YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
QIRQQULOQLAR BO'LIMIGA XOS BO‘LGAN SISTEMATIK BELGILARI BILAN
TANISHISH
Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393694
Annotatsiya:
Qirqquloqlar (Pteridophyta) – o‘simliklar olamida o‘rta evolyutsion
pog‘onani egallagan, urug‘siz ko‘payuvchi, sporalar orqali tarqaluvchi yuqori organizmli
o‘simliklardir. Ular o‘zlarining tuzilishi, ko‘payish usullari, hayot tsikli va morfologik
xususiyatlari bilan boshqa o‘simliklardan ajralib turadi. Ushbu maqolada qirqquloqlar
bo‘limiga xos bo‘lgan sistematik belgilar haqida batafsil to‘xtalib o‘tiladi.
Kalit so'zlar:
Sporofit, Anatomik belgilari, gymnospermlar, likopiya, karbon davri,
protalium, vayilar, Lycopodiopsida, Polypodiopsida, rizoma, Equisetopsida, avlodlar
almashinuvi.
Аннотация:
Папоротниковидные водоросли — высшие растения, занимающие
среднюю эволюционную ступень в царстве растений, размножающиеся бесполым
путем и распространяющиеся спорами. Они отличаются от других растений своим
строением, способами размножения, жизненным циклом и морфологическими
характеристиками. В данной статье будут подробно рассмотрены систематические
характеристики отдела многоножек.
Ключевые слова:
Спорофит, анатомические признаки, голосеменные, плаун,
каменноугольный период, заросток, ваиляр, Lycopodiopsida, Polypodiopsida, корневище,
Equisetopsida, чередование поколений.
Abstract:
Pteridophyta (Pteridophyta) are higher plants that occupy an intermediate
evolutionary stage in the plant kingdom, reproduce without seeds, and spread through spores.
They are distinguished from other plants by their structure, methods of reproduction, life
cycle and morphological features. This article discusses in detail the systematic characters
characteristic of the Pteridophyta department.
Keywords:
Sporophyte, Anatomical characters, gymnosperms, lycopia, Carboniferous
period, prothallium, vayilar, Lycopodiopsida, Polypodiopsida, rhizome, Equisetopsida,
alternation of generations.
Kirish:
Qirqquloqlar spora orqali ko‘payadi, jinsiy va jinsiy bo‘lmagan avlodlar almashinuvi
mavjud. Sporofit (asosiy, ko‘zga ko‘rinadigan avlod) – diploid. Gametofit (protalium) – kichik,
yurak shaklida, yashil, mustaqil yashaydi. Unda erkak va urg‘ochi jinsiy hujayralar rivojlanadi.
Urug‘ yo‘q – zigota to‘g‘ridan-to‘g‘ri yangi sporofitga aylanadi. Anatomik belgilari: Barglarda
murakkab tomir tizimi, ko‘pincha tarmoqlangan yoki parallel tomirlilik. Ildizpoyasida ksilema
va floema (yog‘och va likopiya) aniq farqlanadi. Barg sirtida stomalar joylashgan. Barglar va
poyada mexanik to‘qimalar rivojlangan – bu ularni mustahkam qiladi. Evolyutsion ahamiyati.
Qirqquloqlar bo‘limi – urug‘siz tomirli o‘simliklarning eng rivojlangan guruhi. Devon davridan
beri mavjud bo‘lib, ko‘mir davri (karbon davri)da ayniqsa keng tarqalgan. Zamonaviy urug‘li
o‘simliklar (gymnospermlar) evolyutsiyada qirqquloqlar ajdodlaridan kelib chiqqan bo‘lishi
mumkin. Umumiy tavsif: Qirqquloqlar sporasimon o‘simliklar bo‘lib, ularning hayotiy
shakllari asosan ko‘p yillik o‘tlardan iborat. Ular nam muhitda yoki ho‘l iqlimli hududlarda
keng tarqalgan. Ularning eng qadimgi vakillari devon davrida paydo bo‘lgan bo‘lib, hozirgacha
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
105
10 mingdan ortiq turi ma’lum. Sistematik belgilar: a) Ildiz tizimi- Qirqquloqlarda asosiy ildiz
yaxshi rivojlanmagan bo‘lib, odatda poya (rizoma)dan o‘sib chiqadigan qo‘shimcha ildizlar
rivojlanadi. Ildizlar ildizsochli tizimga ega. b) Poya- Poyasi ko‘pincha yer ostida rizoma
shaklida bo‘ladi. Rizoma tugunlardan iborat bo‘lib, ulardan barglar va ildizlar rivojlanadi. c)
Barglar (vayilar)- Qirqquloqlarning barglari yirik, murakkab tuzilgan bo‘lib, ko‘pincha teshik-
eshikli shaklda bo‘ladi. Yangi barglar spiralsimon o‘ralgan holda o‘sadi, bu xususiyat ularning
muhim morfologik belgisidir. d) Ko‘payishi- Qirqquloqlar spora yordamida ko‘payadi.
Sporalar sporangiyalarda hosil bo‘ladi, ular esa sporofit avlodining maxsus joylarida –
sporofillarda joylashgan bo‘ladi. Qirqquloqlarda avlod almashinuvi mavjud. Sporofit (diploid)
– asosiy yashovchi avlod. Gametofit (haploid) – yuraksimon gametofor (protalium) holatida
bo‘ladi. e) O‘suv joyi va ekologiyasi- Asosan tropik va subtropik iqlim mintaqalarida, ho‘l
o‘rmonlar, daryo bo‘ylari, tog‘ yonbag‘irlari kabi joylarda uchraydi. Ayrim turlari quruq
sharoitlarga ham moslashgan. Qirqquloqlar quyidagi asosiy sinflar mavjud. Psilopsidalar
(Psilopsida) – eng sodda tuzilgan, ildizlari bo‘lmagan o‘simliklar. Pluncha o‘xshashlar
(Lycopodiopsida) – mayda bargli qirqquloqlar. Xvoslar (Equisetopsida) – bo‘g‘im-bo‘g‘im
bo‘lib joylashgan poyali o‘simliklar. Haqiqiy qirqquloqlar (Polypodiopsida) – eng ko‘p
uchraydigan va o‘rganilgan sinf. Evolyutsion ahamiyati. Qirqquloqlar urug‘siz ko‘payuvchi
yuqori o‘simliklar sifatida, urug‘li o‘simliklarga o‘tishdagi muhim bosqich hisoblanadi. Ular
tomirlari, barglari va to‘liq hayot sikli mavjud bo‘lgan birinchi quruqlik o‘simliklari sifatida
evolyutsiyada alohida o‘rin tutadi. Anatomik xususiyatlari. Qirqquloqlar organizmida yuqori
o‘simliklarga xos bo‘lgan tomir (suv va oziq modda o‘tkazuvchi) to‘qimalar rivojlangan. Bu
ularga suvli va quruq muhitlarda o‘zlashtirish imkonini beradi. Quyidagi anatomik belgilar
mavjud. Ksilema va floema to‘qimalari aniq ajralgan. Barglarda stoma (nafas olish
teshikchalari) bo‘lib, ular gaz almashinuvini ta'minlaydi. Sporangiyalar maxsus joylarda (barg
orqasida, sori holatida) joylashgan. Fiziologik xususiyatlari. Qirqquloqlarning asosiy fiziologik
jarayonlari: Fotosintez- Barglar yirik va sathining kengligi tufayli samarali fotosintez amalga
oshadi. Suv almashinuvi: Rizoma orqali suv va mineral moddalar so‘riladi, barglar orqali
transpiratsiya amalga oshadi. Spora hosil bo‘lishi: Har bir sporangiyada yuzlab sporalar hosil
bo‘ladi, ularning yetilishi va tarqalishi nam sharoitda sodir bo‘ladi. Ekologik ahamiyati. Nam
muhitda tuproq hosil bo‘lishiga yordam beradi. Sporangiyalari orqali mikroorganizmlar bilan
bog‘liq simbioz holat hosil qiladi. Ba’zi turlari suvning ifloslanishiga nisbatan sezuvchan bo‘lib,
bioindikator sifatida ishlatiladi. Amaliy ahamiyati. Ba’zi turlari (masalan, Dryopteris filix-mas)
xalq tabobatida ishlatiladi. Dekorativ o‘simlik sifatida park va bog‘larda ekiladi. Ilgari ba’zi
qirqquloqlar turidan yoqilg‘i (ko‘mir) hosil bo‘lgan, chunki ular qadimiy davrlarda ulkan
biomassani tashkil etgan. Hayot tsiklining bosqichlari (avlodlar almashinuvi). Qirqquloqlarda
avlodlar almashinuvi (metagenez) quyidagicha kechadi. Sporofit (diploid avlod) – asosiy
yashovchi bosqich; sporalar hosil qiladi. Sporalar (haploid) – sporangiyalarda rivojlanadi.
Gametofit (protalium) – yuraksimon, kichik, mustaqil yashovchi o‘simlik. Gametalarning
birlashuvi – suvda erkak va urg‘ochi gametalar qo‘shiladi. Zigotadan yangi sporofit
rivojlanadi. Bu tsikl yuqori o‘simliklarga o‘tishda urug‘li ko‘payish tizimiga asos bo‘lgan.
Sistematik holati (klassifikatsiyasi).
Qirqquloqlar turkumining sistematik joylashuvi quyidagicha.
Domen: Eukaryota (yadroli organizmlar).
Qirollik: Plantae (O‘simliklar)
Bo‘lim: Pteridophyta (Qirqquloqlar)
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
106
Sinf: Polypodiopsida (Haqiqiy qirqquloqlar)
Tartib: Polypodiales
Oila: Dryopteridaceae, Pteridaceae, Aspleniaceae va boshqalar
Tur: Dryopteris filix-mas, Adiantum capillus-veneris, Nephrolepis exaltata, Pteridium
aquilinum va boshqalar.
Paleontologik dalillar. Qirqquloqlar eng qadimgi o‘simliklar qatoriga kiradi va ular
haqida quyidagilar ma’lum. Ularning qoldiqlari Devon davridan (taxminan 400 mln yil oldin)
beri topilgan. Karbon davrida (taxminan 300 mln yil oldin) ayrim qirqquloqlar daraxtsimon
shakllarga ega bo‘lgan. Ko‘plab qadimgi qirqquloqlar qatlami hozirgi ko‘mir konlarining
shakllanishida ishtirok etgan. Bu ularning tarixiy ahamiyatini va geologik jarayonlardagi rolini
ko‘rsatadi. Mashhur vakillari. Quyida o‘zbek flora va parklarida uchraydigan mashhur turlari:
Adiantum capillus-veneris (Zulfi anbiya) – go‘zal, nozik bargli, nam joylarda o‘sadi. Pteridium
aquilinum (Burgut qanotli qirqquloq) – keng bargli, ochiq joylarda uchraydi. Nephrolepis
exaltata – uy va ofis sharoitida parvarishlanadigan mashhur dekorativ tur. Dryopteris filix-
mas – xalq tabobatida ichki parazitlarga qarshi qo‘llanadi. Ilmiy tadqiqotlar yo‘nalishi.
Zamonaviy biologiyada qirqquloqlar: Molekulyar filogeniya asosida o‘rganilmoqda (DNK
analizlari orqali turlarning qarindoshligi aniqlanadi),Bioaktiv moddalar manbai sifatida
tibbiyotda izlanmoqda, Biogeografik o‘zgarishlarni tahlil qilishda model organizm sifatida
ishlatilmoqda.
Amaliy va madaniy ahamiyati. Ayrim turlari bezak o‘simlik sifatida (masalan,
Nephrolepis, Adiantum) o‘stiriladi. Dorivor xususiyatlarga ega bo‘lgan turlari mavjud
(Dryopteris filix-mas – gijjaga qarshi vosita sifatida ishlatiladi). Qadimda ba’zi qirqquloqlar
folklor va e’tiqodlarda “sirlilik”, “bardavomlik” ramzi sifatida qabul qilingan. O‘zbekiston
florasida uchraydigan ayrim turlari: Asplenium ruta-muraria, Dryopteris filix-mas, Pteridium
aquilinum, Adiantum capillus-veneris
Xulosa:
Qirqquloqlar o‘ziga xos sistematik belgilariga ko‘ra, o‘simliklar dunyosining muhim
bo‘g‘inini tashkil etadi. Ular morfologik, anatomik va reproduktiv xususiyatlari bilan alohida
o‘rganilishi zarur bo‘lgan guruhdir. Ularning tuzilishi va hayot siklini chuqur o‘rganish orqali
o‘simliklarning evolyutsion taraqqiyoti haqida to‘liqroq tasavvurga ega bo‘lish mumkin.
Qirqquloqlar bo‘limi – qadimiy o‘simliklar guruhiga mansub bo‘lib, morfologik, anatomik va
ekologik jihatdan xilma-xil va qiziqarli hisoblanadi. Ular spora orqali ko‘payadigan, tomirli va
bargli o‘simliklar sifatida o‘simliklar dunyosida muhim o‘rin egallaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "ELEKTRON TIJORAT PLATFORMALARINING
EKOLOGIK TOZA QISHLOQ MAHSULOTLARI BOZORIGA TA’SIRI."
Наука и технология в
современном мире
4.7 (2025): 37-44.
2.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BULUTLI HISOBLASH TEXNOLOGIYALARI VA
AI ASOSIDA QISHLOQ XO ‘JALIGIDA PROGNOZLASH TIZIMLARI."
Наука и технология в
современном мире
4.7 (2025): 45-52.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
107
3.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "AQLLI SHAHAR (SMART CITY) TIZIMLARI
ORQALI EKOLOGIK MONITORING VA RESURSLARNI TEJASH."
Наука и технология в
современном мире
4.7 (2025): 21-28.
4.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "IOT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB
CHIQINDILARNI
AVTOMATLASHTIRILGAN
BOSHQARISH
TIZIMLARI."
Наука
и
инновация
3.10 (2025): 68-75.
5.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "MOBIL ILOVALAR VA RAQAMLI
PLATFORMALAR ORQALI EKOLOGIK ONGLILIKNI OSHIRISH."
Наука и инновация
3.10
(2025): 85-92.
6.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BULUT TEXNOLOGIYALARI VA KATTA
MA’LUMOTLAR (BIG DATA) ORQALI TABIIY RESURSLARNI BOSHQARISH."
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 77-84.
7.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA TABIIY
RESURSLARDAN
SAMARALI
FOYDALANISH
STRATEGIYALARI."
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 92-98.
8.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BLOKCHEYN TEXNOLOGIYALARI VA TABIIY
RESURSLARNI
BOSHQARISHDA
SHAFFOFLIKNI
TA’MINLASH."
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
4.10 (2025): 69-76.
9.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "DRONLAR YORDAMIDA QISHLOQ XO ‘JALIGINI
RAQAMLASHTIRISH VA MONITORING QILISH."
Наука и технология в современном мире
4.7
(2025): 29-36.
10.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "YASHIL ENERGETIKA VA AQLLI
TARMOQLARNI BOSHQARISHDA SUN’IY INTELLEKT ROLI."
Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 57-66.
11.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "BLOKCHEYN TEXNOLOGIYALARI ORQALI
QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA SAVDOSINI AVTOMATLASHTIRISH."
Общественные
науки в современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 47-
56.
12.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "AQLLI DEHQONCHILIK DASTURIY TA’MINOT
VA SENSORLAR YORDAMIDA HOSILDORLIKNI OSHIRISH."
Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 67-74.
13.
Qodirov, Farrux, and Sevinch Neʼmatova. "WIRELESS (WI-FI) TEXNOLOGIYASINING
RIVOJLANISHI VA TURLARI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и
решения
4.3 (2025): 116-121.
14.
Qodirov, Farrux, and Sarvinoz Tursunova. "KIBERJINOYATLAR VA ULARNING OLDINI
OLISH YOLLARI."
Наука и инновация
3.7 (2025): 151-157.
15.
Qodirov, Farrux, and Sevinch Neʼmatova. "MOBIL ILOVALAR ISHLAB CHIQISHNING
ASOSLARI."
Наука и технология в современном мире
4.6 (2025): 8-14.
16.
Qodirov, Farrux, and Sarvinoz Tursunova. "INTERNET ORQALI OVOZLI QONGIROQLAR
(VOIP) TEXNOLOGIYASI."
Наука и инновация
3.7 (2025): 40-44.
17.
Qodirov, Farrux, Mehriniso Cho’lliyeva, and Sevinch Negmatova. "RAQAM
TEXNOLOGIYALARNING QO’LLANISH SOHALARI."
Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика
4.9 (2025): 4-9.
18.
Qodirov, Farrux, Baxtiniso Boqiyeva, and Sevinch Negmatova. "ELEKTRON
KARMON."
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
4.9
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
108
(2025): 14-18. Qodirov, Farrux, Yulduz Ahmedova, and Sevinch Negmatova. "ELEKTRON
TO’LOV VOSITALARI."
Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика
4.9 (2025): 19-21.
19.
Qodirov, Farrux, Jasmina Murodulloyeva, and Sevinch Negmatova. "SMART
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH VOSITALARI."
Естественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования
4.3 (2025): 63-67.
20.
Qodirov, Farrux, Sevinch Nomozova, and Sevinch Negmatova. "BUYUMLAR
INTERNETIDAN FOYDALANISH."
Молодые ученые
3.7 (2025): 73-77.
21.
Qodirov, Farrux, Sevinchoy Norboboyeva, and Sevinch Negmatova. "BLOKCHEYN
TEXNOLOGIYASI HAQIDA TUSHUNCHA."
Молодые ученые
3.7 (2025): 69-72.
22.
Qodirov, Farrux, and Ozoda Maxsadova. "BULUTLI TEXNOLOGIYALARNING
XUSUSIYATLARI, AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI."
Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 111-115.
