YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
124
VALYUTA RISKI VA UNING TURLARI
Arziboyeva Ravzahon Sattarovna
Andijon davlat texnika institute
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi o‘qituvchisi
Salimov Adhamjon Sobirjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik iqtisodiyoti va boshqariv fakulteti
BIA-115-guruh 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421021
Annotatsiya:
Ushbu maqolada valyuta riski tushunchasi, uning asosiy turlari, iqtisodiy
jarayonlardagi o‘rni va xalqaro moliyaviy faoliyatga ta’siri chuqur tahlil qilingan. Shuningdek,
maqolada investitsiyalar, eksport-import operatsiyalari kabi yo‘nalishlarda valyuta
kurslarining o‘zgarishi bilan bog‘liq xavflar amaliy misollar orqali yoritilgan. Valyuta riskidan
himoyalanishning zamonaviy usullari va xalqaro tajribalar ham ko‘rib chiqilgan
Kalit sozlar:
Hedjlash, FX, spot, fyuchers, svop.
THE NATURE AND CLASSIFICATION OF CURRENCY RISK
Annotation:
This article provides an in-depth analysis of the concept of currency risk,
its main types, and its role and impact on economic processes and international financial
activities. It explores the risks associated with exchange rate fluctuations in areas such as
investments and foreign trade operations, illustrated with practical examples. The article also
examines modern methods of currency risk mitigation and presents international best
practices.
Key words
: Hedging, FX, spot, futures, swap.
Valyuta riski
- bu xalqaro moliyaviy operatsiyalar davomida valyuta kurslarining
o‘zgarishi tufayli yuzaga keladigan moliyaviy xavf turidir. Ushbu risk, ayniqsa, zamonaviy
global iqtisodiyotda xalqaro savdo, investitsiya, kreditlash va transchegaraviy to‘lovlar faol
ishtirok etayotgan sharoitda, kompaniyalar, banklar va investorlar uchun dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda. Bugungi global iqtisodiy integratsiya davrida deyarli har qanday yirik
iqtisodiy subyekt bevosita yoki bilvosita xorijiy valyutalar bilan bog‘liq bo‘lib, bu holat ularni
valyuta kursining keskin tebranishlariga nisbatan zaiflashtiradi.
Valyuta riski, asosan, xorijiy valyutada ifodalangan aktiv yoki majburiyatlarning qiymati
mahalliy valyutaga nisbatan kamayishi yoki oshishi bilan bog‘liqdir. Bu esa o‘z navbatida
kompaniya daromadlari, sof foydasi va hatto aktsiyalar narxiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning uchun valyuta riski – bu faqat moliyaviy statistik hodisa emas, balki strategik
qarorlar qabul qilishda e’tiborga olinadigan muhim omildir.
Misol uchun, agar bir kompaniya AQSh dollari bilan import qilsa, lekin mahsulotlarini
yevroda sotsa, ikki valyuta o‘rtasidagi kurs o‘zgarishlari kompaniya foydasiga sezilarli ta’sir
qilishi mumkin. Ayniqsa, chet el investitsiyalari, obligatsiyalar va aksiyalar portfeli bilan
shug‘ullanuvchi investorlar uchun valyuta riski, ularning umumiy daromadliligini aniqlovchi
hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, agar xorijiy aktivlarning qiymati oshsa ham,
valyuta kursining pasayishi investor foydasini kamaytirib yuborishi mumkin. Shu tarzda,
valyuta riski nafaqat zarar, balki ba’zan kutilmagan daromad manbai ham bo‘lishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
125
Valuta kursiga doir xavflarni aniqlash O`zbekistonda ham muhim masala hisoblanadi.
Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (4-sonli BHS) “Valyuta
kursi o‘zgarishining ta’siri”- O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2018-yil 14-
dekabrda ro‘yxatdan o‘tkazildi. Unga ko`ra:
“chet el valyutasi
— muomalada bo‘lgan hamda xorijiy davlatda qonuniy to‘lov vositasi
hisoblangan banknotlar, xazina biletlari va tangalar ko‘rinishidagi chet el pul belgilari,
shuningdek hisobvaraqlarda va omonatlarda bo‘lgan xorijiy davlatlarning pul birliklaridagi
hamda xalqaro pul yoki hisob-kitob birliklaridagi mablag‘lardir”
1
“kurs farqi
— milliy valyutaga nisbatan chet el valyutasi kursining o‘zgarishi
munosabati bilan chet el valyutasida amalga oshirilgan operatsiyalarda vujudga keladigan
(ijobiy, salbiy) farq;
rasmiy kurs
— valyuta operatsiyalari bo‘yicha buxgalteriya va statistika hisoboti uchun
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan milliy valyutaning chet el
valyutasiga nisbatan kursi”
2
.
Valyuta riski turli xolatlarda yuzaga kelishi mumkin. Misol uchun,
Investitsiyadagi
valyuta riski:
O‘zbekistonda yashovchi investor Germaniyadagi bir kompaniya aksiyalarini 1000
yevroga sotib oldi. O‘sha paytda 1 yevro = 12,000 so‘m edi, ya’ni bu investor 12,000,000 so‘m
sarflagan bo‘ladi.
3 oydan keyin bu aksiyalar 10% ga qimmatlashib, 1100 yevroga chiqdi. Ammo shu vaqt
ichida yevro kursi 12,000 so‘mdan 10,000 so‘mga tushib ketdi.
Investitsiya qiymati (yevroda):
1100 yevro
So‘mga aylantirilganda:
1100 × 10,000 = 11,000,000 so‘m
Bu investor aksiyalar narxining o‘sishidan foyda ko‘rgan bo‘lsa-da (yevroda 10% foyda),
valyuta kursining tushib ketishi natijasida umumiy zarar ko‘rdi, chunki u 12 million so‘m
sarflab, 11 million so‘m qaytarib oldi.
Valyuta riskining uchta asosiy turi mavjud:
•
Hisob-kitob (balans) riski
, u ba’zida
translyatsion xavf
deb ham ataladi. Bu xavf
kompaniyaning turli xorijiy valyutalardagi aktivlari va passivlari o‘rtasidagi
nomutanosiblikdan kelib chiqadi. Masalan, agar bir bank boshqa davlatda filialga ega bo‘lsa va
bu filial bosh ofis mamlakatining valyutasida ifodalangan aktivlarga - ya’ni hisob
raqamlaridagi mablag‘larga, hamkorlar va mijozlarning qarzlariga ega bo‘lsa, ammo shu
valyutada etarlicha passivlarga -ustav kapitali yoki foyda shaklidagi mablag‘larga ega
bo‘lmasa, bu holat filial uchun valyuta riskini yuzaga keltiradi. Bu risk aktivlarni to‘ldirish
manbalarining kamayishi orqali likvidlikning pasayishida namoyon bo‘ladi.
•
Iqtisodiy risk
- bu valyuta kursining o‘zgarishi natijasida tovar ayirboshlash
hajmining kamayishi yoki ishlab chiqarish tannarxining oshishi ehtimoli, agar tayyor
mahsulot narxlari o‘zgarishsiz qolsa. Iqtisodiy valyuta riski bir necha omillar tufayli yuzaga
kelishi mumkin: raqobatchilar faoliyati, mahsulot yoki xizmatlarga bo‘lgan talabning
pasayishi, yoki hukumat tomonidan bozorni barqarorlashtirishga qaratilgan choralar
natijasida.
1
O‘zbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (4-sonli BHS) “Valyuta kursi o‘zgarishining ta’siri”ni tasdiqlash
to‘g‘risida
2
O‘zbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (4-sonli BHS) “Valyuta kursi o‘zgarishining ta’siri”ni tasdiqlash
to‘g‘risida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
126
•
Operatsion risk
- bu xorijiy valyutada amalga oshirilgan savdo bitimlari yoki
investitsiyalar natijasida rejalashtirilgan daromaddan kamroq foyda olish yoki foyda o‘rniga
zarar ko‘rish xavfidir.
Yo‘qotishlarning oldini olish uchun kompaniyalar va banklar valyuta risklarini
boshqarish strategiyasini ishlab chiqadilar:
Valyuta riskini oshirish.
Valyuta kursining o‘zgarishidan foyda ko‘rish ham mumkin.
Masalan, yaqin vaqtgacha banklar ipoteka va boshqa kredit turlarini xorijiy valyutada
ajratgan. Bu mijozlar uchun qulay bo‘lgan - foiz stavkalari pastroq bo‘lgan, ortiqcha to‘lov
kamroq bo‘lgan, yoki ular naqd AQSh dollari va yevro shaklida mablag‘ olib, uni chet elda
ishlatish imkoniga ega bo‘lgan. Kurs oshganda banklar ko‘proq daromad ko‘radi. Biroq valyuta
qadrsizlansa, mijoz foyda ko‘radi, chunki u kreditni kamroq miqdorda (mahalliy valyutada)
to‘laydi.
Valyuta kursining o‘zgarishidan yuzaga keladigan muammolarni sug‘urtalash.
Bu
ham yo‘qotishlarni kamaytirishga qaratilgan. Sug‘urtalashning bir nechta shakllari mavjud:
sug‘urta kompaniyasidan polis olish, forward bitimlari tuzish, valyuta kursiga oid bandlar
(valyuta rezervatsiyasi) kiritish yoki valyuta kursini kelishuv asosida nazorat qilish.
Riskdan voz kechish.
Bu yondashuvda kompaniya yoki jismoniy shaxs xavfli deb
hisoblangan bozorga umuman kirmaslikka qaror qiladi. Biroq, agar u xorijiy hamkorlar bilan
ishlashni rejalashtirgan bo‘lsa, bu har doim ham amaliy bo‘lavermaydi.
Valyuta risklarini boshqarish strategiyasini tanlashdan oldin, eng avvalo, bu xavfni aniq
belgilab olish, uni baholab chiqish va u iqtisodiy natijalarga qanday ta’sir qilishi mumkinligini
iloji boricha hisoblash zarur. Shundan keyin, amalga oshiriladigan chora-tadbirlarning aniq
maqsadlari belgilanadi. Keyingi bosqichda esa boshqaruv modeli ishlab chiqiladi. Aynan shu
tanlangan model orqali tashkilot xarajatlar, kutilayotgan foyda va mumkin bo‘lgan
yo‘qotishlar o‘rtasida muvozanatni saqlashga erishadi.
Valyuta risklarini oldini olishda “Xedjlash” atamasi ko`p ishlatiladi. Valyuta risklarini
хedjlash - bu kompaniya aktivlarini va moliyaviy resurslarini valyutalarning zararli kurs
o‘zgarishlaridan himoya qilish uchun amalga oshiriladigan choralar majmuasidir. Buni
nafaqat kompaniyalar, balki shaxsiy investitsiyalar bilan shug‘ullanuvchi shaxslar ham amalga
oshiradi. "Hedge" so‘zi ingliz tilidan olingan bo‘lib, "og‘ish" yoki "o‘ralash" degan ma’noni
anglatadi.
Hedjlash usullari
: Bunga misol sifatida
forward bitimlari
(kelajakda ma'lum bir
valyuta miqdorini belgilangan kurs bo‘yicha sotib olish yoki sotish shartnomasi) va
optsionlar
(biror valyutani kelajakda ma'lum bir narxda sotib olish yoki sotish huquqini
beruvchi bitimlar) kabi usullar kiradi. Biroq, mutaxassislar хedjlashning boshqa turli
instrumentlarini ham ta’kidlaydilar, masalan,
swaplar
yoki
valyuta zaxiralarini
diversifikatsiya qilish
.
Xulosa qilib aytganda, valyuta riski bugungi xalqaro iqtisodiy munosabatlarning
ajralmas qismi hisoblanadi. Uni inobatga olmasdan yuritilgan har qanday iqtisodiy faoliyat
potentsial xavf ostida bo‘ladi. Shu sababli, har bir xalqaro moliyaviy operatsiyada valyuta
riskini baholash va unga qarshi choralar ko‘rish zarurati kundan kunga ortib bormoqda.
References:
Используемая литература:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (4-sonli BHS) “Valyuta kursi
o‘zgarishining ta’siri”ni tasdiqlash to‘g‘risida
2.
Shadimetova
Z.
VALYUTA
RISKINI
BAHOLASH
VA
BOSHQARISHNI
TAKOMILLASHTIRISH //EDUCATION AND RESEARCH IN THE ERA OF DIGITAL
TRANSFORMATION. – 2025. – Т. 1. – №. 1. – С. 78-81.
3.
https://alfabank.ru/help/articles/deposits/valyutnyj-risk/
4.
https://www.investopedia.com/terms/c/currencyrisk.asp
5.
https://uz.periodicalfinance.com/10786415-what-are-currency-risks
