YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
17
XOTIRA HAQIDAGI QARASHLAR VA XOTIRANI RIVOJLANTIRISH
YO‘LLARI
Ibragimova Durdona
Shahrisabiz davlat pedagogika instituti ijtimoiy fanlar fakulteti
Tarix yo’nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15496587
Annotatsiya:
Ushbu maqola inson psixikasining muhim jihatlaridan biri bo‘lgan xotira
jarayonini har tomonlama tahlil qilishga qaratilgan. Xotiraning mazmuni, mohiyatini, inson
faoliyatidagi ahamiyati va uning asosiy turlari keng yoritilgan. maqolada psixologiya,
pedagogika, nevrologiya kabi fanlar uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.Komil inson
bo‘lib shakillanishda insonga diniy va dunyoviy bilimlar kerak bo‘ladi, bunday ko‘plab
bilimlarni olish uchun yaxshi xotira egasi bo‘lmog‘ingiz shartdir.
Kalit so’z
. Xotira, idrok, E. G‘. G‘oziyev, ixtiyoriy, ixtiyorsiz, Farobiy, individ, verbal va
noverbal, psixik jarayon, I. M. Sechenov, K. D. Ushinskiy, XVII asr, Germaniya, Angilya, uzoq
muddatli, qisqa , sensor xotira,
Аннотация
: В данной статье рассматривается один из важных аспектов психики
человека. направлена на комплексный анализ процесса памяти. Широко освещены
содержание, сущность, значение памяти в деятельности человека и ее основные виды.
статья служит важной теоретической основой для таких наук, как психология,
педагогика и неврология. Чтобы стать совершенным человеком, человеку необходимы
религиозные и мирские знания, а чтобы приобрести такое количество знаний,
необходимо иметь хорошую память.
Kalit so’z
. Память, восприятие, Э.Г. Газиев, произвольная, непроизвольная,
Фаробий, индивидуальная, вербальная и невербальная, психический процесс, И.М.
Сеченов, К.Д. Ушинский, XVII век, Германия, Англия, долговременная, кратковременная,
сенсорная память.
Abstract
: This article is one of the important aspects of human psycheaimed at a
comprehensive analysis of the memory process. The content, essence, importance of memory
in human activity and its main types are widely covered. the article serves as an important
theoretical basis for such sciences as psychology, pedagogy, and neurology. To become a perfect
human being, a person needs religious and worldly knowledge, and to acquire such a lot of
knowledge, you must have a good memory.
Keyword
. Memory, perception, E. G. Gaziyev, voluntary, involuntary, Farobiy, individual,
verbal and nonverbal, psychic process, I. M. Sechenov, K. D. Ushinsky, 17th century, Germany,
England, long-term, short-term, sensory memory.
Kirish
. Xotira – inson ongining eng murakkab va ajralmas qismlaridan biridir. Bu bizning
o‘tmishdagi tajribalarni eslab, ularni hozirgi hayotimizga tatbiq etishimizni ta’minlaydigan bir
mexanizm. Xotira orqali biz o‘rgangan bilimlarni saqlab qolamiz, shaxsiy va ijtimoiy
tajribalarimizni tahlil qilib, yangi ma'lumotlarga asoslanib qarorlar qabul qilamiz. Shu sababli,
xotira nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyatning tarixi va madaniyatini saqlab qolish uchun
ham zaruriydir. Har bir inson hayotida xotiraning roli o‘zgarmas bo‘lib, bu jarayonning qanday
ishlashi, uni rivojlantirish va mustahkamlashning ahamiyati bugungi kunda ko‘proq ilmiy
tadqiqotlar va kundalik hayotda dolzarb masalalarga aylanmoqda.Mazkur maqolada xotira
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
18
tushunchasining mohiyati, uning turli turlari va xotirani saqlash uchun qanday amaliy
tavsiyalar mavjudligi haqida so‘z yuritiladi. Bu bilimlar xotirani himoya qilish va
rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlarni ishlab chiqish uchun muhimdir.
Xotira — idrok etilgan narsa va hodisalarni yoki oʻtmish tajribalarni esda qoldirish va
zarur boʻlganda tiklashdan iborat psixik jarayon. Xotira eng yaxshi damlarni esda qoldiradi. U
nerv sistemasi xususiyatlaridan biri boʻlib, tashqi olam voqealari va organizm reaksiyalari
haqidagi axborotni uzoq saqlash hamda uni ong faoliyatida va xulq, xatti harakat doirasida
takroriy qobiliyatida namoyon boʻladi.
Xotira individning oʻz tajribasida esda olib qolishi, esda saqlashi va keyinchalik uni yana
esga tushirishi xotira deb ataladi.Xotira haqidagi dastlabki ilmiy qarashlar Sharq mutafakkirlari
va yunon faylasuflari(Aristotel va boshqalar) da uchraydi. Xususan, Farobiy Xotiraga bilishdagi
aqliy jarayonning tarkibiy qismi sifatida qarab, xotirani faqat insonga emas, hayvonga ham xos
xususiyat ekanini alohida taʼkidlagan.
[1]
Xotira faoliyatida shaxsning g’oyaviy yo’nalishi katta
o’rin egallaydi. Bu yo’nalish uning faoliyatini hayot sharoiti ta'sirida shakllantiradi. Kishi
o’zining shu faoliyati uchun muhim bo’lgan voqea, hodisalarni yaxshi eslab qoladi. Aksincha,
kishi uchun kam ahamiyatga ega bo’lgan narsalar yomon esda qoldiriladi va tezda unutib
yuboriladi. Shu o’rinda xotira borasidagi ta'riflarga qaytsak, ko’pgina adabiyotlarda xotira
tushunchasi quyidagicha ta'riflanadi. "Indvidning o’z tajribasida esda olib qolishi, esda saqlashi
va keyinchalik uni yana esga tushirishi xotira deb ataladi". Lekin mazkur ta'riflarni tahlil qilgan
professor
E.G’.G’oziev
tomonidan xotira tushunchasiga quyidagicha ta'rif beriladi.
"Xotira
atrof-muhitdagi voqelik (narsa)ni bevosita va bilvosita, ixtiyoriy va ixtiyorsiz ravishda, passiv va
faol holda, reproduktiv va produktiv tarzda, verbal va noverbal shaklda, mantiqiy va mexanik yo’l
bilan aks ettiruvchi esda olib qolish, esda saqlash, qayta esga tushirish, unutish hamda tanish
hissidan iborat psixik jarayon. Alohida va umumiylik namoyon qiluvchi ijtimoiy hodisa barcha
taassurotlarni ijobiy qayta ishlashga yo’naltirilgan mnemik faoliyatdir".
[2]
I.M.Sechenov takidlaganidek inson hayotini xotira jarayonisiz tasavvur qilib boʻlmaydi.
Har qanday aqliy elementlarni hatto xato boʻlsa ham har bir elementlarni keyingilari bilan
“biriktirish” uchun xotira ushlab turadi. Bunday “birlashish” xotirasiz rivojlanishi mumkin
emas: Barcha aqliy jarayonlarning eng muhum xususiyati – bu xotira. Xotira inson shaxsining
yaxlitligini taminlaydi, xotirasiz inson yangi tugʻulgan chaqoloq kabidir.
Bogʻcha yoshidagi bolalarda emotsional xotira yaxshi boʻlsa ham, lekin xotiraning bu turi
bolalarga nisbatan katta odamlarda kuchliroq boʻladi. Katta odamlar kuchli emotsional ta’sir
qilgan bazi narsa va hodisalarni hech vaqt eslaridan chiqarmaydilar. Bogʻcha yoshidagi bolalar
esa kuchli emotsional tasir qilgan narsalarni ham bazan eslaridan chiqarib qoʻyishlari mumkin.
Bolalar xotirasini oʻstirishda tarbiyachi va ota-onalarning nutqi ham nihoyatda katta rol
oʻynaydi. Bola bilan gaplashilganda nutq sodda, talaffuz aniq va tushunarli boʻlishi kerak. Bu
haqda mashhur rus pedagoglaridan K.D.Ushinskiyning quyidagi gaplari juda ham oʻrinlidir.
[3]
“Bolaning esida biror narsaning mahkam oʻrnashib qolishini xohlovchi pedagog, bola sezgi
organlarining mumkin qadar koʻprogʻini koʻzi, qulogʻi, tovush organi, muskul sezgisi va hatto,
agar iloji boʻlsa, hidlash va tam bilish organlarini esda tutib qolish jarayonida qatnashtirishga
harakat qilishi kerak’’. Demak bola xotirasi ustida qancha koʻp va puxta ishlansa bolaning
maktab ta’limini oʻzlashtirishi ham shunchalik oson kechadi.
[4]
Xotiraning ilk psixologik
nazariyalaridan biri XVII asrda yuzaga kelgan , birinchi boʻlib XVIII-XIX asrlarda Angliya va
Germaniyada ishlab chiqilgan assotsiativ nazariya hisoblanadi. Ushbu nazariya asosida
assotsiatsiya – G.Ebbingauz, G.Myuller, A.Pilseker va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
19
psixikaning alohida noyob hodisalari oʻrtasidagi aloqa tushunchasi yotadi.Bu nazariyaga
asosan xotira oʻxshashligi, vaqt va fazoviy yaqinligi boʻyicha barqaror boʻlgan qisqa va uzoq
muddatli assotsiatsiyalarning murakkab tizimi sifatida tushuniladi. Ushbu nazariyaga binoan,
koʻplab qonunlar, xususan, G. Ebbingauzning unutish qonuni kashf etilgan. Dastlabki soat
davomida qabul qilingan ma’lumotning 60% gacha boʻlgan qismi unutiladi, olti kundan soʻng
esa birinchi marta yodlab olingan matnning 20% dan kamroq qismi saqlanib qoladi. Vaqt oʻtishi
bilan assotsiativ nazariya bir qator hal etilishi zarur boʻlgan muammolar bilan toʻqnashdi,
ulardan asosiysi inson xotirasining tanlab oʻtkazish xususiyatini tushuntirib berish edi.
[5]
XIX
asrning oxirida assotsiativ nazariya geshtalt nazariyasi bilan almashindi. Bu nazariya uchun
boshlangʻ ilk tushuncha va shu bilan birga, asosida xotiraning noyob hodisalarini tushuntirib
berish mumkin boʻlgan bosh tamoyil sifatida birlamchi elementlarning assotsiatsiyasi emas,
balki, ularning dastlabki, yaxlit tashkiloti – gelshteyn namoyon boʻldi.
Xulosa.
Xotira — inson ongining eng muhim va murakkab jihatlaridan biri bo‘lib, u orqali
biz o‘tmishdagi voqealarni eslaymiz, tajribalarni to‘playmiz va ularni hayotimizda qo‘llay
olamiz. U hayotimizning barcha sohalarida — taʼlim olishda, kasbiy faoliyatda, shaxslararo
munosabatlarda, hissiy kechinmalarni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Xotira bo‘lmasa,
inson shaxs sifatida shakllanmaydi, o‘zligini anglay olmaydi.Xotira – inson tafakkuri, shaxsiy
tajribasi va madaniy merosning asosi hisoblanadi. U nafaqat bilimlarni yodda saqlash, balki
o‘tmishni tahlil qilish, hozirgi holatni anglash va kelajakni rejalashtirishda muhim vositadir. Har
bir inson hayotida muhim o‘rin tutgan voqealar, yaqinlar bilan bog‘liq xotiralar yoki o‘rgangan
bilimlar orqali o‘z yo‘lini topadi. Xotirasiz inson — o‘z o‘tmishini, ildizini va hayotiy maqsadini
yo‘qotgan mavjudotga aylanadi.Shuningdek, milliy va tarixiy xotira xalqning o‘zligini saqlab
qolishida beqiyos ahamiyatga ega. Ajdodlarimiz merosi, tarixiy voqealar, urf-odatlar va
qadriyatlar avloddan avlodga aynan xotira orqali o‘tadi. Shu sababli, bu boylikni asrab-
avaylash, yosh avlodga yetkazish har birimizning muqaddas burchimizdir. Zamonaviy hayotda
informatsiya oqimi haddan ziyod kuchaygan bir paytda inson xotirasi turli xavflarga duch
kelmoqda. Shu sababli, xotirani himoya qilish, uni faollashtirish, asab tizimini tinch saqlash va
ongli ravishda bilimlarni mustahkamlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Turli aqliy mashqlar,
o‘qish, yozish, yangi til o‘rganish, ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanish orqali xotirani kuchaytirish
mumkin. Xotira — bu oddiy eslab qolish jarayoni emas, balki shaxs, jamiyat va butun insoniyat
taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan ma’naviy va aqliy boylikdir. Uni asrash, mustahkamlash va uni
qadrlash – o‘zimizni anglashga yo‘l ochadi. Har bir inson xotira orqali o‘zligini topadi va
kelajakka yo‘l oladi.Agar sizga bular asosida yanada qisqaroq yoki aniq maqsadli variant kerak
bo‘lsa (masalan, maktab, ilmiy maqola yoki esse uchun), aniqlashtirib bersangiz, moslab
tuzaman.Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar xotiraning turli shakllari — qisqa muddatli, uzoq
muddatli, vizual va eshitish xotiralari — haqida chuqurroq tushuncha beradi. Shuningdek,
stress, yoshi, turmush tarzi, ovqatlanish va texnologiyalarning xotiraga ta’siri ham dolzarb
masalalardan hisoblanadi. Shuning uchun ham xotirani rivojlantirish va uni saqlab qolish
uchun aqliy mashqlar, to‘g‘ri ovqatlanish, sog‘lom turmush tarziga amal qilish va doimiy
o‘rganish tavsiya etiladi.Xulosa qilib aytganda, xotira — bu nafaqat shaxsiy rivojlanishning,
balki butun jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir. Har bir inson o‘z xotirasi haqida
g‘amxo‘rlik qilishi, uni qadrlashi va rivojlantirishga intilishi lozim. Chunki barqaror fikrlash,
to‘g‘ri xulosa chiqarish va maqsad sari harakat qilishning poydevori aynan mustahkam xotiraga
tayanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“Umumiy psixologiya”- P.I.Ivanov, M.E.Zufarov O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti- 2008 darslik.
2.
G‘oziyev E. Ontogenez psixologiyasi.Toshkent, Noshir., T 2019.
3.
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYASI «Faylasuflar» nashriyoti Toshkent
– 2011
4.
https://fayllar.org/pars_docs/refs/118/117396/117396.pdf
5.
Abramova, G. S. Rivojlanish psixologiyasi: universitet talabalari uchun darslik - M.:
Akademiya, 2001. - 672 b.
