YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
15
MUQIMIY SHE’RIYATI XALQ RUHIIYATI VA ADABIY OBRAZLAR UYG‘UNLIGI
Samatova Sabina Nabijon qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari fakulteti 2-bosqich talabasi
+998947391480
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340125
Annotatsiya
Muqimiy ijodi o‘zbek adabiyoti rivojida o‘ziga xos bosqichni tashkil etadi. Uning
lirikasida xalqning ichki kechinmalari, hayotga bo‘lgan qarashlari va ma'naviy olami badiiy
obrazlar orqali chuqur yoritilgan. Shoir she’rlarida xalq dardini, orzu-umidlarini, ijtimoiy
muammolarini ifodalashda jonli obrazlardan foydalanadi. Ushbu tezisda Muqimiyning adabiy
obrazlari xalq ruhiyatining ko‘zgusi sifatida tahlil etiladi. Shoirning badiiy tafakkuri va
xalqona obrazlar yaratish mahorati xalq ijodi bilan uyg‘unlashgan. Ayniqsa, tanqidiy lirikasi
orqali u xalq dardini tasvirlashda samimiylik va realizmga tayanadi. Muqimiy asarlaridagi
badiiy vositalar va obrazlar xalq ongidagi tushunchalarni aks ettiradi. Bu jihatlar shoir
lirikasining hayotiyligiga va xalq orasida mashhurligiga sabab bo‘lgan. Tadqiqot davomida
Muqimiyning poetik merosi asosida xalq ruhi va adabiy obrazlar qanday uyg‘unlashgani
o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Muqimiy, xalq ruhi, lirik she’r, adabiy obraz, poetik tafakkur, milliy ong,
badiiy vosita, realizm, xalqona ifoda.
Kirish
O‘zbek mumtoz adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Muqimiy o‘zining chuqur
lirizmi, xalq ruhiyatini aks ettirgan asarlari bilan adabiyotimizda muhim o‘rin egallaydi.
Shoirning ijodi XIX asr oxiri — XX asr boshlaridagi o‘zbek xalqining ijtimoiy-ma’naviy hayoti
bilan chambarchas bog‘liq. U jamiyatdagi tengsizlik, jaholat, nodonlik va zulmga qarshi
kurashgan shoir sifatida tanilgan. Muqimiy o‘z she’rlarida xalq dardini yuragidan o‘tkazgan
holda, ularning ruhiy dunyosini, orzu-umidlarini, turmush tarzini badiiy vositalar orqali
yuksak darajada tasvirlaydi.
Shoir obrazlar vositasida xalqning holatiga hamdard bo‘ladi. Uning lirikasi milliylik va
xalqparvarlik tamoyillariga tayangan. Ayniqsa, "Tanobchilar", "Sayohatnoma", "Zarbulmasal"
kabi asarlarida xalq kayfiyati, turmush tarzi obrazlar orqali ifodalangan. Shu bilan birga,
Muqimiy ijodida xalq donishmandligi, axloqiy qarashlari, og‘zaki ijod an’analari badiiy shaklda
mujassam.
Prezident Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “milliy o‘zlikni anglash va ma’naviyatni
tiklash” bugungi adabiy tadqiqotlar uchun muhim vazifadir. Bu jihatdan Muqimiy ijodini
o‘rganish xalq ruhiyatining tarixiy bosqichlari va estetik ifodasini anglashda muhim manba
bo‘lib xizmat qiladi. Uning obrazlarida xalqning ichki dunyosi, orzulari va g‘am-kulfati badiiy
ifodasini topadi. Demak, shoir lirikasidagi obrazlar tahlili orqali biz xalq ongining, ruhiy
holatining badiiy aksini ko‘ramiz.
Muqimiy ijodi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar, asosan, uning ijtimoiy mavqei,
tanqidiy ruhdagi she’rlari va xalqona obrazlar yaratish mahoratiga qaratilgan.
Adabiyotshunos X. Zohidov o‘z asarlarida Muqimiy ijodidagi xalqparvarlik g‘oyalarini chuqur
tahlil qilgan. Unga ko‘ra, Muqimiy xalqni tarbiyalash, ogohlantirish, haqiqatni gapirishga
undash uchun lirika vositalaridan mohirona foydalangan. Shuningdek, S. G‘aniyeva "O‘zbek
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
16
lirikasi rivojida Muqimiyning o‘rni" nomli tadqiqotida shoirning lirik qahramoni orqali xalq
ruhiyatini aks ettirish usullarini tahlil qiladi. G‘aniyevaga ko‘ra, Muqimiy asarlaridagi obrazlar
real hayotdan olingan bo‘lib, ular orqali xalq kayfiyati yoritilgan. Bu obrazlar ko‘pincha
mubolag‘a, istehzo, ramziy ma’nolarga ega bo‘lib, ular orqasida muhim ijtimoiy fikr
yashiringan. Boshqa bir adabiyotshunos A. Hayitmetov Muqimiy asarlaridagi xalq
donishmandligini alohida ta’kidlaydi. Uning fikricha, shoir lirikasi xalq og‘zaki ijodi bilan
uyg‘unlashgan bo‘lib, bu uyg‘unlik shoir obrazlarining hayotiyligiga olib kelgan. Shuningdek,
V. Muhammadyev va O. Jumaniyozovlarning Muqimiyga bag‘ishlangan izlanishlarida
shoirning obrazlar tizimi poetik tafakkur bilan uyg‘un holda tasvirlangan. Bularning barchasi
Muqimiy obrazlarining xalq ruhi bilan qanday bog‘langanini ko‘rsatadi.
Mazkur tadqiqotda Muqimiyning lirik asarlari tahlil qilinib, ularning badiiy obrazlar
vositasida xalq ruhiyatini qanday aks ettirgani o‘rganildi. Shoirning bir necha she’rlari —
“Oqibatli bo‘la ko‘r”, “Zarbulmasal”, “Tanobchilar” va “Sayohatnoma”da xalq kayfiyati, orzulari
va ijtimoiy muammolari obrazlar orqali badiiy shaklda ifoda topgan.
Misol uchun, “Tanobchilar” satirasida xalq mehnatining qadriga yetmagan, jamiyatdagi
tengsizlikni ko‘rmaydigan rahbarlar tanqid ostiga olinadi. Bunda shoir oddiy xalqning dardini
obrazlar orqali ifodalagan: “Qamchi yeb yurak ezilar, tanobchi yig‘lar yurakdan”.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Muqimiy obrazlar yaratishda xalq tilidan,
maqollardan, og‘zaki adabiyotdan faol foydalangan. Bu esa u yaratgan obrazlarni xalq ongiga
yaqinlashtirgan. Shuningdek, shoir o‘z obrazlariga ruhiy holatni, kechinmani, norozilikni
kiritgan. Tahlillarga ko‘ra, Muqimiy lirikasidagi obrazlar — xalq tafakkuri, ruhiyati va ijtimoiy
ongining ifodasi sifatida xizmat qiladi.
Xulosa
Muqimiy she’riyati xalq ruhiyatining badiiy ifodasi sifatida katta ahamiyatga ega. Uning
lirikasi orqali o‘zbek xalqining o‘tmishdagi ruhiy kechinmalari, ijtimoiy hayoti, ma’naviy olami
tasvirlangan. Shoir ijodidagi obrazlar xalq ichidan chiqqan bo‘lib, ular orqali xalqning yuragi,
dardi, orzulari ifodalangan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Muqimiy obrazlar yaratishda hayotiylik, realizm,
xalqona ifodaviylikka urg‘u bergan. U xalq ongidagi tushunchalarni badiiy shaklda ifodalab,
obrazlar vositasida xalq ruhiyatini yuksak estetik darajada yoritgan. Bu obrazlar bugungi
adabiyotshunoslik uchun ham muhim tahliliy manbadir.
Muqimiy ijodi orqali biz nafaqat o‘zbek xalqining o‘tmishdagi ruhiy olamini, balki
shoirning badiiy tafakkur darajasini, obraz yaratish san’atini ham chuqur anglaymiz. Uning
obrazlari asrlar osha xalq qalbida yashab kelmoqda. Shu bois, Muqimiy lirikasini o‘rganish
nafaqat adabiy, balki tarixiy va ma’naviy ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zohidov X. Muqimiy ijodida xalqparvarlik ruhining ifodasi. – Toshkent: Fan, 1998.
2.
G‘aniyeva S. O‘zbek lirikasi taraqqiyotida Muqimiyning o‘rni. – Toshkent: O‘qituvchi,
2004.
3.
Hayitmetov A. O‘zbek mumtoz adabiyoti. – Toshkent: Fan, 2006.
4.
Muhammadyev V. Muqimiy hayoti va ijodi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2001.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
17
5.
Jumaniyozov O. Muqimiy poetikasining xususiyatlari. – Samarqand: Navoiy nomli
nashriyot, 2010.
