YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
MAKTABGACHA 6 YOSHLI BOLANING TASHABBUSKORLIGINI OSHIRISH
Tojiboyeva Mahdiyabonu
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha talim yonalishi 201-guruh talabasi.
Kadirova Omadxon
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.15302760
Annotatsiya:
Mazkur ishda maktabgacha ta’lim yoshidagi, xususan 6 yoshli bolalarning
tashabbuskorligini oshirish yo‘llari o‘rganilgan. Bolaning ijtimoiy-psixologik rivojlanishida
tashabbuskorlik muhim o‘rin tutadi, chunki u bolaning mustaqil fikrlashi, yangilikka intilishi
va o‘z fikrini erkin ifoda eta olish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Tadqiqotda bolalar
tashabbuskorligini rag‘batlantirishga qaratilgan interfaol o‘yinlar, rolli mashg‘ulotlar, ijodiy
topshiriqlar va o‘yinli faoliyat turlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, pedagog
va ota-onalarning bu jarayondagi o‘rni, ularga beriladigan tavsiyalar yoritiladi. Ish natijasida 6
yoshli bolalarda tashabbuskorlikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi samarali usullar taklif
etiladi.
Abstract:
This work studies ways to increase the initiative of preschool children,
especially 6-year-olds. Initiative plays an important role in the socio-psychological
development of a child, as it forms the child's independent thinking, striving for innovation,
and the ability to freely express his or her own thoughts. The study analyzes the effectiveness
of interactive games, role-playing exercises, creative tasks, and game activities aimed at
stimulating children's initiative. It also highlights the role of educators and parents in this
process, and the recommendations given to them. As a result of the work, effective methods
are proposed to develop initiative in 6-year-old children.
Kalit so’zlar:
maktabgacha ta’lim, 6 yoshli bola, tashabbuskorlik, rivojlanish, ijodiy
faoliyat, o‘yinli metodlar, mustaqil fikrlash, pedagogik yondashuv, motivatsiya, interfaol
usullar.
Keywords:
preschool education, 6-year-old child, initiative, development, creative
activity, game methods, independent thinking, pedagogical approach, motivation, interactive
methods.
Kirish:
Zamonaviy jamiyatda har tomonlama barkamol, mustaqil fikrlovchi,
tashabbuskor va ijtimoiy faollikka ega bo‘lgan shaxsni shakllantirish ta’lim-tarbiyaning
ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Bu jarayon, eng avvalo, shaxs kamolotining
boshlang‘ich bosqichi bo‘lgan maktabgacha yosh davridan boshlanishi lozim. Ayniqsa, 6 yoshli
bola rivojlanishida tashabbuskorlik – ya’ni mustaqil ravishda g‘oya ilgari surish, faoliyatni
rejalashtirish va uni amalga oshirishga intilish kabi sifatlar juda muhimdir. Tashabbuskorlik
bolaning faolligini, o‘ziga ishonchini, fikrlash mustaqilligini va ijodiy salohiyatini
rivojlantiradi. Ilmiy-pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi
bolalarda tashabbuskorlik tabiiy holat sifatida namoyon bo‘ladi. Ammo bu fazilatning
to‘laqonli shakllanishi va mustahkamlanishi muayyan pedagogik sharoitlar, oilaviy muhit,
psixologik qo‘llab-quvvatlash hamda o‘yin, ijodiy faoliyat kabi vositalar orqali amalga
oshiriladi. Ayniqsa, 6 yoshli bolalar maktab hayotiga tayyorlanayotgan murakkab o‘tish
davrida bo‘lib, ular o‘zini anglash, muhitga moslashish, shaxsiy fikrini ifoda etish va tashabbus
ko‘rsatish qobiliyatini faol tarzda rivojlantira boshlaydilar. Bugungi kunda maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida innovatsion metodikalar, o‘yin texnologiyalari, interaktiv mashg‘ulotlar,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
guruhiy va individual faoliyat shakllari orqali bolalarning tashabbuskorligini oshirishga katta
e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek, pedagoglarning kasbiy mahorati, ularning bolalar bilan
individual ishlash qobiliyati ham bu jarayonda muhim o‘rin tutadi. Mazkur maqolada 6 yoshli
bolalarning tashabbuskorligini shakllantirish va rivojlantirishning ilmiy-nazariy asoslari,
metodik yondashuvlar, amaliy uslublar hamda pedagogik shart-sharoitlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot orqali bu yoshdagi bolalarda tashabbuskorlik qanday shakllanadi, qanday vosita va
metodlar samarali bo‘ladi degan savollarga javob berishga harakat qilinadi. Shuni alohida
ta’kidlash kerakki, tashabbuskorlik faqat tabiiy qobiliyat emas, balki to‘g‘ri yo‘naltirilgan
ta’lim-tarbiya jarayonida shakllanuvchi muhim ijtimoiy-psixologik fazilatdir. 6 yoshli bolalar
atrofdagi voqelikni qiziquvchanlik bilan kuzatadi, savollar beradi, yangi narsalarni
o‘rganishga ishtiyoq bildiradi va shu orqali tashabbus ko‘rsatishga intiladi. Ammo bu qiziqish
va ichki faollikni to‘g‘ri yo‘naltirmaslik, ularga sharoit yaratmaslik yoki faoliyatlar bilan
yetarlicha band qilmaslik – bolaning tashabbusini pasaytirib qo‘yishi mumkin. Shuning uchun
pedagog va ota-onalarning vazifasi – bu tabiiy intilishlarni rivojlantirish va qo‘llab-
quvvatlashdan iborat. Bolalarning tashabbuskorligini oshirishda o‘yin faoliyati, ayniqsa, rolli
o‘yinlar, ijodiy mashg‘ulotlar, muammoli vaziyatlarni hal qilish kabi metodlar samarali
hisoblanadi. O‘yin orqali bola o‘z fikrini erkin bildiradi, qaror qabul qilishni o‘rganadi,
yetakchilik qilishga harakat qiladi, boshqalar bilan muloqot qilishni o‘zlashtiradi. Bu esa uning
tashabbuskorlik salohiyatini kuchaytiradi. Shu bilan birga, pedagoglar tomonidan yaratilgan
erkin, qulay va rag‘batlantiruvchi muhit bolaning o‘zini erkin his qilishiga, o‘z fikrini aytishdan
qo‘rqmasligiga sabab bo‘ladi.
Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan holda, ushbu maqola quyidagi maqsadlarni
ko‘zlaydi:
6 yoshli bolalarda tashabbuskorlikning psixologik-pedagogik asoslarini tahlil qilish;
Bolalarda tashabbuskorlikni rivojlantiruvchi metod va vositalarni aniqlash;
Maktabgacha ta’lim muassasalarida qo‘llanilayotgan samarali tajribalarni o‘rganish;
Amaliy tavsiyalar ishlab chiqish va ularni ta’lim jarayoniga joriy etish yo‘llarini
ko‘rsatish.
Shunday qilib, 6 yoshli bolalarning tashabbuskorligini oshirish – ularning keyingi ta’lim
bosqichlariga tayyorlash, shaxsiy rivojlanishi va jamiyatga moslashuvi uchun mustahkam
poydevor vazifasini bajaradi. Bu esa, o‘z navbatida, butun jamiyat taraqqiyotining muhim
omillaridan biri hisoblanadi.
Asosiy qism:
Maktabgacha ta’lim jarayonida bolalarning shaxsiy sifatlarini, xususan,
tashabbuskorlik qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirish pedagogik faoliyatning eng muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Tashabbuskorlik – bu bolaning mustaqil fikrlashi, yangi
g‘oyalarni ilgari surishi, faoliyat boshlash va uni oxirigacha yetkazishga intilishi, muammoli
vaziyatlarda yechim topa olish qobiliyatidir. 6 yoshli bolalar bu borada nihoyatda sezgir, faol
va tez o‘zgaruvchan bo‘lib, ular atrof-muhitni faol o‘rganishga, o‘z “men”ini namoyon etishga
va katta yoshdagilar faoliyatini taqlid qilishga intiladilar. Ana shu davrda ularning
tashabbusini qo‘llab-quvvatlash, ijodiy g‘oyalarini yuzaga chiqarishga yordam berish orqali
kelajakdagi shaxsiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shiladi. Tashabbuskorlik bolada o‘z-o‘ziga
bo‘lgan ishonchni shakllantiradi, u ijtimoiy muhitda o‘zini erkin tutadi, tengdoshlari bilan
samarali muloqotda bo‘ladi, liderlik fazilatlari rivojlanadi. Bu esa, bola maktabga
tayyorlanayotgan davrda juda muhim hisoblanadi. Maktabgacha yosh – bu bolaning ruhiy,
psixologik va intellektual rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib, bu davrda berilgan to‘g‘ri
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
tarbiya va ta’lim uning butun hayoti davomida asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shuning
uchun 6 yoshli bolalarning tashabbuskorligini rivojlantirish ta’lim-tarbiya tizimida ustuvor
yo‘nalishlardan biri bo‘lishi lozim. Tashabbuskorlikni shakllantirishga ta’sir etuvchi bir necha
omillar mavjud. Birinchidan, psixologik omillar – bu bolaning temperament turi, shaxsiy
xususiyatlari, o‘ziga bo‘lgan ishonchi va ruhiy holatidir. Masalan, faol va ochiq xarakterli
bolalarda tashabbus ko‘rsatish ehtiyoji yuqori bo‘ladi, biroq ularni to‘g‘ri yo‘naltirmaslik bu
salohiyatning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Ikkinchidan, pedagogik omillar –
tarbiyachining bolalarga bo‘lgan munosabati, dars shakllari, o‘quv materiallarining ijodiy
yondashuvga yo‘naltirilganligi ham muhim o‘rin tutadi. Tarbiyachi bolalarga mustaqil qaror
qabul qilish imkonini bersa, ularni savollarga rag‘batlantirsa, ularning tashabbusi o‘z-o‘zidan
ortadi. Uchinchidan, ijtimoiy va oilaviy omillar – ota-onaning munosabati, tarbiya uslubi va
oiladagi muhit ham bolaning tashabbuskorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning
tashabbuskorligini rivojlantirish uchun eng samarali vositalardan biri – bu o‘yin faoliyatidir. 6
yoshli bolalar uchun o‘yin – faqat hordiq chiqarish emas, balki o‘rganish, muloqot qilish, yangi
bilim va ko‘nikmalarni egallash vositasidir. Rolli o‘yinlar orqali bola turli hayotiy vaziyatlarda
o‘zini sinaydi, turli rollarda harakat qilib ko‘radi va bu orqali yangi tashabbuslar ko‘rsatadi.
Masalan, “do‘kon”, “shifokor”, “oila” kabi o‘yinlar bolaga voqealarni boshqarish, rollarni
taqsimlash, boshqa bolalarni ham jalb qilish imkonini beradi. Bunday o‘yinlarda tashabbuskor
bolalar rahbarlik qilishga harakat qiladi, bu esa ularda liderlik fazilatlarini kuchaytiradi.
Shuningdek, muammoli vaziyatlar asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar ham bolaning fikrlash
doirasini kengaytiradi, mustaqil fikr bildirishga undaydi. “Agar shunday bo‘lsa, nima
qilarding?”, “Sen bo‘lsang nima qilgan bo‘larding?” kabi savollar orqali bola hayotiy holatlarni
tahlil qiladi va o‘z qarorini bildirishga harakat qiladi. Ijodiy mashg‘ulotlar – rasm chizish, ertak
to‘qish, hikoya tuzish, haykalcha yasash kabi faoliyatlar esa bola ichki dunyosini namoyon
etishiga, yangi g‘oya va tasavvurlar orqali tashabbus ko‘rsatishiga xizmat qiladi.
Tashabbuskorlikni oshirishda pedagogning roli beqiyosdir. U bolaga faqat bilim beruvchi
emas, balki yo‘lboshchi, ruhlantiruvchi, quvvatlovchi sifatida yondashishi kerak. Har qanday
kichik tashabbus, garchi u tugallanmagan bo‘lsa ham, ijobiy baholanishi kerak. Bu bolaning
ichki motivatsiyasini kuchaytiradi va uni yangi tashabbuslarga undaydi. Tarbiyachi bolaning
mustaqil harakat qilishiga imkon berishi, uning fikrini tinglashi va uni faol ishtirokchi sifatida
ko‘rishi lozim. Xulosa qilib aytganda, 6 yoshli bolalarda tashabbuskorlikni shakllantirish va
rivojlantirish – ularning ruhiy va intellektual rivojlanishida muhim omil bo‘lib, bu borada
pedagogik faoliyatni izchil va tizimli tashkil etish zarur. O‘yin, ijodiy faoliyat, muammoli
vaziyatlar va rag‘batlantirish vositalari orqali bu yoshdagi bolalarda mustaqil fikr va
tashabbus ko‘rsatish ko‘nikmalarini samarali shakllantirish mumkin. Bu esa bolaning keyingi
bosqichlardagi – maktab hayotidagi muvaffaqiyatlari uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa:
Maktabgacha yoshdagi, xususan, 6 yoshli bolalarda tashabbuskorlikni
rivojlantirish – ularning intellektual, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan omildir. Tashabbuskor bola mustaqil fikrlashga, o‘z fikrini bildirishga, muammolarni
hal etishga intiladi, bu esa uning kelajakdagi shaxsiy va ijtimoiy hayotida muvaffaqiyatli
bo‘lishiga zamin yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalardagi tabiiy qiziqish va ijodiy
faollik to‘g‘ri pedagogik yondashuvlar yordamida qo‘llab-quvvatlansa, ularning
tashabbuskorlik darajasi sezilarli darajada ortadi. Ayniqsa, o‘yin, ijodiy mashg‘ulotlar,
muammoli vaziyatlar, rolli faoliyatlar orqali bolalarning ichki imkoniyatlari ro‘yobga chiqadi.
Shu bilan birga, pedagog va ota-onalarning birgalikdagi sa’y-harakatlari, bolaning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
tashabbusini qadrlash va ijobiy rag‘batlantirish orqali bu jarayon yanada samarali tashkil
etilishi mumkin. Shu sababli, maktabgacha ta’lim muassasalarida 6 yoshli bolalar bilan
ishlashda ularning tashabbuskorligini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish, individual
yondashuv asosida ijodiy muhit yaratish va bolalarning mustaqil qaror qabul qilishiga imkon
beruvchi metodik ishlarni yo‘lga qo‘yish zarur. Bu nafaqat bola shaxsining to‘laqonli
shakllanishiga, balki keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishi va jamiyatda faol
pozitsiyani egallashiga zamin yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedova, N. (2021).
Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi
. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
2.
Qodirova, M. (2020).
Pedagogik texnologiyalar orqali bolalarning ijodiy faolligini
rivojlantirish
. Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Zokirova, D. (2019). “Tashabbuskorlikni rivojlantirishda o‘yin texnologiyalarining o‘rni”.
//
Maktabgacha ta’lim muammolari
– №3.
4.
Vygotsky, L.S. (1984).
Bolalik va tarbiya
. Moskva: Pedagogika.
5.
Mahkamova, G. (2022). “Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlash va tashabbusni
shakllantirish.
