YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
109
ITUZUMDOSHLAR OILASIGA XOS SISTEMATIK BELGILAR
Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393712
Annotatsiya:
Ituzumdoshlar oilasi (Solanaceae) — gulchambarsimonlar (Solanales)
tartibiga mansub yirik oila bo‘lib, tarkibiga 90 ga yaqin turkum va 3000 dan ortiq tur kiradi.
Bu oila o‘z ichiga oziq-ovqat, dorivor va bezak o‘simliklarini qamrab olgan holda, biologik va
iqtisodiy jihatdan muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada ituzumdoshlar oilasining sistematik,
morfologik, anatomik va ekologik belgilariga batafsil to‘xtalib o‘tiladi.
Kalit so'zlar:
Solanum nigrum, Skopolamin, Nikotin, aktinomorf, glandulali tuklar,
Anatomik belgilar, tamarillo, durra ituzum, anizotsitik, sklerenkima tolalari, Convolvulaceae
oilasi, Petunia hybrida, Datura stramonium, Atropa belladonna.
Аннотация:
Семейство Паслёновые (Solanaceae) — крупное семейство порядка
Паслёновые (Solanales), включающее около 90 родов и более 3000 видов. Это семейство
имеет важное биологическое и экономическое значение и охватывает пищевые,
лекарственные и декоративные растения. В статье подробно рассматриваются
систематические, морфологические, анатомические и экологические характеристики
семейства Ituzumidae.
Ключевые слова:
Solanum nigrum, скополамин, никотин, актиноморф,
железистые волоски, анатомические признаки, тамарилло, durra ituzum, анизоцитный,
волокна склеренхимы, семейство Convolvulaceae, Petunia hybrida, Datura stramonium,
Atropa belladonna.
Abstract:
The Solanaceae family is a large family of the order Solanales, comprising
about 90 genera and more than 3,000 species. This family is biologically and economically
important, encompassing food, medicinal, and ornamental plants. This article discusses the
systematic, morphological, anatomical, and ecological characteristics of the Solanaceae family
in detail.
Keywords:
Solanum nigrum, Scopolamine, Nicotine, actinomorph, glandular hairs,
Anatomical characteristics, tamarillo, Durra ituzum, anisocytic, sclerenchyma fibers,
Convolvulaceae family, Petunia hybrida, Datura stramonium, Atropa belladonna.
Kirish:
Ituzumdoshlar oilasi (Solanaceae) — ikki urug‘pallali o‘simliklarga mansub yirik
oilalardan biri bo‘lib, ko‘pchilik oziq-ovqat, dorivor va bezak o‘simliklarini o‘z ichiga oladi. Bu
oilaga kiruvchi o‘simliklar buta, butazorga aylangan, daraxtsimon yoki o'tsimon shaklda
bo‘lishi mumkin. Ituzumdoshlar nafaqat iqtisodiy jihatdan muhim, balki biologik xilma-xilligi
bilan ham ajralib turadi.
Sistematik joylashuvi.
Dunyo: Plantae (O‘simliklar)
Bo‘lim: Magnoliophyta (Gulli o‘simliklar)
Sinf: Magnoliopsida (Ikki urug‘pallalilar)
Tartib: Solanales
Oila: Solanaceae (Ituzumdoshlar)
Umumiy morfologik belgilar. a) Poya: To‘g‘ri o‘suvchi, ba’zan to‘shama yoki shoxlangan.
Poyasi o‘t yoki yarim buta shaklida, ba’zida buta yoki daraxtsimon bo‘lishi mumkin.
Ba’zilarining poyasi silliq, boshqalarniki tukli yoki glandulali bo‘ladi. b) Barg: Oddiy, ba’zida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
chuqur bo‘lingan, ketma-ket joylashgan. Barg plastinkasi ko‘pincha yaxlit, silliq yoki tukli
bo‘lishi mumkin. c) Gullari: Ko‘p hollarda yirik, ikkijinsli, aktinomorf yoki ba'zida ziq-
aktinomorf. Gullari yakka yoki to‘pgul holida bo‘ladi. Kosachagul: 5 ta birikkan sepal. Tojgul: 5
ta birikkan petal, nay yoki qo‘ng‘ir shaklida. Changchi: 5 ta, toj bilan almashlab joylashgan.
Urg‘ich organ: 2 urug‘chadan iborat bitta tuxumdon. d) Meva: Meva odatda rezavor (pomidor,
baqlajon), ba’zida quruq kapsula (tamarillo, durra ituzum). Mevada ko‘p urug‘ bo‘ladi,
urug‘lari ko‘pincha yassilangan yoki dumaloq. Anatomik belgilar. Barglarida ko‘p miqdorda
glandulali tuklar mavjud bo‘lib, ular iforli yog‘lar va alkaloidlar ishlab chiqaradi. Urug‘lari
endospermli. Barglarda anizotsitik (o‘zaro teng bo‘lmagan) stoma turlari keng tarqalgan. Barg
to‘qimalarida sklerenkima tolalari rivojlangan. Biokimyoviy xususiyatlar. Ituzumdoshlar
ko‘plab alkaloidlar ishlab chiqaradi. Bu moddalar biologik faol bo‘lib, ko‘plab turlar zaharli
hisoblanadi yoki tibbiyotda ishlatiladi. Atropin, nikotin, kapsaisin, solanin – ushbu oilaga xos
bo‘lgan kimyoviy moddalar. Ayrim turlari (masalan, Atropa belladonna, Datura stramonium)
psixoaktiv moddalar ishlab chiqaradi. Ekologik va iqtisodiy ahamiyati. Oziq-ovqat o‘simliklari:
Solanum tuberosum (kartoshka), Solanum lycopersicum (pomidor), Capsicum annuum (shirin
va achchiq qalampir), Solanum melongena (baqlajon). Dorivor turlar: Atropa belladonna –
atropin manbai, Hyoscyamus niger – giossitsin o‘z ichiga oladi, Nicotiana tabacum – nikotin
ishlab chiqaradi. Bezak o‘simliklar: Petunia hybrida – gul sifatida parvarishlanadi. Cestrum
nocturnum – tun gullari, iforli. Evolyutsion xususiyatlar. Molekulyar filogeniya tadqiqotlariga
ko‘ra, ituzumdoshlar Convolvulaceae oilasiga yaqin turadi. Oila Markaziy va Janubiy
Amerikada paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Turlar xilma-xilligi aynan tropik mintaqalarda
yuqori. Karyologik va molekulyar xususiyatlar. Ko‘p turlarida xromosoma soni 2n=24, 2n=48
atrofida bo‘ladi, ammo poliploid shakllar ham uchraydi (Solanum turkumida ko‘p).
Molekulyar markerlar (ITS, rbcL, matK genlari) orqali filogenetik tadqiqotlar olib borilgan.
DNK sekvenslash asosida aniqlanishicha, ba’zi avval turli turkumlarda sanalgan o‘simliklar
Solanaceae tarkibiga qayta kiritilgan. Ituzumdoshlar oila vakillarining geografik tarqalishi.
Asosan tropik va subtropik mintaqalarda keng tarqalgan. Eng ko‘p turlilik Janubiy Amerikada
(ayniqsa, And tog‘lari atrofida) kuzatiladi. O‘zbekistonda bu oilaga mansub turlardan Solanum
nigrum, Hyoscyamus niger, Datura stramonium, Nicotiana tabacum kabilar uchraydi.
Polinizatsiya (Changlanish) va dispersiya mexanizmlari. Ko‘plab turlari hasharotlar
yordamida changlanadi (entomofil). Ba’zilarida o‘z-o‘zini changlantirish kuzatiladi (masalan,
Capsicum annuum). Mevalari hayvonlar yoki qushlar orqali tarqaladi – zooxoriya mexanizmi
keng tarqalgan. Ba’zilarida mevalar qattiq qobiqli bo‘lib, avtoxoriya (o‘zi parchalanib urug‘
sochadi) ham kuzatiladi. Biotexnologiyada qo‘llanilishi. Solanum tuberosum (kartoshka)
genetik modifikatsiyaga eng ko‘p uchraydigan turlardan biri. Nicotiana tabacum modeli
laboratoriya o‘simligi sifatida genetik injeneriyada ishlatiladi. Capsicum turlaridan olingan
kapsaisin tibbiyotda og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Transgen o‘simliklar
yaratishda Agrobacterium tumefaciens bakteriyasi ko‘pincha ituzumdoshlar turlariga tatbiq
etiladi. Xavfli va invaziv turlar. Ba’zi turlari zaharli hisoblanadi: Datura stramonium, Atropa
belladonna (yutish xavfli, halokatli). Solanum elaeagnifolium — invaziv tur bo‘lib, qishloq
xo‘jaligiga zarar yetkazadi. Yovvoyi Nicotiana turlari yer resurslariga raqobatchi bo‘lib,
ekinlarni siqib chiqaradi. Mahalliy xalq tabobatida ishlatilishi (etnobotanika). Hyoscyamus
niger — xalq tabobatida og‘riq qoldiruvchi sifatida ishlatilgan. Datura urug‘i va barglari —
astma, mushak spazmlariga qarshi (lekin nazorat bilan!). Solanum nigrum — qorin og‘rig‘i va
yallig‘lanishga qarshi ishlatilgan. Ituzumdoshlarning turlarida genetik xilma-xillik. Solanaceae
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
oila vakillari genetik xilma-xilligi juda yuqori bo‘lgan o‘simliklar sirasiga kiradi. Ayniqsa
Solanum turkumida (kartoshka, baqlajon, qora ituzum) juda ko‘p yovvoyi va
madaniylashtirilgan turlar mavjud. Genetik tadqiqotlar ularning kasalliklarga chidamliligi,
qurg‘oqchilikka bardosh va hosildorlik jihatdan farqlanishini ko‘rsatgan. Fitopatologik
ahamiyati. Ituzumdoshlar ko‘plab o‘simlik kasalliklariga chalinadi. Phytophthora infestans –
kartoshka va pomidor fitoflorasi (chirish kasalligi). Tobacco Mosaic Virus (TMV) – tamaki,
pomidor, qalampirda tarqalgan. Verticillium dahliae – tomir chirishi, ayniqsa baqlajonda.
Ushbu kasalliklar hosilni kamaytiradi, shuning uchun fitopatologik tadqiqotlar muhim.
Ituzumdoshlar va allelopatiya. Ba’zi ituzumdosh turlar o‘z atrofidagi o‘simliklar o‘sishiga
allelopatik ta’sir ko‘rsatadi (masalan, Solanum nigrum). Bu ta’sir tuproq orqali yoki ildiz
ajratmalari orqali bo‘lishi mumkin. Shu xususiyatlari bilan ular biologik begona o‘tga qarshi
vosita sifatida tadqiq qilinmoqda. O‘simliklar kimyoviy himoyasi va zaharliligi. Solanum va
Atropa turlarida glikoalkaloidlar (masalan, solanin) mavjud. Bu moddalar inson va hayvonlar
uchun neurotoksik ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa xom kartoshkada solanin miqdori yuqori bo‘lsa,
iste’mol qilish xavfli. Boshqa faol moddalar: skopolamin, atropin, hiossiamin, nikotin,
kapsaisin. Tibbiy va farmatsevtik mahsulotlarda ishlatilishi. Atropin – ko‘z qorasini
kengaytirish uchun oftalmologiyada, Skopolamin – harakat kasalliklari va asabiy holatlarni
yengillashtiradi, Kapsaisin – surtmalar va og‘riq qoldiruvchi kremlarda ishlatiladi, Nikotin –
nafaqat tamakida, balki neyroritsoptor tadqiqotlarida ham model modda sifatida
foydalaniladi. Xalq e’tiqodlari va madaniy rollari. O‘tmishda Datura va Atropa turlari sehrli
yoki ruhiy holatga ta’sir qiluvchi o‘simliklar sifatida e’tirof etilgan. Ayrim xalq tabobatida
Solanum nigrum suvli damlamasi bilan teri kasalliklari davolangan. Petunia va boshqa
ituzumdoshlar bezak guli sifatida qadrlanadi, ba’zida to‘y va bayramlarda bezak uchun
ishlatiladi. Agronomik muhim belgilar. O‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamliligi,
hosildorligi, kasalliklarga qarshiligi seleksiya ishlari uchun asosiy yo‘nalishdir. Genetik
seleksiya yo‘li bilan yaratilgan. Virusga chidamli pomidor navlari. Achchiq darajasi
kamaytirilgan qalampir navlari. Keng iqlim diapazonida o‘suvchi baqlajon navlari.
Xulosa:
Ituzumdoshlar oilasi sistematik, morfologik va biokimyoviy jihatdan o‘ziga xos bo‘lib,
tabiat va insoniyat hayotida muhim rol o‘ynaydi. Oziq-ovqat, dorivor, bezak va sanoat
turlarining ko‘pligi bu oilaning ahamiyatini yanada oshiradi. Shu boisdan, bu oilaning vakillari
biologiya, farmakologiya, agronomiya kabi sohalarda keng o‘rganilmoqda. Ituzumdoshlar
oilasi o‘zining botanik, ekologik va iqtisodiy jihatdan ahamiyatli o‘simliklari bilan ajralib
turadi. Ular orasida oziq-ovqat, dori-darmon, bezak va texnik o‘simliklar mavjud bo‘lib,
ko‘plab fan sohalari uchun tadqiqot ob’ekti hisoblanadi. Shu bilan birga, ayrim zaharli turlari
ham borligi sababli ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "ELEKTRON TIJORAT PLATFORMALARINING
EKOLOGIK TOZA QISHLOQ MAHSULOTLARI BOZORIGA TA’SIRI."
Наука и технология в
современном мире
4.7 (2025): 37-44.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
2.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BULUTLI HISOBLASH TEXNOLOGIYALARI VA
AI ASOSIDA QISHLOQ XO ‘JALIGIDA PROGNOZLASH TIZIMLARI."
Наука и технология в
современном мире
4.7 (2025): 45-52.
3.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "AQLLI SHAHAR (SMART CITY) TIZIMLARI
ORQALI EKOLOGIK MONITORING VA RESURSLARNI TEJASH."
Наука и технология в
современном мире
4.7 (2025): 21-28.
4.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "IOT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB
CHIQINDILARNI
AVTOMATLASHTIRILGAN
BOSHQARISH
TIZIMLARI."
Наука
и
инновация
3.10 (2025): 68-75.
5.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "MOBIL ILOVALAR VA RAQAMLI
PLATFORMALAR ORQALI EKOLOGIK ONGLILIKNI OSHIRISH."
Наука и инновация
3.10
(2025): 85-92.
6.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BULUT TEXNOLOGIYALARI VA KATTA
MA’LUMOTLAR (BIG DATA) ORQALI TABIIY RESURSLARNI BOSHQARISH."
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 77-84.
7.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA TABIIY
RESURSLARDAN
SAMARALI
FOYDALANISH
STRATEGIYALARI."
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 92-98.
8.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BLOKCHEYN TEXNOLOGIYALARI VA TABIIY
RESURSLARNI
BOSHQARISHDA
SHAFFOFLIKNI
TA’MINLASH."
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 69-76.
9.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "DRONLAR YORDAMIDA QISHLOQ XO ‘JALIGINI
RAQAMLASHTIRISH VA MONITORING QILISH."
Наука и технология в современном мире
4.7
(2025): 29-36.
10.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "YASHIL ENERGETIKA VA AQLLI
TARMOQLARNI BOSHQARISHDA SUN’IY INTELLEKT ROLI."
Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 57-66.
11.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BLOKCHEYN TEXNOLOGIYALARI ORQALI
QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA SAVDOSINI AVTOMATLASHTIRISH."
Общественные
науки в современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 47-
56.
12.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "AQLLI DEHQONCHILIK DASTURIY TA’MINOT
VA SENSORLAR YORDAMIDA HOSILDORLIKNI OSHIRISH."
Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 67-74.
13.
Qodirov, Farrux, and Sevinch Neʼmatova. "WIRELESS (WI-FI) TEXNOLOGIYASINING
RIVOJLANISHI VA TURLARI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и
решения
4.3 (2025): 116-121.
14.
Qodirov, Farrux, and Sarvinoz Tursunova. "KIBERJINOYATLAR VA ULARNING OLDINI
OLISH YOLLARI."
Наука и инновация
3.7 (2025): 151-157.
15.
Qodirov, Farrux, and Sevinch Neʼmatova. "MOBIL ILOVALAR ISHLAB CHIQISHNING
ASOSLARI."
Наука и технология в современном мире
4.6 (2025): 8-14.
16.
Qodirov, Farrux, and Sarvinoz Tursunova. "INTERNET ORQALI OVOZLI QONGIROQLAR
(VOIP) TEXNOLOGIYASI."
Наука и инновация
3.7 (2025): 40-44.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
17.
Qodirov, Farrux, Mehriniso Cho’lliyeva, and Sevinch Negmatova. "RAQAM
TEXNOLOGIYALARNING QO’LLANISH SOHALARI."
Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика
4.9 (2025): 4-9.
18.
Qodirov, Farrux, Baxtiniso Boqiyeva, and Sevinch Negmatova. "ELEKTRON
KARMON."
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
4.9
(2025): 14-18. Qodirov, Farrux, Yulduz Ahmedova, and Sevinch Negmatova. "ELEKTRON
TO’LOV VOSITALARI."
Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика
4.9 (2025): 19-21.
19.
Qodirov, Farrux, Jasmina Murodulloyeva, and Sevinch Negmatova. "SMART
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH VOSITALARI."
Естественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования
4.3 (2025): 63-67.
20.
Qodirov, Farrux, Sevinch Nomozova, and Sevinch Negmatova. "BUYUMLAR
INTERNETIDAN FOYDALANISH."
Молодые ученые
3.7 (2025): 73-77.
21.
Qodirov, Farrux, Sevinchoy Norboboyeva, and Sevinch Negmatova. "BLOKCHEYN
TEXNOLOGIYASI HAQIDA TUSHUNCHA."
Молодые ученые
3.7 (2025): 69-72.
22.
Qodirov, Farrux, and Ozoda Maxsadova. "BULUTLI TEXNOLOGIYALARNING
XUSUSIYATLARI, AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI."
Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 111-115.
