YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
INFLATSIYA VA INFLYATSIYAGA QARSHI SIYOSATI
Raxmatullayeva Feruza Azimovna
Andijon iqtisodiyot va qurilish instituti
“Tarmoqlar iqtisodiyoti” kafedrasi assistenti
Hamdamova Muxlisaxon Umidjon qizi
“Iqtisodiyot” fakulteti Buxgalteriya hisobi va audit
yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11202130
Annotatsiya:
Inflyatsiya O‘zbekiston oldida turgan muhim iqtisodiy muammo bo‘lib,
mamlakat iqtisodiyoti va jamiyat hayotining turli sohalariga ta’sir qiladi. Ushbu maqolada
O‘zbekistonda inflyatsiyaning sabablari va oqibatlari o‘rganilib, unga qarshi kurashish
bo‘yicha hukumat strategiyalari tahlil qilinadi va ularning samaradorligi baholanadi. Unda
O‘zbekistonning inflyatsiyaga qarshi chora- tadbirlar ko’rib chiqiladi. Mavjud adabiyotlar va
statistik ma’lumotlarni har tomonlama ko‘rib chiqish orqali ushbu maqola O‘zbekistondagi
inflyatsiyaning hozirgi holati haqida tushuncha beradi va kelajakdagi siyosat yo‘nalishlari
bo‘yicha fikrlarni bildiradi.
Kalit so’zlar:
inflatsiya, antiflyatsiya, inflatsiya surati o’sishi, antifilyatsiya siyosati,
inflatsiyaga qarshi siyosat.
Inflyatsiya
- bu narxlarning doimiy umumiy o'sishi bo'lib, unda naqd pul shaklida yoki
hisobvaraqlarda saqlanadigan barcha shaxsiy jamg'armalarning haqiqiy qiymati pasayadi.
Narxlarning oshishi, albatta, ushbu jamg'armalar egalari sotib olishlari mumkin bo'lgan
mahsulotlar massasini kamaytiradi.
Birinchi navbatda, inflyatsiyaning boshlanishi bilan doimiy va nominal daromad oluvchilar,
shu jumladan, byudjet sektori xodimlari va pensionerlarning real daromadlari kamaymoqda.
Shuningdek, inflyatsiya aholi jamg'armalarini kamaytirishi mumkin. Inflyatsiya orqali
kreditorlar va qarzdorlarning daromadlari qayta taqsimlanadi, ular orasida qarzdor yutuq
holatidadir.[5]
Inflyatsiya har bir inson, jamiyatning barcha qatlamlari va barcha bozor sohalarining
farovonlik darajasiga ta'sir qilishi mumkin. Xususiy inflyatsiya tushunchasi mavjud bo'lib, u
ma'lum turdagi mahsulot narxining oshishi shaklida yuzaga keladi. Inflyatsiya ham umumiy
bo'lishi mumkin, bunda xavf butun iqtisodiyot uchun namoyon bo'ladi. Inflyatsiyaning asosiy
ko'rsatkichi - bu mahsulot narxiga nisbatan odam daromadining sekin o'sishi. Inflyatsiya bilan
joriy real iste'mol xarajatlarining pasayishi, turmush darajasining pasayishi kuzatiladi. Bu
indeksatsiya va aholini himoya qilishning boshqa usullari bilan bog'liq bo'lib, ular yangi
dinamikaga moslasha olmaydi. Daromadga soliq solishning progressiv tizimiga ega bo'lgan
iqtisodlarda o'zini namoyon qiladigan inflyatsion investitsiyalarning ta'siri ham halokatli
bo'ladi. U ijtimoiy tabaqalanishni keltirib chiqarishga, jamiyatning mulkiy tengsizligini
chuqurlashtirishga qodir. Inflyatsiya davrida daromadlar qayta taqsimlanadi.[6]
Antiinflyatsiya siyosati
- davlat organlari tomonidan pul-kredit islohotlari orqali
inflyatsiyaga qarshi kurash chorasidir. Pul islohotlarini amalga oshirish usullari
quyidagilardan iborat:
- bekor qilish, ya'ni eskirgan pul birliklarini chiqarib tashlash va yangi birliklarni joriy etish
to'g'risidagi e'lon.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
- devalvatsiya, ya'ni pul birliklarida oltin tarkibining pasayishi yoki milliy valyutalarning oltin,
chet el valyutasi, kumush kurslarining pasayishi.
- denominatsiya, ya'ni nollarni kesib tashlash usuli. Usul eski banknotaning yangisiga
o'rnatilgan nisbati bo'yicha ayirboshlash shaklidagi pul birligini kattalashtirishdan iborat.
Xuddi shu nisbatda narxlar, tariflar, ish haqi, bank hisobvaraqlaridagi naqd pul qoldiqlari,
tashkilotlar balanslari qayta hisoblab chiqiladi.[7]
O‘zbekiston statistika agentligi 2023-yil yakunlari bo‘yicha 8,77%lik inflyasiya yuz
bergani e’lon qildi. Iqtisodchi Otabek Bakirovning yozishicha, bu yangi davrda qayd etilgan
eng past inflyatsiya hisoblanadi. Rasmiy xabarlarga ko‘ra, “dekabrda oylik inflyatsiya 1,24%ni
tashkil etgan, bunda oziq-ovqatlar 1,3% ga, nooziq-ovqatlar 1,0% ga, xizmatlar 1,5% ga
qimmatlagan. Asosiy oziqlardan shakar 0,8% ga, guruch 0,4% ga, tuxum 0,3% ga, qo‘y go‘shti
0,3% ga, mol go‘shti 0,2% ga, yog‘ 0,2% ga, un 0,1% ga arzonlagan.[8]
Shuningdek, statistikaga ko‘ra, benzin oy davomida 3,3% ga, propan 5,1% ga oshgan bo‘lsa,
metan narxlari o‘zgarmagan”, — deb sharhlaydi ma’lumotlarni iqtisodchi.
Inflyatsiyaga qarshi siyosat
- davlat tomonidan tartibga solish sohasidagi inflyatsiya
jarayonlarini bostirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir. Inflyatsiyaga qarshi siyosat
ko'pincha ikki usul bilan amalga oshiriladi:
1)
deflyatsiya siyosati
2)
daromad siyosati
Deflyatsion siyosat pulga bo'lgan talabni pul, kredit, soliq mexanizmi orqali tartibga soladi. U
davlat xarajatlarini qisqartirish, kreditlar bo'yicha foiz stavkalarini oshirish, pul massasini
cheklash bilan birga soliq yukini oshirish orqali amalga oshiriladi. Deflyatsiya siyosati har
qanday iqtisodiy tizimda iqtisodiy o'sishning sekinlashishiga olib keladi.[9]
Daromad siyosati narxlar va ish haqini to'liq muzlatish yoki ularning o'sishiga chegara
belgilash orqali parallel nazorat qilish jarayonida amalga oshiriladi. Daromad siyosatini
amalga oshirish ko'pincha ijtimoiy qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi.
Umumiy inflatsiya darajasi bugungi kunda prognoz koridorimiz doirasida pasayib boryapti.
Lekin aynan o‘sha oziq-ovqat guruhidagi narxlar biroz yuqoriligicha saqlanib qolyapti. Bu
bevosita bir qancha omillarni o‘z ichiga oladi.
Birinchi omil - jahon bozorlarida asosiy oziq-ovqat tovarlari narxining o‘sishi. Bunga ham juda
ko‘p omillar ta'sir qiladi. Masalan, hosildorlik darajasi, ob-havo sharoitlari, tashqi bozordagi
logistika, umuman, bizning savdo hamkorlarimiz tomonidan ushbu mahsulotga nisbatan
qo‘llanayotgan ma'lum bir cheklovlar bu mahsulotlar narxining import jihatdan oshishiga olib
kelmoqda. Ikkinchi omil – bizning o‘simlik yog‘i, shakar va boshqa mahsulotlar importiga
bog‘liqligimiz bor. Bu yerdagi raqobat sharoitlari, transport logistika masalalari ham
narxlarga o‘z ta'sirini o‘tkazmay qolmaydi. Inflyatsiyaning maqsadli ko'rsatkichi (targeti)ga
erishish uchun pul-kredit siyosati mexanizmlari bosqichma-bosqich ushbu rejimga o'tkazilib,
inflyatsiyani pasaytirishda samarali instrument sifatida foydalaniladi. O'z navbatida, ushbu
rejimning qo'llanilishi narxlar barqarorligini ta'minlash orqali o'rta muddatli istiqbolda
mustahkam va barqaror iqtisodiy o'sish uchun qo'shimcha sharoitlar yaratishi mumkin.[10]
Shu bilan birga, Markaziy bank inflyatsiya darajasining eng mos maqsad (target)ini aniqlab
olib, unga pul-kredit siyosati instrumentlarini qo'llash, iqtisodiy rivojlanishni muntazam tahlil
qilish va pul-kredit siyosati rejalarini keng yoritish orqali erishadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
Xulosa:
Inflatsiya ma’lum davr mobaynida mamlakatda baholar o‘rtacha (umumiy)
darajasining barqaror o‘sishi va pulning xarid qobiliyatini uzoq muddatli pasayishini
anglatadi. Inflatsiyaning iqtisodiyotga salbiy ta’siri normal iqtisodiy munosabatlarni izdan
chiqarishida namoyon bo‘ladi. Inflatsiya darajasi baho indekslari vositasida o‘lchanadi. Kelib
chiqish sabablariga kqra talab inflatsiyasi va taklif inflatsiyasi o‘zaro farqlanadi. Inflatsiyaning
bu ikki turi ko‘pincha aralash holda yuzaga keladi. Kutilmagan inflatsiya daromadlarni
debitorlar va kreditorlar, aholining turli qatlamlari hamda davlat va aholi o‘rtasida qayta
taqsimlaydi.
O‘zbekiston hukumati stipendiyalar, nafaqalar, pensiyalar, ish haqi miqdorini davriy ravishda
indeksatsiya qilib boradi. Shu bilan birga, mablag 'etishmasligi sababli, bu indeksatsiya
narxlarning o'z vaqtida o'sishi, qoplanadigan xarajatlar miqdori bilan zaruriy bog'liqliksiz
amalga oshiriladi. Shu sababli, amalga oshirilgan indeksatsiya har doim ham turmush
darajasiga sezilarli ta'sir ko'rsatmasligi mumkin. Inflyatsiyaga qarshi kurashning barcha
usullari inflyatsiyaga qarshi siyosat bilan ifodalanadi. Shu sababli inflyatsiyaga qarshi
siyosatni tanlash davlatdagi vaziyat, uning iqtisodiyoti va ijtimoiy holatiga bog'liq.
References:
1.
B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T. Yuldashev, H.A. Hakimov.
Mikroiqtisodiyot. Makroiqtisodiyot. Dаrslik. – T.: “Iqtisodiyot”, 2019, - 446 b.
2.
Багданов Н. Инфляция и антиинфляционная политика в условиях рыночных
реформ: дис. д-ра экон. наук. М., 2019.
3.
Kamolova L.I. Inflyatsiya va uni tartibga solishning dolzarb muammolari: tizimli
yondashuv // Деньги и кредит. 2021. № 3.
4.
Муродов С.Р. Инфляция: современный взгляд на вечную проблему. М.: Маркет ДС
Корпорейшен, 2021.
5.
Бахридинова Ш. Инвестициялар ва инвестициялашнинг иқтисодий моҳияти
ISSN:
2181-3515 Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 2 | SPECIAL
ISSUE 4 | 2023
6.
Qodirov,
Bahodir
Tursunovich.
"“YASHIL
IQTISОDIYОT”
GA
О
‘TISH
ZARURIYATI."
RESEARCH AND EDUCATION
2.9 (2023): 111-123.
7.
Бахридинова Ш. Ш.,
Advanced Foreign Experiences on Private Business Activity and its
Development ISSN: 2795-8612 // European Journal of Innovation in Nonformal Education.-
Mar - 2024 60-63.
8.
Рахматуллаева
Ф.,
Шаробиддинов
А.
YALPI
HUDUDIY
MAHSULOT
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI //Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб
муаммолари/Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук/Actual Problems of
Humanities and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. S/4. – С. 140-146.
9.
Rakhmatullaeva F. A. THE DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY. THE ROLE OF
TODAY IN OUR ECONOMY //АКТУАЛЬНАЯ НАУКА. – 2022.
10.
Baxridinova Sh. Sh. Management system for the effective use of labor potential in the
development of integration processes // BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT.-2023
