YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
ZAMONAVIY JAMIYATDA YOSHLARNING IJTIMOIYLASHUVIGA
SUBMADANIYATNING TA`SIRI
Aktimirov Sunnatullo Damir o‘g‘li
SamDU Kattaqo‘rg‘on filiali Ijtimoiy ish yo’nalishi 4-bosqich talabasi
Abbasova Maftuna Subxanovna
Ilmiy rahbar: Phd
Raqamli texnologiyalar va iqtisodiyot kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15480949
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy jamiyatda yoshlarning ijtimoiylashuv
jarayoniga submadaniyatlarning ko‘rsatayotgan ta’siri tahlil qilinadi. Yoshlik davrining
psixologik va ijtimoiy xususiyatlari, shuningdek, ommaviy axborot vositalari, internet va global
madaniyat oqimlari orqali shakllanayotgan submadaniy yo‘nalishlarning ijobiy va salbiy
jihatlari yoritib berilgan.
Kalit so`zlar:
submadaniyat, yoshlar, ijtimoiylashuv, globallashuv, identifikatsiya,
raqamli madaniyat.
KIRISH
Zamonaviy globallashuv sharoitida yoshlarning ijtimoiylashuvi murakkab va ko‘p qirrali
jarayonga aylanmoqda. An’anaviy ijtimoiy institutlar (oila, maktab, diniy va mahalliy
tashkilotlar)ga qo‘shimcha ravishda yangi, noformal ta’sir doiralari paydo bo‘lmoqda. Bu
doiralardan biri – submadaniyatlar (subkulturalar) bo‘lib, ular yoshlar orasida o‘ziga xos
g‘oyaviy va estetik yo‘nalishlarni shakllantirmoqda.
Submadaniyat –
Submadaniyat – bu umumiy jamiyat madaniyatidan farq qiluvchi, ammo
u bilan to‘qnash kelmaydigan, unga nisbatan o‘ziga xos dunyoqarash, qadriyatlar tizimi,
kiyinish uslubi, til va xatti-harakat qoidalariga ega bo‘lgan ijtimoiy guruh madaniyatidir.
Ko‘pincha submadaniyatlar yoshlar orasida shakllanadi, chunki aynan yosh davri –
identifikatsiya, o‘zlikni anglash va mustaqil pozitsiyani shakllantirish davridir.1
Submadaniyatlar ko‘pincha jamiyatdagi asosiy madaniyatga nisbatan o‘ziga xos, ba’zida
esa qarama-qarshi yo‘nalishda rivojlanadi. Ular yoshlarning o‘zini namoyon qilishi, ijtimoiy
guruhga mansublik hissini his etishi va yangi g‘oyalar bilan tanishishi uchun maydon yaratadi.
Bugungi kunda yoshlar orasida hip-hop, k-pop, anime, gamerlar, street-art, eko-
submadaniyatlar va boshqa ko‘plab subkultural yo‘nalishlar mavjud.
Bu guruhlar orqali yoshlar o‘zlarini anglaydi, o‘xshash qiziqishlarga ega do‘stlar topadi va
mustaqil fikrlashga harakat qiladi. Shu jihatdan, submadaniyatlar yoshlar uchun ijtimoiylashuv
vositasi sifatida xizmat qiladi.
Yoshlar orasida keng tarqalgan submadaniyatlar quyidagilardan iborat:
Hip-hop, rap va u bilan bog‘liq urbanistik madaniyatlar;
Anime va manga muxlislari;
K-pop madaniyatini qo‘llovchilar;
Gamerlar (kompyuter o‘yinlariga qiziqadigan yoshlar);
Emo, goth, punk kabi qarshilik ko‘rsatishga asoslangan guruhlar;
Eko-submadaniyatlar (atrof-muhit muhofazasiga yo‘naltirilgan yoshlar harakatlari).
Yoshlarning ijtimoiylashuvi – bu ularning jamiyat hayotiga moslashuvi, qadriyatlar
tizimini o‘zlashtirishi, shaxsiy va guruhiy ijtimoiy rollarni egallashi jarayonidir. Ushbu
jarayonda submadaniyatlar:
Ijobiy ta’siri:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
Submadaniyatlar yoshlarni san’at, musiqa, adabiyot va boshqa yo‘nalishlarda o‘zini erkin
ifoda etishga undaydi.
Identifikatsiya:
Submadaniyatlar yoshlar uchun o‘zini tanitish va ma’naviy yaqinlik
topish imkoniyatini ijodiylik va o‘zini ifoda etish yaratadi.
Faollik va tashabbus:
Ko‘pchilik submadaniyatlar yoshlarni jamoat ishlari, ekologik
muammolar yoki inson huquqlari yo‘nalishida faol bo‘lishga chorlaydi.
Salbiy ta’siri:
Normadan chetga chiqish:
Ba’zi submadaniyatlar ijtimoiy normalarni rad etish,
tajovuzkorlik, noqonuniy harakatlarni targ‘ib qilishga moyil bo‘ladi.
Guruhbosim va izolyatsiya:
Yoshlarda “biz – ular” tamoyili kuchayib, jamiyatdan
ajralish, begonalashish holatlari yuzaga keladi.
Internet orqali manipulyatsiya:
Raqamli submadaniyatlar orqali yoshlar ongiga
ekstremistik yoki radikal g‘oyalar singdirilishi mumkin.
Bu jarayon natijasida yoshlar asosiy jamiyatdan yiroqlashib, mustaqil fikrlash o‘rniga,
submadaniyatlar ta’siridagi andazaviy fikrlar va harakatlarga ergashadi. “Hozirgi vaqtda ko’z
o`ngimizda dunyoning geopolik, iqtisodiyva ijtimoiy, axborot-kommunikatsiya manzarasida
chuqur o’zgarishlar ro’y berayotgan, turli mafkuralar tortishuvi keskin tus olayotgan bir
vaziyatda barchamizga ayonki, fikrga qarshi fikr, g’oyaga qarshi g’oya, jaholatga qarshi ma’rifat
bilan kurashish har qachongidan ko’ra muhim ahamiyat kasb etmoqda” 2
Ha, bugun atrofimizda ro’y berayotgan turli voqealarga to’gri va munosib baho
bermasdan, kechayotgan jarayonlarga o’zimizning daxldor ekanimizni his qilmay, “bu
muammolarga mening daxlim yo’q, ular haqida o’ylash mening uchun emas, boshqalar bosh
qotirsin”, degan tushuncha bilan yashashning, loqaydlikning vaqti allaqachon o’tib ketgan.
Bugungi zamondoshlarimiz o’tgan asrning 90-yillaridagi odamlar emas. Yurtdoshlarimizning
ma’naviy dunyosi yuksalib ijtimoiy faolligi o’sib, daxldorlik tuyg’usi kundan kun kuchayib
bormoqda. Binobarin, yuksak ma’naviyatli shaxsni hech kim yenga olmaydi. Yuksak ma’naviyat
qaror topgan jamiyat esa hargiz tanazzulga yuz tutmaydi
Submadaniyatlar ko‘pincha rasmiy ijtimoiy institutlardan (oila, maktab, mahalla)
mustaqil shakllanadi. Bu holat ijtimoiylashuv jarayonida noformal yo‘nalishlar kuchayishiga
olib keladi. Masalan, hip-hop submadaniyati orqali yoshlar o‘z ijtimoiy noroziligini musiqiy yo‘l
bilan ifoda etadi, bu esa ularning jamiyatdagi o‘rnini qayta ko‘rib chiqishga sabab bo‘ladi.
Boshqa tomondan, internet va ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat yurituvchi virtual
submadaniyatlar (masalan, meme-madaniyat, anonim guruhlar) ko‘pincha shaxsiyatsizlik,
yengil-el tanqid, kiberhujumlar va salbiy informatsiyalarning tarqalishiga sabab bo‘ladi.3
XULOSA
Zamonaviy jamiyatda submadaniyatlar yoshlarning ijtimoiylashuvi jarayonida muhim
omilga aylanmoqda. Ular orqali yoshlar o‘z “men”ini topishga harakat qilishadi, lekin bu
harakat ijobiy yoki salbiy natijalarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun ota-onalar,
o‘qituvchilar, sotsiologlar va pedagoglar yoshlar submadaniy yo‘nalishlarining mohiyatini
tushunib, ularni to‘g‘ri yo‘naltira olishlari zarur. Ular orqali yoshlar o‘ziga xos dunyoqarashga
ega bo‘ladi, ijtimoiy rollarni sinab ko‘radi va jamiyatda o‘z o‘rnini topishga harakat qiladi. Shu
bilan birga, submadaniyatlarning salbiy ta’sirlarini ham inkor etib bo‘lmaydi. Shuning uchun
ijtimoiy institutlar, ta’lim tizimi va ota-onalar bu jarayonga ongli va faol yondashib, yoshlarni
sog‘lom ijtimoiy yo‘nalishlarga yo‘naltirishi zarur.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘oziyev, E. (2020).
Yoshlar psixologiyasi
. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.
To‘raqulov, N. (2021).
Yoshlar va submadaniyat: sotsiologik tahlil
. Toshkent: Ijtimoiy fikr
markazi.
3.
Bauman, Z. (2000).
Liquid Modernity
. Cambridge: Polity Press.
4.
Jenkins, H. (2006).
Convergence Culture: Where Old and New Media Collide
. New York: New
York University Press.
5.
Castells, M. (2010).
The Rise of the Network Society
(2nd ed.). Wiley-Blackwell.
6.
Qodirov, A. (2019). “Submadaniyatlarning yoshlar ongiga ta’siri: zamonaviy
yondashuvlar”,
Yoshlar sotsiologiyasi
ilmiy jurnali, №2(15), 45-50.
7.
Karimova, D. (2022). “Globallashuv va yoshlar madaniyati: subkultural oqimlar tahlili”,
O‘zbekiston sotsiologiyasi
, №3(28), 17-23.
