YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
KICHIK MAKTAB YOSHIDA O‘QUV MOTIVLARINI SHAKLLANTIRISHINING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Abdulxamidova Moxigul Bobirjon qizi
Andijon Davlat Pedagogika Instituti,
Pedagogika yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
mohigulabdulkhamidova@gmail.com
+998979963494
https://doi.org/10.5281/zenodo.15294422
Annotatsiya
Kichik maktab yoshi — bu bolaning shaxsiy va intellektual rivojlanishida hal qiluvchi
bosqich bo‘lib, aynan shu davrda o‘quv motivlari shakllanishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur tezisda o‘quv motivlarini shakllantirishning psixologik xususiyatlari, uning rivojlanish
bosqichlari va ta’lim jarayonidagi roli tahlil qilinadi. O‘quv motivlari bolaning ta'lim faoliyatiga
bo‘lgan qiziqishini uyg‘otadi, ichki ehtiyoj va maqsadlarning shakllanishiga asos bo‘ladi.
Motivlarning shakllanishiga ijtimoiy muhit, oila, maktabdagi o‘qituvchi va sinfdoshlar ta’sir
ko‘rsatadi. O‘quv motivlarining mustahkam rivojlanishi bolalarda bilim olishga bo‘lgan ichki
ehtiyojni, o‘z-o‘zini rivojlantirish va o‘zlashtirish istagini kuchaytiradi. Tezisda kichik maktab
yoshidagi bolalarda motivatsiyaning tashqi va ichki omillari, ularni rivojlantirish usullari,
shuningdek, o‘qituvchilarning va ota-onalarning bu jarayondagi roli batafsil yoritilgan.
Psixologik tadqiqotlarga tayangan holda, bolalarning o‘quv faoliyatidagi motivatsion
xususiyatlari va ularning ta’lim jarayoniga ta’siri keng ko‘rib chiqiladi. Ushbu tadqiqot
natijalari kichik maktab yoshidagi bolalarda barqaror o‘quv motivlarini shakllantirish uchun
samarali metodik yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
kichik maktab yoshi, o‘quv motivatsiyasi, ichki motiv, tashqi motiv,
sixologik rivojlanish, oila ta’siri, o‘qituvchi roli, o‘quv faoliyati.
Kirish
Kichik maktab yoshi inson hayotidagi eng muhim rivojlanish bosqichlaridan biridir.
Aynan shu davrda bolalarning shaxsiy xususiyatlari, bilim olishga bo‘lgan qiziqishlari va o‘quv
motivlari shakllanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun ta’lim jarayoni nafaqat bilim
berish, balki ularda ijtimoiy tajriba, o‘z-o‘zini anglash va o‘z-o‘zini rivojlantirish ko‘nikmalarini
rivojlantirish vositasi hamdir.
O‘quv motivlari bolaning ta’lim faoliyatiga nisbatan qiziqishini belgilovchi psixologik
omil hisoblanadi. Ushbu motivlar bolaning bilim olishga, rivojlanishga va o‘zini namoyon
qilishga bo‘lgan ichki ehtiyojlarining shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. Bu jarayon o‘z-o‘zidan
sodir bo‘lmaydi; aksincha, u ijtimoiy muhit, oila tarbiyasi, maktabdagi ta’lim muhiti va
o‘qituvchi shaxsiyati ta’sirida rivojlanadi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kichik maktab yoshidagi bolalarda motivatsiya
ko‘pincha tashqi omillar – mukofot, maqtov yoki jazo orqali shakllana boshlaydi. Biroq vaqt
o‘tishi bilan, ta’lim jarayonining to‘g‘ri tashkil etilishi natijasida ichki motivlar — bilimga
qiziqish, o‘z-o‘zini rivojlantirish ehtiyoji shakllana boshlaydi. Ushbu ichki motivlar esa
bolalarning mustaqil va ijodiy fikrlashini, mustahkam o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Bugungi ta’lim tizimida bolalarning o‘quv motivlarini shakllantirish dolzarb
masalalardan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ta’lim sohasini isloh qilishga doir
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
62
nutqlarida ta’lim sifatini oshirish, yosh avlodni bilimga chanqoq va maqsadga intiluvchan etib
tarbiyalash zarurligini ta’kidlab kelmoqda. Shu sababli, kichik maktab yoshida o‘quv
motivlarini shakllantirish, ularning shaxsiy va akademik rivojiga kuchli asos yaratadi.
Kichik maktab yoshida o‘quv motivlarini shakllantirish o‘ziga xos psixologik jarayon
hisoblanadi. Bu jarayon bolalarning individual xususiyatlari, o‘qituvchi va ota-onalarning
pedagogik yondashuvlari, shuningdek, ta’lim muhitining qiziqarli va rag‘batlantiruvchi tashkil
etilishiga bog‘liq.
Motivatsiyaning shakllanishida bolalarda dastlab tashqi motivlar — baho olish, maqtov
eshitish, mukofot olish kabi omillar ustunlik qiladi. Tashqi motivatsiyaning o‘rni muhim
bo‘lsa-da, asosiy maqsad ichki motivatsiyani shakllantirishdir. Ichki motivatsiya bolada bilim
olishga, o‘zining mustaqil o‘rganish faoliyatiga nisbatan qiziqish uyg‘otadi va mustahkam
ta’lim motivlarini rivojlantiradi.
Shuningdek, o‘quv topshiriqlari bolaning qiziqishlariga mos va uning intellektual
darajasiga moslashtirilgan bo‘lishi zarur. O‘quv jarayonida qiziqarli usullar, ijodiy topshiriqlar
va musobaqalar o‘tkazish bolalarning faol ishtirokini va motivatsiyasini oshiradi.
O‘qituvchining samimiy munosabati, individual yondashuvi va rag‘batlantirishi
motivatsiyaning shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Motivatsiyani mustahkamlash uchun ota-onalar va o‘qituvchilar hamkorligining
ahamiyati katta. Ota-onalar farzandlarining muvaffaqiyatlarini qadrlab, ularni rag‘batlantirib
borishlari kerak. Barcha pedagogik chora-tadbirlar kichik maktab yoshidagi bolalarda bilim
olishni ijobiy tajriba sifatida qabul qilishga yordam berishi zarur.
Xulosa
Kichik maktab yoshida o‘quv motivlarini shakllantirish bolaning kelajakdagi ta’lim
muvaffaqiyati va shaxsiy rivojlanishi uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, bolalarning motivatsiyasi qanchalik erta shakllansa, ularning bilim olishga
bo‘lgan qiziqishi va mustaqil fikrlash qobiliyati shunchalik yuqori darajada rivojlanadi.
Tashqi motivlardan ichki motivlarga o‘tish jarayonini to‘g‘ri boshqarish pedagogik
faoliyatning muhim vazifalaridan biridir. O‘qituvchilar bolalarning individual qobiliyatlarini
inobatga olgan holda, ular uchun qiziqarli va maqsadli o‘quv vazifalarini shakllantirishlari
kerak. Bu jarayonda doimiy rag‘bat, mustahkam aloqa va ijobiy emotsional muhit muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ota-onalar ham bolalarining bilim olish jarayonida faol ishtirok etib, ularning
harakatlarini qadrlashlari va qo‘llab-quvvatlashlari lozim. Oilaviy va maktabdagi ijobiy muhit
bolalarda mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini, maqsadga intiluvchanlik va o‘z-o‘zini
rivojlantirish istagini shakllantiradi.
Shunday qilib, kichik maktab yoshida o‘quv motivlarini shakllantirish faqat bir
tomonlama ta’sir emas, balki pedagogik jarayon, oila tarbiyasi va bolalarning shaxsiy tajribasi
bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Uni to‘g‘ri boshqarish orqali
barkamol, bilimga chanqoq va maqsadga intiluvchan avlodni tarbiyalash mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
63
1.
Абдуллаева Н.Р. Bolalarda o‘quv motivatsiyasini shakllantirishning psixologik asoslari.
— Toshkent: Fan, 2021.
2.
Vygotskiy L.S. Bolalar psixologiyasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
3.
Hasanboeva M.Q. Kichik maktab yoshidagi bolalar psixologiyasi. — Toshkent: Ilm Ziyo,
2019.
4.
Сухомлинский V.A. Yurakdan yurakka ta’lim. — Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
