Nafahat ul-uns”, “Bahoriston”, “Haft Awrang” kabi asarlari bilan mashhurdir. Jomiy
ijodining asosiy yo‘nalishi tasavvuf falsafasiga qaratilgan bo‘lib, unda insonning ruhiy
poklanishi, ilohiy haqiqatga yetishish yo‘li yoritiladi. Uning asarlarida ma’rifat va axloqiy
yetuklik asosiy mavzu sifatida ilgari suriladi.
Jomiy o‘z zamonasining falsafiy va diniy bilimlarini mukammal egallagan bo‘lib,
tasavvufning nazariy va amaliy jihatlarini she’riy shaklda ifoda etgan. U ilohiy ishqni inson va
Xudo o‘rtasidagi eng oliy bog‘liqlik deb talqin etadi.
2. Alisher Navoiy ijodi va uning ma’naviy ildizlari
Alisher Navoiy (1441–1501) o‘zbek adabiyotining asoschisi sifatida milliy til va
adabiyotni yuksaltirishda ulkan xizmat qilgan. Uning “Xamsa”, “Mahbub ul-qulub”, “Lison ut-
tayr” kabi asarlarida insoniy fazilatlar, adolat, ilm-fan qadri, va ma’rifat tarannum etiladi.
Navoiy Jomiy bilan yaqindan munosabatda bo‘lib, uni ustoz sifatida e’zozlagan. Jomiy
asarlaridan ilhomlangan holda Navoiy o‘z ijodida tasavvufiy g‘oyalarni turkiy xalqlarga xos
ma’naviy qadriyatlar bilan boyitdi. Xususan, “Lison ut-tayr” asarida Attorning va Jomiyning
tasavvufiy motivlari o‘ziga xos tarzda milliy ruhda ifodalangan.
3. Jomiy va Navoiy asarlaridagi umumiy va farqli jihatlar
Umumiyliklar:
Ilohiy ishq va tasavvufiy kamolot g‘oyalari;
Axloqiy-ruhiy yetuklikka chaqiriq;
Bilim va ma’rifatning inson hayotidagi o‘rni.
Farqli jihatlar:
Jomiy forsiy adabiy an’analarga tayanib, ko‘proq falsafiy-tasavvufiy uslubda ijod qilgan;
Navoiy esa milliy til – turkiy tilda adabiyot yaratib, uni xalqchil ruhda rivojlantirgan;
Jomiy asarlari ko‘proq nazariy tasavvufiy fikrlarni ifodalasa, Navoiy bu fikrlarni hayotiy
va ijtimoiy masalalar bilan bog‘lab talqin qiladi.
4. Talqin va ilmiy ahamiyati
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
71
Jomiy va Navoiy asarlarining talqini nafaqat ularning shaxsiy ijodiy rivojlanishini
tushunish, balki Sharq madaniy va ma’naviy taraqqiyoti tarixini o‘rganish uchun ham
muhimdir. Ularning asarlarida ifodalangan axloqiy qadriyatlar, tasavvufiy tafakkur va ilm-
ma’rifatga intilish bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Xulosa
Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy — Sharq adabiyoti va ma’rifatining ikkita buyuk
siymosi sifatida, o‘z davrining ilmiy va ruhiy yuksalishiga ulkan hissa qo‘shgan shaxslardir.
Ularning ijodida tasavvuf va ma’rifat g‘oyalari uyg‘unlashib, adabiyot orqali insoniyatning
ma’naviy kamolot sari intilishini aks ettirgan. Bugungi kunda Jomiy va Navoiy asarlarini talqin
qilish, ularning ma’naviy merosini o‘rganish va targ‘ib etish yosh avlod tarbiyasida katta
ahamiyatga egadir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jomiy A. “Nafahat ul-uns”. — Toshkent: Fan, 1983.
2.
Navoiy A. “Mahbub ul-qulub”. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa
ijodiy uyi, 1981.
3.
G‘aniyev B. “Navoiy va Jomiy”. — Toshkent: Fan, 1970.
4.
Karimov I. “Alisher Navoiy – buyuk mutafakkir va shoir”. — Toshkent: O‘zbekiston,
1991.
