YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
36
IQTISODIY TARAQQIYOT, IQTISODIY O’SISH VA MILLIY BOYLIK
Ubaydullayev Shohjahon
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
Marketing yo’nalishi 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515619
Annotatsiya:
Ushbu tezisda iqtisodiy taraqqiyot, iqtisodiy o'sish va milliy boylikning
o'zaro ta'siri tahlil qilingan Iqtisodiy siyosatni shakllantirishda innovatsiyalar, inson kapitalini
rivojlantirish va barqaror iqtisodiyotga o'tish kabi masalalar muhim ahamiyatga egaligi ham
ta’kidlab o’tilgan.
Kalit so’zlar:
iqtisodiy taraqqiyot, iqtisodiy o'sish, milliy boylik, yalpi ichki mahsulot
(YIM), innovatsion texnologiyalar, investitsiyalar, inson kapitali, barqaror rivojlanish, tabiiy
resurslar, ishlab chiqarish samaradorligi.
Kirish.
Iqtisodiy Taraqqiyotning Ta'rifi va Muhimligi
Iqtisodiy taraqqiyot
— bu mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy o'zgarishlar
jarayonidir. Ushbu jarayon iqtisodiy resurslarning samarali ishlatilishini, ishlab chiqarish va
xizmatlar sektorining rivojlanishini ta'minlaydi. Taraqqiyotning asosiy maqsadi — xalqning
turmush darajasini oshirish, resurslardan samarali foydalanish va barqaror iqtisodiy
rivojlanishni ta'minlashdir. Iqtisodiy taraqqiyotning natijasi sifatida ijtimoiy, iqtisodiy va
siyosiy tizimlarning yaxshilanishi kutiladi. Masalan, yangi ish o'rinlarining yaratilishi,
iqtisodiyotni innovatsiyalar bilan to'ldirish va infratuzilmani rivojlantirishga katta ahamiyat
beriladi. Iqtisodiy taraqqiyotning ko'rsatkichlari: yalpi ichki mahsulot (YIM) o'sishi, ish bilan
ta'minlash darajasi, aholi farovonligi, ekologik barqarorlik va boshqa ijtimoiy xizmatlar
sohasidagi o'zgarishlar.
Iqtisodiy O'sish va Uning O'zaro Bog'liqligi
Iqtisodiy o'sish
— bu mamlakatning iqtisodiy faoliyatining ortishi, ya'ni yalpi ichki
mahsulot (YIM)ning yoki boshqa iqtisodiy ko'rsatkichlarning o'sishi bilan o'lchanadi. O'sish
qisqa muddatda yuz berishi mumkin, ammo iqtisodiy o'sishning uzoq muddatli va barqaror
bo'lishi uchun iqtisodiy taraqqiyot zarurdir.
Iqtisodiy O'sish va Milliy Boylikning O'zaro Ta'siri
Iqtisodiy o'sish va milliy boylik o'rtasidagi o'zaro ta'sir juda katta ahamiyatga ega.
Iqtisodiy o'sish milliy boylikni oshiradi, chunki o'sish jarayonida ishlab chiqarish samaradorligi
oshadi va yangi resurslar yaratiladi. Shuningdek, milliy boylikning o'sishi iqtisodiy o'sishni
davom ettirishga yordam beradi. Iqtisodiy o'sish orqali yangi texnologiyalar joriy etiladi, yangi
ish o'rinlari yaratiladi va odamlarning turmush darajasi yaxshilanadi. Bularning barchasi milliy
boylikning oshishiga olib keladi. Boshqa tomondan, milliy boylikni samarali boshqarish o'sishni
tezlashtiradi, chunki resurslardan optimal foydalanish, infratuzilma va ishlab chiqarish
quvvatlarining rivojlanishi iqtisodiy faollikni oshiradi.Noto'g'ri boshqarilgan yoki samarasiz
foydalanilgan boylik esa iqtisodiy inqiroz yoki muammolarga olib kelishi mumkin. Masalan,
tabiiy resurslarni haddan tashqari ekspluatatsiya qilish, ijtimoiy va ekologik muammolarni
keltirib chiqarishi mumkin.
Iqtisodiy Taraqqiyot, O'sish va Milliy Boylikni Rivojlantirishning Asosiy
Yo'nalishlari
Iqtisodiy taraqqiyot va o'sishni rivojlantirish uchun quyidagi yo'nalishlarga e'tibor
qaratish zarur:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
37
1.Innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish
— yangi texnologiyalarni joriy etish va
ilm-fan sohasida yangi tadqiqotlar olib borish. Bu, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va
yangi mahsulotlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
2.Inson kapitalini rivojlantirish
— ta'lim va sog'liqni saqlash tizimlarini
mustahkamlash. Ta'lim darajasini oshirish, malakali ishchi kuchini tayyorlash va aholining
umumiy farovonligini yaxshilash.
3.Barqaror iqtisodiyot
— atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyotga o'tish.
Resurslarni tejash, tabiiy resurslardan foydalanishni samarali boshqarish, ekologik izni
kamaytirish.
4.Xalqaro savdoni rivojlantirish
— global iqtisodiyotga integratsiya qilish, eksport va
importni oshirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish.
5.Siyosiy va iqtisodiy islohotlar
— mamlakat ichidagi iqtisodiy islohotlarni amalga
oshirish, yaxshilangan infratuzilma va barqaror siyosiy muhitni ta'minlash.
Adabiyotlar va tahlillar
Birinchi nazariyada o’zini-o’zi tartibga soladigan bozor iqtisodiyoti mexanizimlari: erkin
raqobat, baxo(narx), talab va taklif mexanizimlari hamma ishlab chiqarish omillaridan unumli
foydalanib, ishlab chiqarish hajmining toxtovsiz o’sishiga shart-sharoyit yaratadi. Bu nazariya
asoschilari A.Marshal, L.Valras va M.Fridmanlardir.( iqtisodiyot nazaryasi)
Ikkinchi nazariya J.M.Keyns va keynschilar nazariyasi bo’lib, bunda davlat makro darajada
iqtisodiyotni tartibga solishda faol ishtrokining zarurligini ko’rsatadi. Keyns nazariyasi
investitsiyalarni kopaytirib, yalpi talabni oshirish va uning ta’sirida iqtisodiy o’sishga ta’sir
ko’rsatishga qaratilgandir.(iqtisodiyot nazaryasi)
Bu nazariyalar ichida U.Rostouning iqtisodiy o’sish bosqichlari to’g’risidagi nazariyasi
ham e’tiborga sazovordir. U iqtisodiy o’sish bosqichlari bilan bir qatorda jamiyatning tarixiy
evolutsiyasini yaratishga xarakat qilgan. U jamiyat va iqtisodiyot bosqichlarini aniqlashda 3
belgiga:
A) texnika taraqqiyoti darajasiga;
B) ishbilarmonlikning faollik darajasiga;
C) iste’mol darajasiga.
Natija va Tahlillar
Iqtisodiy o‘sish – bu ya'ni mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) hajmining oshishi,
ya'ni iqtisodiyotning miqdoriy o‘sishi
.
Iqtisodiy taraqqiyot esa faqat miqdoriy o‘sish bilan cheklanmaydi, balki ijtimoiy va sifat
o‘zgarishlarini ham o‘z ichiga oladi. Bu barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan jarayon.
Milliy boylik esa mamlakatning mavjud tabiiy, moddiy, moliyaviy va inson kapitalidan
iborat bo‘lib, iqtisodiy taraqqiyot va o‘sishning asosini tashkil etadi.
Hamma ma’lumotlarni birlashtiradigan bolsak bu yerdagi manbalar bir-biriga bog’liq.
O’zbekiston Respublikasining yalpi ichki mahsuloti(YIM) tarkibida 2023 va 2024- yillarda
tarmoqlar bo’yicha quyidagi ulushlar kuzatildi:
Xizmatlar sohasi 46,2% dan 47,4% ga oshgan, Sanoat sohasida 25,3% dan 26,4% ga oshdi,
Qishloq, o’rmon va baliqchilik sohasida 21,2% dan 19,2% ga tushdi, Qurilish sohasida 7,3% dan
7,0% ga tushdi.
Umuman olganda, 2024- yilda O’zbekiston iqtisodiyoti 6,5% ga o’sdi va YIM hajmi 115
milliard AQSH dollariga yetdi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
38
Xulosa:
Iqtisodiy taraqqiyot, o'sish va milliy boylikning o'zaro ta'siri, har bir davlatning
iqtisodiy siyosatini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Iqtisodiy o'sish mamlakatni yanada
rivojlantirishga yordam berishi uchun, milliy boylikni samarali boshqarish zarur. Barqaror
rivojlanish uchun iqtisodiy resurslarni oqilona boshqarish, innovatsiyalarni joriy etish, atrof-
muhitni muhofaza qilish va inson kapitalini rivojlantirish zarur. Iqtisodiy taraqqiyotning asosiy
maqsadi — aholi farovonligini oshirish va kelajakdagi iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sharifxoʻjayev M., Oʻlmasov A., Iqtisodiyot nazariyasi, T., 1985;
2.
Rasulov M, Bozor iqtisodiyoti asoslari, T., 1999;
3.
Shodmonov Sh., Alimov R., Joʻrayev T., Iqtisodiyot nazariyasi, T., 2002;
4.
Oʻlmasov A., Iqtisodiyot asoslari, T., 1997;
5.
Razzoqov A. va b., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 1997.
