YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
JISMONIY TARBIYA TA’LIMINING NAZARIY ASOSLARI VA SHAKLLANISH
BOSQICHLARI
Ilyosboyev Sirojiddin Baxtiyor oʻgʻli
Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti
Maktabgacha boshlangʻich taʼlim fakulteti
Maktabgacha boshlangʻich ta’limda jismoniy tarbiya yo‘nalishi 2-kurs talabasi
ilyosboyevsirojiddin600@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15321435
Annotatsiya:
Mazkur maqolada jismoniy tarbiya ta’limining nazariy asoslari, uning
shakllanish bosqichlari va rivojlanish dinamikasi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Jismoniy
tarbiya qadimiy jamiyatlardan tortib to hozirgi zamon pedagogik tizimlarigacha ko‘plab
tarixiy, madaniy, fiziologik va sotsiologik omillar ta’sirida rivojlanib borgan. Tadqiqotda
jismoniy tarbiya metodikasining shakllanishiga ta’sir qilgan klassik yondashuvlar, sport
pedagogikasi va zamonaviy integratsion metodlar o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar
Jismoniy tarbiya, pedagogik nazariya, ta’lim metodikasi, sport tarbiyasi,
jismoniy rivojlanish, fan evolyutsiyasi, didaktik yondashuvlar, milliy dastur, sog‘lom turmush
tarzi, zamonaviy metodologiya.
Kelajak avlod siz bergan ta‘lim-tarbiya bilan kamol topishining o‘zi insonga motivatsiya
bag‘ishlaydi. Umumta‘lim maktablarida bugungi kunda fanlarni o‘qitishda ko‘pgina
o‘zgarishlar yuz bermoqda. Ayniqsa, yoshlar uchun muhim bo‘lgan sohalarga bo‘lgan e‘tibor
katta. Ta‘lim berish mohir pedagog barcha narsaga e‘tibor qaratishi lozim. Jismoniy tarbiya
nazariyasi va metodikasi fani mutaxassislikka yo‘naltirilgan o‘quv predmeti sifatida jismoniy
tarbiya mutaxassisliklari uchun fundamental bilimlar tizimi, inson jismoniy barkamolikka va
unga erishish hamda boshqarishning umumiy qonuniyatlarini o‘rgatadi.Jismoniy tarbiya
nazariyasi ilmiy fan tarzida jismoniy tarbiyaga oid mavjud faktlarni izoxlab beradi va
umumlashtiradi. Amaliy fan sifatida insonni jismoniy barkamolligining vositalari, jismoniy
tarbiyasi shakllari va uning uslubiyoti haqidagi amaliy, nazariy bilimlarni beradi, hayotiy-
zaruriy harakat malakalari va ko‘nikmalari zaxirasini oshiradi.Jismoniy tarbiya nazariyasi va
uning amaliyoti hamisha rivojlanishda va mukammalashib boradi. Amaliyot natijalari, ilmiy
tadqiqot ma‘lumotlari, jismoniy tarbiya nazariyasini va uslubiyotini yangicha tamoyillar va
qonunlar bilan boyita boradi. Shuning uchun ham jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi
predmti qotib kolgan o‘zgarmas ma‘lumotlardan iborat bo‘lishi mumkin emas.Jismoniy
tarbiya nazariyasi va metodikasi ijtimoiy tabiiy, pedagogika fanlari erishgach
muvoffaqiyatlarga tayanadi. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi har qanday holatda
ilmiy pedagogikaning negizini "tashkil etuvchi eng umumiy qonunlardan, prinsiplar va
qoidalardan foydalanadi, shu jumladan, barcha sport fanlari uchun ham bu qonunlar,
printsiplar va qoidalar mos keladi va o‘ziga xos ma‘no kasb etadi. O‘quv fani sifatida
shakllanishi va uning 31-avgust 2020-yil rivojlanishiga jamiyat a‘zolarining jismoniy
tayyorgarligini oshirish mumkinligi haqidagi nazariy fikrlarning vujudga kelishi va unga
intilish sabab bo‘ldi. Bu bilan insonning jimoniy rivojlanishini boshqarish mumkinligi haqidagi
qoida va qonunlar ijtimoiy mehnat va harbiy amaliyotda yuqori samara berishi isbotlandi.
Jismoniy tarbiya nazariyasi va megodikasmning mazmuni quyidagilarni o‘z ichga oladi: -
jismoniy tarbiya jamiyat mahsuli ekanligi, ijtimoiy xodisa sifatida tarbiyaning boshqa shakllari
bilan bog‘liqligi; - jismoniy tarbiyaning maqsadi, uning umumiy vazifalari va tamoilari; -
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
jismoniy tarbiyaning vositalari metodik prinsiplari; - harakatga o‘rgatish, o‘qitishning
uslublari; - jismoniy sifatlarni rivojlantirish; - jismoniy mashqlar va uni o‘qitish jarayoning
tuzilishi; - jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mashg‘ulotlarini tashkillashning g‘oyalari; -
jismoniy tarbiya jarayonini rejalashtirish va uning hisoboti; - jismoniy tarbiya uslubiyotining
xususiyatlari; - maktatabgacha yoshdagi va maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi; -
sport trenirovkasi jarayonining tavsifi. Pedagogik jarayon tarzida jismoniy tarbiyani umumiy
qonuniyatlari jismoniy tarbiya nazariyasining o‘rganish predmeti hisoblanadi. Umumiy
qonuniyatlar deganda, aholining har qanday tabaqasini: bolalar, o‘smirlar, yoshlar, o‘sha
yoshdagilar, kattalar va qariyalar hamda jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishni endigina
boshlaganlarni, malakali sportchilarni jismoniy tarbiyasining xususiy tomonlari
tushuniladi.Bundan tashqari jismoniy tarbiya uslubiyoti jismoniy tarbiyani ajratib olingan
ayrim xususiy qonuniyatlarini ham o‘rganish predmeti qilib belgilaydi va pedagogik
jarayonning umumiy qonuniyatlarini amalga oshirishda "Umumiy va kasb maxsus jismoniy
tayyorgarligi metodikasi", "Sport tayyorgarligi metodikasi" deb aniq yo‘nalishdagi
metodikalardan foydalaniladi. Bunday uslubiyatlarni har birini ichida o‘zlarining xususiy
uslublari mavjud. Uslublarning turli-tumanligi shug‘ullanuvchilarning qaysi psixologik
tiplarga mansubliligi, ularning yoshi, jinsi, qaysi kasb egasi ekanligi va tanlangan sport
mutaxassisligi (maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi metodikasi, ayollar jismoniy
tarbiyasi metodikasi va h.k.)ga xos va mos kelishi kerak. Sport pedagogikasining ayrim fanlari
uslubiyoti (sport o‘yinlari, gimnastika va boshqalarni o‘qitish metodikasi) alohida mustaqil
ajratilgan ilmiy va o‘quv fanlari tarzida shakllangan. Umuman olganda, ustoz o‘quvchining
tasavvurida kelajakni tasvirlantira oladigan ko‘zgu hisoblanadi. O‘quvchi ko‘zguga qaraganda
o‘zining kelajagini ko‘radi. Mana shu sababli, farzandlarimizga ta‘lim-tarbiya berishda shijoat
bilan mehnat qilmog‘imiz zarur. Zero, kelajak bugundan boshlanadi. Bugunimiz esa,
yoshlarimiz olayotgan ta‘lim va tarbiyasi haqida barchamiz tengday mas‘ul bo‘lishga
chorlaydi. Yosh avlodga bilim berish yo‘lidagi har birimizni sinmas iroda va matonat tark
qilmasin!
XULOSA
Jismoniy tarbiya nafaqat sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda, balki shaxsning aqliy,
axloqiy va ijtimoiy jihatdan barkamolligini ta’minlashda ham asosiy omil hisoblanadi. Ushbu
fan o‘zining nazariy asoslari bilan jamiyat taraqqiyoti, sog‘lom avlodni voyaga yetkazish, ta’lim
va tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Jismoniy tarbiya fanining
shakllanishi qadimiy sivilizatsiyalardan tortib, hozirgi zamonaviy sport va pedagogik
konsepsiyalar bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanib kelmoqda. Ilmiy yondashuvlar va
amaliy natijalar shuni ko‘rsatmoqdaki, jismoniy tarbiya nazariyasi mustaqil fan sifatida
jismoniy rivojlanish qonuniyatlarini, pedagogik tamoyillarni, metodik vositalarni va o‘qitish
shakllarini chuqur o‘rganishni taqozo etadi. Uning tarkibida maktabgacha yoshdagi
bolalardan tortib, yuqori sport darajasidagi shug‘ullanuvchilar uchun mos keladigan metodik
yondashuvlar tizimlashtirilgan.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda sport va jismoniy tarbiyaga bo‘lgan e’tibor ortib
bormoqda. Davlat dasturlari asosida maktabgacha va umumta’lim muassasalarida sog‘lom
turmush tarzini targ‘ib qilish, harakat faolligini oshirish va zamonaviy sport infratuzilmasini
rivojlantirish orqali jismoniy tarbiya ta’limining sifatini oshirishga keng imkoniyatlar
yaratilmoqda. 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Sport vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, sport
bilan muntazam shug‘ullanuvchi yoshlar soni 5 yil ichida 28% dan 42% ga oshgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Турсунов
А.
2022
ЧАҚИРУВГА
ҚАДАР
БОШЛАНҒИЧ
ТАЙЁРГАРЛИК
МАШҒУЛОТЛАРИДА ПЕДАГОГИК ВА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ВА
УЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ТОМОНЛАРИ Science and innovation, 1(B3), 432- 434
2.
Аbdurasulov J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
Молодые
ученые,
2(6),
48–52.
извлечено
от
academy.uz/index.php/yo/article/view/28164
3.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
4.
Axrorova , M. . (2025). THE ROLE OF SCAFFOLDING IN TEACHING WRITING TO EFL
LEARNERS. Журнал академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 164–169.
извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49751
5.
Axrorova , M. . (2025). THE EFFECTIVENESS OF PODCASTS IN DEVELOPING EFL
LISTENING SKILLS. Наука и технология в современном мире, 4(7), 13–20. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/zdift/article/view/48708
6.
Axrorova , M. (2025). THE ROLE OF ROLE-PLAY IN ENHANCING EFL WRITING
DEVELOPMENT. Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические
исследования,
4(7),
39–46.
извлечено
от
academy.uz/index.php/zdif/article/view/48706
7.
Axrorova , M. . (2025). THE USE OF GRAPHIC ORGANIZERS IN TEACHING EFL READING
SKILLS.
Наука
и
инновация,
3(10),
48–55.
извлечено
от
academy.uz/index.php/si/article/view/48702
8.
Yo‘ldashova , M. . (2025). STRESS VA UNI BOSHQARISH USULLARI. Журнал
академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 170–174. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49753
9.
Yo‘ldashova
,
M.
2025.
MOTIVATSIYA
VA
MOTIVLARNI
O‘RGANISH
METODLARI.
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
. 4, 7 (апр. 2025), 30–36.
10.
Yo‘ldashova , M. . (2025). OILA PSIXOLOGIYASI.
Молодые ученые
,
3
(10), 50–55.
извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yo/article/view/48692
11.
Yo‘ldashova , M. (2025). QOBILIYATLARNI O‘RGANISH METODLARI.
Наука и
инновация
,
3
(10),
56–61.
извлечено
от
academy.uz/index.php/si/article/view/48703
12.
Iskandarova , R. . (2025). XOTIRA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA. Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(7),
37–44. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/48684
13.
Iskandarova , R. . (2025). PSIXOLOGIYADA BILISH JARAYONLARI. Молодые ученые,
3(10), 56–62. извлечено от
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
14.
Iskandarova , R. . (2025). ONG VA ONGSIZLIK HAQIDA TUSHUNCHA. Наука и
инновация,
3(10),
62–67.
извлечено
от
academy.uz/index.php/si/article/view/48704
15.
Jahongirmirzo, A., O’G’Li, O. O. B., & Ro’Ziboyevich, C. I. (2022). BO ‘LAJAK HARBIY
XIZMATCHILARDA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIKNING O ‘ZIGA XOS JIHATLARI. Science and
innovation, 1(B3), 817-820
16.
Eshnaev N. J. Specific aspects of scientific research of spiritual and moral problems //
Academic research in educational sciences. - 2021. - Т. 2. - №. Special Issue 1.
17.
Эшнаев Н.Ж. Суицид ва унинг ижтимоий-психологик омиллари. Муғаллим ҳәм
үзликсиз билимлендириў ISSN: 2181-7138 №2/1 2021 й
18.
Нортожи Жумаевич Эшнаев. (2021). Маънавий-ахлоқий муаммоларни илмий
тадқиқ этишнинг ўзига хос жиҳатлари. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL
SCIENCES. Vol.2, no. 2. b. 364-369.
19.
Eshnaev N . Zh ., Maratov T . Ғ ., Mirzarakhimova G . Uzbek milli movie sanati wa
madaniyatida psychoprophylaxis hizmat tisimini zhory etish masalalari //Oriental Art and
Culture. – 2020. – no. III. - S. _ 156-165.
20.
Eshnayev N. J. (2024). THE INFLUENCE OF THE DISCRIMINATORY APPROACH ON THE
MOBILE AND FLEXIBLE CHARACTERISTICS OF LEARNERS AND THE FACT THAT IT IS A
FACTOR OF LOW LEARNING.
Web of Teachers: Inderscience Research
,
2
(6), 216–220.
http://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1555
21.
Eshnaev N.J. Problemi kachestva i effektivnosti I perspektivi professionalnogo
obrazovaniya prakticheskogo psixologa G’G’ Nauchniy obozrevatel.Nauchno-analiticheskiy
jurnal, 2021.№ 11(131),-S. 22-25.
22.
Nоrtоji Jumаеvich Eshnаеv. (2021). Mа’nаviy-ахlоqiy muаmmоlаrni ilmiy tаdqiq
etishning oʻzigа хоs jihаtlаri. ACADEMIC research in educational sciences. vol.2, no. 2. p. 364-
369.
23.
Rakhmanova, D. (2023). PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF OPTIMIZING
STUDENTS'INTELLECTUAL AND COMMUNICATIVE SKILLS IN PROFESSIONALTRAINING.
Science and innovation, 2(B5), 254-257.
24.
Rakhmanova, D. U. (2024). INTRODUCTION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
INTOPSYCHOLOGY. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(9), 116-121.
25.
Rakhmanova,D.(2023).PSYCHOLOGICAL
DETERMINANTS
OF
STUDENTS'
INTELLECTUAL ACTIVITY OPTIMIZATION. Scienceandinnovation, 2(B11), 478-483
26.
Raxmanova, D. U. (2021). BOSHLANG’ICH SINFLARDA MATEMATIKA DARSLARIDA
O’QUVCHILARNING BARCHA TOIFALARI BILAN ISHLASH METODIKASI. Academic research in
educational sciences, 2(CSPI conference 2), 574-579.
27.
Rakhmanova, D. (2023). The role of neurography in art therapy. Science andinnovation,
2(B3), 73-76.
