YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
26
IBN TUFAYL VA IBN SINONING "XAY IBN YAKZON O‘G‘LI" RISOLASINI
QIYOSIY TAHLIL ETISH
Abduqaxxorova Gavhar
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi, Tasviriy san’at va
muhandislik grafikasi yo’nalishi, 1-24 guruh talabasi
Ochilov Abrorxon
Ilmiy rahbari: Shahrisabz davlat pedagogika institute
ijtimoiy fanlar kafedrasi o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429327
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Sharq mutafakkirlari Ibn Sino va Ibn Tufaylning mashhur
"Xay ibn Yakzon" asari ustida qiyosiy tahlil olib boriladi. Ularning ilmiy-falsafiy yondashuvlari,
asarlardagi asosiy g‘oyalar va ularning keyingi falsafiy tafakkurga ta’siri tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Ibn Sino, Ibn Tufayl, Xay ibn Yakzon, falsafa, inson, bilim, tajriba, aql, diniy-
falsafiy yondashuv.
Kirish
Sharq falsafasining buyuk vakillari Ibn Sino va Ibn Tufayl o‘z davrlarida ilm-fan
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan mutafakkirlardir. Ularning "Xay ibn Yakzon" asari inson
tafakkurining imkoniyatlari va bilimga erishish yo‘llari haqida bahs yuritadigan noyob falsafiy
asarlardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada Ibn Sino va Ibn Tufayl asarlarining falsafiy
asoslari tahlil qilinadi hamda ularning o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari yoritiladi.
Asosiy qism
1. Ibn Sino va Ibn Tufayl hayoti va ilmiy merosi
Ibn Sino (980-1037) – buyuk tabib, faylasuf va olim bo‘lib, uning ilmiy ishlari nafaqat
Sharq, balki G‘arb ilmiy doiralarida ham katta e’tirofga sazovor bo‘lgan. Uning falsafiy ta’limoti
Aristotel va Platon qarashlari bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, aql va tajribaning inson bilimini
shakllantirishdagi o‘rni muhim ekanligini ta’kidlaydi.
Ibn Tufayl (1105-1185) esa andaluslik faylasuf va shifokor bo‘lib, uning "Xay ibn
Yakzon" roman-falsafiy asari inson bilim va idrokini mustaqil ravishda shakllantirish g‘oyasini
ilgari suradi. Bu asar G‘arb falsafasiga ham ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, uning falsafiy yondashuvi
ko‘plab mutafakkirlar tomonidan o‘rganilgan.
2. "Xay ibn Yakzon" risolasi va uning asosiy falsafiy g‘oyalari
Ibn Sinoning "Xay ibn Yakzon" asarida insonning bilim olish jarayoni tajriba va aql
yordamida yuzaga kelishi tushuntiriladi. U tajriba orqali aqlning shakllanishini asoslaydi va
bilim olishning tabiiy yo‘llarini ko‘rsatadi.
Ibn Tufaylning "Xay ibn Yakzon" asari esa insonning jamiyatdan ajralgan holda ham
bilim va haqiqatga erishishi mumkinligini namoyon qiladi. Asarda inson tabiiy muhitda, hech
qanday tashqi ta’sirlarsiz ham o‘z tafakkuri bilan haqiqatga yetishi tasvirlangan.
3. Qiyosiy tahlil: Ibn Sino va Ibn Tufayl qarashlari
Jihatlar
Ibn Sino
Ibn Tufayl
Bilim manbai
Tajriba va aql
Tabiat va ilohiy ilhom
Inson tafakkuri
Tajribaviy bilim asosida
shakllanadi
Ilohiy haqiqatga bevosita anglash
orqali yetiladi
Ilmga erishish yo‘li
Tadqiqot va falsafiy tafakkur
Mustaqil fikrlash va ruhiy tajriba
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
27
Asarning ta’siri
G‘arb va Sharq falsafasiga
ilmiy asos yaratdi
G‘arb falsafiy tafakkuriga
ekzistensial qarashlarni olib kirdi
Bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, har ikki mutafakkir inson idrokining mohiyati va bilim
olish yo‘llari borasida turlicha yondashgan bo‘lsa-da, ularning umumiy maqsadi inson
tafakkurining kuchini anglash va uni rivojlantirishga qaratilgan.
4. "Xay ibn Yakzon" asarining G‘arb va Sharq falsafasiga ta’siri
Bu asar o‘rta asr falsafasi va adabiyotiga katta ta’sir o‘tkazgan. Ibn Tufaylning falsafiy
romani Evropa Uyg‘onish davrida mashhur bo‘lib, u Jon Lokk va Ruso kabi faylasuflarning
tabiat va inson ongi haqidagi qarashlariga asos bo‘lib xizmat qilgan. Ibn Sinoning ilmiy
yondashuvi esa keyingi falsafiy tafakkur rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Xulosa
Ibn Sino va Ibn Tufayl tomonidan yozilgan "Xay ibn Yakzon" asarlari inson tafakkurining
imkoniyatlarini, bilim olish jarayonining tabiiyligi va aqlning o‘rni borasidagi muhim falsafiy
masalalarni yoritadi. Ibn Sinoning tajriba va ilmiy metodlarga asoslangan yondashuvi Ibn
Tufaylning falsafiy tafakkur orqali ilohiy haqiqatga yetishish g‘oyasi bilan farqlanadi. Ushbu
asarlar Sharq va G‘arb falsafiy tafakkuriga katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, bugungi kunda ham
dolzarb hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ibn Sina. "Xay ibn Yakzon". Toshkent: Fan, 2000.
2.
Ibn Tufayl. "Hayy ibn Yaqzan". London: Brill, 2009.
3.
Gutas, D. "Avicenna and the Aristotelian Tradition". Leiden: Brill, 2001.
4.
Nasr, S. H. "Science and Civilization in Islam". Harvard University Press, 1968.
5.
Jon Lokk. "Inson aqli haqida tadqiqot". Toshkent: Sharq, 2015.
