YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
35
SO‘FI OLLOYOR ASARLARIDA MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYA KONSEPSIYASI
Kotibov Rustamxon Bositxon o'g'li
Namangan davlat universeteti Mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15293903
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada So‘fi Olloyorning ijodiy merosida ma’naviy-axloqiy tarbiya
konsepsiyasi qanday shakllangani va uning mazmun-mohiyati tahlil etiladi. Shoirning
asarlarida ilgari surilgan axloqiy va ruhiy qadriyatlar, Sufiy ta’limotining amaliy ko‘rinishi
sifatida, o‘quvchilarni nafaqat individual, balki ijtimoiy jihatdan ham kamol toptirishga
qaratilgani ko‘rsatib beriladi. Maqolada So‘fi Olloyorning buyuk mutafakkirlar merosidan
ilhomlangan holda, milliy til va urf-odatlarga mos ravishda xalqchil usulda ta’lim-tarbiya
g‘oyalarini yetkazgani alohida urg‘u bilan ta’kidlanadi. Shuningdek, uning asarlarida ijtimoiy
adolat, xoksorlik, hayo, sabr va insof kabi fazilatlarning uqtirilishi, zamonaviy talim-tarbiya
tizimida ham yuksak ahamiyatga ega ekani ilmiy asosda ko‘rsatib o‘tiladi.
KALIT SO‘ZLAR:
So‘fi Olloyor, ma’naviy-axloqiy tarbiya, Sufiy meros, milliy qadriyatlar,
adabiy meros, axloqiy konsepsiya
So‘fi Olloyor (ba’zi manbalarda Sufi Allayar nomi bilan ham tilga olinadi) o‘zbek
adabiyoti va ma’naviy hayotida alohida o‘rin tutuvchi siymo bo‘lib, uning asarlari xalqning
tafakkuri va ma’naviyatini shakllantirishda benihoya muhim ahamiyatga ega. Mazkur ijodkor
asarlarini asosan Sufiy ta’limot tamoyillariga tayanib yozgan bo‘lsa-da, uning she’rlari, nasriy
bayonlari hamda pand-nasihatlari o‘zbek milliy qadriyatlari va axloqiy mezonlari bilan
uyg‘unlashgani bois keng ommaga tushunarli va ta’sirchan bo‘lgan. Ushbu maqolada So‘fi
Olloyorning ma’naviy-axloqiy tarbiya borasidagi konsepsiyasini shakllantirgan asosiy omillar,
shu jumladan, Sufiy ta’limotining roli, milliy til va folklor an’analari bilan uyg‘unlashuvi,
shuningdek, xalq orasidagi ta’sir doirasi haqida batafsil fikr yuritiladi.
So‘fi Olloyorning ijodi XVII–XVIII asrlar oralig‘ida shakllangan deb taxmin qilinadi. Bu
davrda Markaziy Osiyo, xususan o‘zbek xalqi orasida turli siyosiy o‘zgarishlar, iqtisodiy
inqirozlar, din va mafkura masalalarida yangilanishlar sodir bo‘layotgan edi. Sufiylar tariqati
va ulamolar jamiyati ana shu muhitda milliy o‘zlikni saqlab qolish, ma’naviy-axloqiy
qadriyatlarni mustahkamlashda katta rol o‘ynagan. So‘fi Olloyor ham shunday zamonda o‘z
ijodiy faoliyatini boshlagan bo‘lib, u xalq ichiga singib ketgan, omma bilan bevosita muloqot
qilgan holda asarlarini yaratgan. Uning asarlarida Sufiylikning nazariy tamoyillari ham, amaliy
tarbiya usullari ham o‘z ifodasini topadi. She’rlarida ham, hikmat va nasihatlarida ham
jamiyatdagi adolatsizliklar, insoniy illatlar, ma’naviy tanazzul keskin tanqid qilingan, shu bilan
birga, bu muammolarning yechimi sifatida xoksorlik, mehr-oqibat, sabr-qanoat, adolat, hayo
va insof kabi sifatlar ulug‘langan.
Birinchi navbatda aytish joizki, So‘fi Olloyorning ma’naviy-axloqiy tarbiya konsepsiyasi
Sufiylikning pirovard maqsadi — qalb pokligi va Parvardigorga muhabbat orqali o‘zini
takomillashtirish g‘oyasiga tayangan. Biroq bu jarayon faqatgina shaxsiy ruhan kamolot bilan
cheklanmasdan, ayni paytda ijtimoiy mas’uliyat, boshqalarga mehr-oqibat ko‘rsatish, jamiyat
manfaati uchun xizmat qilish singari fazilatlarni ham o‘z ichiga oladi. So‘fi Olloyor izohicha,
odamzod Haq yo‘lida sobit turish va ayni vaqtda jamiyatdagi ijtimoiy adolatni saqlash,
odamlarga yaxshilik qilish bilan chin ma’nodagi ma’naviy barkamollikka erishishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
36
Aynan shu ma’noda uning asarlaridagi axloqiy tarbiya konsepsiyasi bir necha tarkibiy
qismdan iborat. Eng avvalo, Olloyor insonga xos asosiy illatlarni — kibru havo, hasad,
tamagirlik va riyoni qoralab, bu illatlardan xalos bo‘lishni shaxsiy tarbiyadagi birinchi vazifa
sifatida qayd etadi. U kibru havo va riyoni xususan “nafsoniy makr” deya atab, ilm va amal
bilan band bo‘lgan odam hamisha kamtarin bo‘lishi, boshqalardan ustunman deb maqtanish
o‘rniga o‘z kamchiliklarini izlash, Parvardigor oldida tan behuda bir maxluq ekanini
unutmaslik lozimligini uqtiradi. Buning aksi o‘laroq, inson ko‘nglini takabbur egallab olsa, u
ilm-ma’rifatdan bebahra qolishi, ijtimoiy muhitga ham ziyon yetkazishi mumkinligini u o‘ziga
xos badiiy timsollar orqali ifodalaydi.
Ikkinchi muhim tarkibiy qism — haqiqatni bilishga bo‘lgan intilish. So‘fi Olloyorga ko‘ra,
ma’naviy-axloqiy tarbiya insonni chuqur tafakkurga, o‘z amallarini tahlil qilishga undaydi.
Buning uchun esa avvalo kalb pokligi, xolis niyat va halollik zarur. U ko‘plab she’rlarida
dunyoviy munosabatlarni aqliy-idrokiy o‘lchov bilan emas, balki ma’naviy mezonlar bilan
baholash fikrini ilgari suradi. Masalan, inson diniy amallarni bajarish orqali emas, balki o‘sha
amallarga qalbdan sadoqatli bo‘lishi, muhabbat va samimiyat bilan xizmat qilishni ma’naviy
balandlikka eltuvchi yo‘l deya ko‘rsatadi. Bu holat, didaktik adabiyotda ham, Sufiylikdagi
“botin” (ichki jihat) ga e’tibor berish tamoyili bilan hamohangdir.
Uchinchi tarkibiy qism, albatta, jamiyatda aynan o‘zaro yordam, insof, diyonat kabi
fazilatlarni targ‘ib etishdir. So‘fi Olloyorning asarlarida jamiyatdagi turli toifadagi insonlar —
dehqon, hunarmand, savdogar, mudarris, hatto hukmdorlar ham tilga olinadi. U har bir kasb
egasining o‘z mas’uliyatini halollik bilan ado etishini ayni eng oliy fazilat deb hisoblaydi. Inson
qaysi kasbda bo‘lmasin, agar u o‘z kasbining fidoyisi bo‘lsa, adolatdan chekinmasa, u holda bu
ham ma’naviy barkamollikning bir bo‘lagi sifatida qadrlanadi. So‘fi Olloyor nazarida, din ham,
dunyo ham barqaror bo‘lishi uchun avvalo halollik va xolis xizmat zarur. Bu — ma’naviy
tarbiyaning jamiyat manfaatini koʻzlagan, ijtimoiy mas’uliyatga yo‘naltirilgan ko‘rinishidir.
Ko‘plab manbalarda So‘fi Olloyor asarlarini ommaga yaqin bo‘lgan tilda yozgani
ta’kidlanadi. U paytda adabiy til sifatida fors tilidan yoki har bir kasb-kor doirasida turlicha
aralash tillardan foydalanish keng tarqalgan edi. Biroq Olloyor she’rlarini o‘zbek tilining
xalqchil shaklida yozib, hamma tushunadigan tilda tushuntirib bergani uning axloqiy
g‘oyalarining keng ommaga singishida alohida o‘rin tutdi. Tabiiyki, bu bilan u Sufiy
ta’limotining murakkab falsafiy konsepsiyalarini ham oddiy xalq diliga yaqin uslubda
izohlashga erishgan. Natijada uning risolalari ham, qasida yoki ruboiy shaklidagi she’rlari ham
tildagi soddalik tufayli yorqin ta’sir kuchiga ega bo‘lgan.
So‘fi Olloyor ijodi orqali shakllangan ma’naviy-axloqiy tarbiya konsepsiyasini batafsil
tahlil qilar ekanmiz, ikki muhim omilni ham eslatib o‘tish joiz. Birinchidan, uning ijodi avvalo
Sufiy zodagonlar hamjamiyatida emas, balki oddiy xalq orasida tarqalgan. Ya’ni, Olloyor din
peshvolari, mudarrislar yoki saroy mullo-mashoyixlaridan tashqari, bevosita xalqning
turmush tarzini bilgan, ularning muammolariga hamdu gamini tinglagan. Bu omil uning
axloqiy g‘oyalari hayotiyligini, samimiy ohangda yangrashini ta’minlagan. Ikkinchi omil —
Olloyorning ijodiy merosi xalq orasida, turli to‘ylar, yig‘inlar, aytgulik o‘tirishlarda qo‘shiq va
hikmat sifatida aytilib, avloddan-avlodga o‘tgan. Buning natijasida uning pand-nasihatlari,
axloqiy qarashlari og‘zaki ijodga singib, o‘zbek xalqining ijtimoiy-ma’naviy xotirasida
mustahkam o‘rnashgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
37
Maqolaning muhim nuqtalaridan yana biri shundaki, So‘fi Olloyorning asarlarida axloqiy
tarbiya bilan birga ilm-ma’rifat masalalari ham ustuvor mavzulardan biri ekanini ko‘rish
mumkin. U ilmga intilish, kitob mutolaasi, ustoz oldida xoksor va ehtiromli bo‘lish, ilmga
xizmat qilishni ham xuddi diniy farz kabi qadrlaydi. Bunda u Haq taologa yetishish yo‘lida
nafaqat zikr va samo’, balki aqliy-ma’rifiy kamolot ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Zero,
ollohga yaqinlashish uchun inson ma’rifat bilan qalbni ziynatlab, hayotda ilmni to‘g‘ri qo‘llashi
zarurligini uqtiradi. Shu bois So‘fi Olloyorning asarlari xalq orasida chindan ham “pandnoma”
yoki “hikmatnoma” tusini olgan, ular orqali ayni paytda aqliy va ma’naviy tarbiya bir paytning
o‘zida amalga oshirilgan.
Olloyorning ijodidagi ana shunday uyg‘unlikdan kelib chiqib, zamonaviy talim-tarbiya
nazariyalarida ham uning merosiga alohida e’tibor qaratish mumkin. U Sufiylikning chuqur
falsafiy nuqtayi nazarlarini juda oddiy uslub bilan tushuntirish orqali ko‘pgina hozirgi
pedagogik tamoyillar — masalan, yoshlarning ruhiy ehtiyojlarini hisobga olish, ularga yaqin
tilda gapirish, didaktik materyalni hayotiy misollar bilan boyitish kabi metodlarni amalda
qo‘llagan. Xususan, u adabiy shakllar (she’r, ruboiy, qit’a) orqali murakkab g‘oyalarni oddiy
ifodalab, tinglovchi yoki o‘quvchining hissiy va aqliy qiziqishlarini uyg‘otgan. Bunday
yondashuv bugun ham dolzarb: zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida shaxsiy namuna, jonli
misol va hayotiy manzara orqali o‘quvchilarda axloqiy immunitetni mustahkamlash g‘oyat
muhimdir.
Shuningdek, So‘fi Olloyor ijodining tarbiyaviy qiymati ham milliy mentalitet, ham diniy-
ma’rifiy an’analar prizmasida kuchli. Uning asarlarida xotin-qizlar, bolalar, keksalar huquqi,
shuningdek, odamlar o‘rtasidagi hurmat, mehr-oqibat, bag‘rikenglik g‘oyalari ham uchrab
turadi. Bunda u, asosan, Qur’on va hadisga asoslangan, Sufiylikda rivojlangan “koinot — inson
ko‘zgusi” tamoyilini ilgari suradi. Odamlar bir-biri bilan yaxshi munosabatda bo‘lsa, bu albatta
inson qalbining pokligi va Ollohga muhabbatidan darak beradi, deydi u. Natijada, jamiyatda
o‘zaro ishonch mustahkamlanadi, shu orqali inson qalbida ezgulik ildiz otadi. Bu, shubhasiz,
ma’naviy tarbiyaning eng yetakchi konsepsiyalaridan biridir.
Yana bir diqqatga sazovor jihat shuki, So‘fi Olloyor asarlarida namuna sifatida turli
payg‘ambarlar, avliyolar, tarixiy shaxslar misoli keltiriladi. Bu misollar uning didaktikaga xos
tasvir uslubi bilan qorishgan holda, qat’iy axloqiy mezonlarni takror va takror eslatadi. Bunda,
albatta, Olloyor zamon va makon farqlarini hisobga olgan holda, voqealarni xalq ongi uchun
tushunarli shaklda qayta bayon qiladi. Masalan, payg‘ambarlar qissalari yoki tasavvuf
shayxlarining hayotiy ibratlari o‘zbek hayot tarziga mos o‘xshashliklar bilan tasvirlanadi. Bu,
ma’naviy-axloqiy tarbiyaning ildizlariga qayta e’tibor qaratishga undaydi: ya’ni, insoniyat
tarixi mobaynida jamiki buyuk insoniy fazilatlar avlodlar orasida aynan ibratli hikoyatlar
orqali davom etib kelgan.
Shu bilan birga, tarixiy manbalarda So‘fi Olloyorning asarlari og‘zaki ravishda keng
yoyilgani, ba’zida to‘ylar, marosimlar yoki xonadonlarda biror-bir tantana chog‘ida ham uning
she’rlari o‘qilgani haqida xabarlar uchraydi. Bu holat uning ijodini faqat zohidona uzlatlarga
xos bo‘lgan Sufiy hikmat sifatida emas, balki keng xalqimiz hayotida real amaliy mazmun kasb
etgan didaktik manba sifatida ham qarash lozimligini ko‘rsatadi. Yoshlar o‘rtasida tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo‘lgan o‘sha she’rlar zamirida xalqona udumlar, shuningdek, diniy e’tiqodga
ijtimoiy nuqtayi nazardan yondashish falsafasi ham mujassam topgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
38
Xulosa qilish mumkinki, So‘fi Olloyor ijodida shakllangan ma’naviy-axloqiy tarbiya
konsepsiyasi insonni uning botiniy va zohiriy fazilatlari uyg‘unlashuvi orqali kamolga
yetkazishni maqsad qilgan. Bu yo‘lda ilm-ma’rifatga tayanish, ulug‘lar va peshvolarning ibratli
misollaridan foydalanish, milliy urf-odat va an’analarni qadrlash, o‘zaro hurmat va adolat
tamoyillarini hayotga tatbiq etish kabi ko‘plab omillar ustuvor o‘rin tutadi. Ushbu konsepsiya,
o‘zbek xalqining asrlar mobaynida shakllangan an’anaviy tarbiya uslublari bilan mushtarak
bo‘lib, Sufiylikning chuqur ma’naviy mazmunini hayotiy misollar yordamida singdirishi bilan
ham ahamiyatlidir. Uning asarlari, avvalo, she’riy tuzilishda bo‘lgani bois, hissiy
ta’sirchanlikka boy, bu esa tarbiyaviy g‘oyalarni chuqurroq qabul qilishga imkon beradi.
Zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonlarida ham So‘fi Olloyorning ma’naviy merosidan
foydalanish mumkinligi, xususan, yosh avlodda ongli tarzda axloqiy immunitetni
shakllantirishda, milliy qadriyatlar va diniy e’tiqod tushunchalarini uyg‘un ravishda
izohlashda uning ijodi juda qo‘l kelishini ko‘rsatadi. Shu boisdan, uning asarlarini ilmiy tadqiq
etish, maktab va oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilan birgalikda o‘rganish, hamda
tarbiyaviy tadbirlarda foydalanish nafaqat o‘zbek adabiyotini, balki ma’naviy hayotni ham
boyitishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
DeWeese, D. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba Tukles and
Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. – University Park : Penn State University
Press, 1994. – 573 p.
2.
Frank, A. Bukhara and the Muslims of Russia: Sufism, Education, and the Paradox of
Islamic Prestige. – Leiden : Brill, 2012. – 349 p.
3.
Muminov, A. Sufi Traditions in Central Asia: Key Figures and Textual Legacy // Central
Asian Review. – 2019. – Vol. 12, № 2. – p. 45–67.
4.
Yassaviy, A. Hikmatlar / Ed. by Rakhimov S. – Tashkent : Adib, 2008. – 192 p.
5.
National Encyclopedia of Uzbekistan. Sufism in Uzbekistan: Historical Evolution and
Cultural Impact / Vol. 8. – Tashkent : FAN, 2005. – p. 112–125.
