YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
9
BANKLAR ARO VALYUTA JAMG‘ARMASINING MOHIYATI
Sadikov Zafarbek Adilbekovich
Andijon davlat texnika instituti “Buxgalteriya hisobi va menejment”
kafedrasi katta o`qituvchisi
Abdujaporov Ziyoyiddin Visoliddin o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti
Bank ishi va auditi 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15527770
Annotatsiya:
Mazkur maqolada banklararo valyuta muomalasida uchrayotgan asosiy
muammolar va xavf-xatarlar tahlil qilinadi. Unda banklar o‘rtasida valyuta savdosi jarayonida
yuzaga keladigan tizimli xatoliklar, tartibga solishdagi muammolar, valyuta kursining
beqarorligi, likvidlik tanqisligi, huquqiy me’yorlarning yetarlicha ishlab chiqilmaganligi kabi
salbiy omillar yoritib berilgan. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida tavsiyalar berilib,
O‘zbekiston moliya tizimida banklararo valyuta muomalasini takomillashtirish yo‘llari ko‘rib
chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: banklararo muomala, valyuta bozori, xavf tahlili, likvidlik, regulyator
siyosati, kurs xatari
АННОТАЦИЯ:
В данной статье рассматриваются основные проблемы и риски,
возникающие в межбанковских валютных операциях. Анализируются системные
ошибки в процессе валютной торговли между банками, проблемы регулирования,
нестабильность валютных курсов, дефицит ликвидности и недостаточное развитие
нормативно-правовой базы. На основе международного опыта предложены
рекомендации по совершенствованию межбанковского валютного оборота в
финансовой системе Узбекистана.
Ключевые слова:
межбанковские операции, валютный рынок, анализ рисков,
ликвидность, политика регулятора, валютный риск
.
KIRISH
.
Banklararo valyuta muomalasi- bu tijorat banklari va markaziy banklar o‘rtasida chet el
valyutalarini xarid qilish va sotish bilan bog‘liq moliyaviy munosabatlar tizimidir. Ushbu
muomala global moliyaviy tizimning ajralmas bo‘lagi bo‘lib, xalqaro savdo, investitsiyalar,
qarzlar va to‘lovlar tizimining uzluksiz ishlashini ta’minlaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank
tizimida amalga oshirilgan islohotlar fonida valyuta bozorining liberallashuvi banklararo
valyuta operatsiyalarining hajmi va turlarini kengaytirdi. Shu bilan birga, bu sohada qator
muammolar va xavf omillari yuzaga chiqmoqda.
Banklararo valyuta muomalasida valyuta kurslarining o‘zgaruvchanligi, likvidlik
tanqisligi, xalqaro siyosiy vaziyat, huquqiy tartibotlarning noaniqligi va texnologik zaifliklar
kabi xavflar muomala xavfsizligi va barqarorligiga tahdid solmoqda. Ushbu maqolada aynan
banklararo valyuta muomalasida yuzaga kelayotgan muammolar va ularning sabablari, xavf
turlari va ularni kamaytirish choralariga ilmiy yondashuv asosida tahlil beriladi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda banklararo valyuta muomalasida uchrayotgan muammolar va xavflarni
aniqlash va ularni baholash uchun kombinatsiyalashgan yondashuv qo‘llanildi. Birinchi
navbatda, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, tijorat banklari hamda Xalqaro valyuta
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
10
jamg‘armasi (IMF) va Jahon banki tomonidan taqdim etilgan ochiq ma’lumotlar, hisobotlar va
statistik ko‘rsatkichlar tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida 2020–2024 yillar oralig‘idagi valyuta kurslarining dinamikasi,
banklararo operatsiyalar hajmi, milliy valyutaning erkin konvertatsiya darajasi hamda banklar
o‘rtasidagi valyuta likvidligining o‘zgarishi o‘rganildi. Shuningdek, normativ-huquqiy hujjatlar,
jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Markaziy bank qarorlari va
O‘zbekiston bank tizimining transformatsiyasiga oid qonunlar tahlil qilindi.
Tadqiqot sifatini oshirish maqsadida, valyuta bozori mutaxassislari va bank xodimlari
bilan norasmiy suhbatlar va so‘rovnomalar ham o‘tkazildi. Ular orqali muammolarni ichki
amaliyotdan kelib chiqib baholash va real xavflarni aniqlash imkoniyati yaratildi. Shu orqali
nafaqat statistik ko‘rsatkichlar, balki subyektiv tajriba va professional qarashlar ham
umumlashtirildi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston banklararo valyuta muomalasida bir
nechta asosiy muammolar va xavflar mavjud bo‘lib, ular milliy valyuta barqarorligiga va bank
tizimi likvidligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Birinchi muammo –
valyuta kursining keskin o‘zgaruvchanligi
. 2022–2024 yillar
oralig‘ida so‘mning AQSh dollariga nisbatan kursi bir necha marta devalvatsiyaga uchradi.
Masalan, 2022-yilda 1 AQSh dollari o`rtacha 10 600 so‘m atrofida bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yil
oxiriga kelib o`rtacha 12 500 so‘mgacha ko‘tarilgan. Bu esa banklar o‘rtasidagi valyuta
operatsiyalarida prognozlashni qiyinlashtiradi va risklarni oshiradi.
Ikkinchi muammo –
valyuta likvidligi bilan bog‘liq muvozanatsizlik
. Ba’zi tijorat
banklari xalqaro valyuta jamg‘armalari yoki eksport tushumlariga bog‘langan holda valyuta
zaxirasini to‘plagan bo‘lsa-da, kichik va o‘rta banklar bunday imkoniyatga ega emas. Bu esa
banklararo bozorda tengsiz sharoitlar yuzaga kelishiga olib kelmoqda.
Uchinchi xavf –
hujjatlashtirishdagi noravshanlik va texnik nosozliklar
. Banklararo
valyuta almashuvi ko‘plab hujjat asosida amalga oshiriladi. Ayrim hollarda bu jarayon
kechikishlarga va xatolarga olib kelmoqda. Ayniqsa, xalqaro to‘lov tizimlari orqali amalga
oshiriladigan operatsiyalarda SWIFT tizimiga bog‘liq nosozliklar xavf omili hisoblanadi.
To‘rtinchi xavf –
geosiyosiy beqarorlikning ta’siri
. 2022-yildan boshlab Rossiya va
Yevropa o‘rtasidagi iqtisodiy keskinliklar, shuningdek, Yaqin Sharqdagi siyosiy qarama-
qarshiliklar global valyuta bozorlariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu holat O‘zbekiston banklarining
xorijiy hamkor banklar bilan ishlashida ehtimoliy xavflarni kuchaytirmoqda.
Yana bir muhim jihat shuki, Markaziy bank tomonidan yaratilgan
banklararo valyuta
jamg‘armasi
tizimi valyuta resurslarini vaqtincha taqsimlashda foydali bo‘lsa-da, u barcha
banklarni qamrab olishga hali to‘liq erishmagan. Bu tizim faqat yirik banklar o‘rtasida samarali
ishlamoqda, kichik banklar esa resurslardan yetarlicha foydalana olmayapti.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Yuqorida keltirilgan natijalar asosida banklararo valyuta muomalasidagi muammolar
tizimli va o‘zaro bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Valyuta kursining o‘zgaruvchanligi bir tomondan
banklarning prognozlarini murakkablashtirsa, boshqa tomondan, ularning risklarni boshqarish
tizimlariga qo‘shimcha bosim yuklaydi. Ushbu holatda O‘zbekiston Markaziy bankining o‘z
vaqtida intervensiyalar qilishi kurs barqarorligida muhim rol o‘ynaydi. Biroq
intervensiyalarning faqat qisqa muddatli ta’siri bo‘lishi mumkinligi tufayli uzoq muddatli
strategiyalar zarur.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
11
Valyuta likvidligi muvozanatsizligi esa, ayniqsa, kichik va o‘rta banklar uchun dolzarb
muammo hisoblanadi. Ular xalqaro kredit liniyalari yoki eksport-import operatsiyalariga
kamroq jalb qilinganligi sababli ichki bozor valyutasiga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda
qiyinchilikka duch keladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, banklararo valyuta jamg‘armasi
muhim mexanizm sifatida ko‘riladi, chunki u vaqtincha valyutaga ehtiyoj sezayotgan banklarga
zaxira hisobidan yordam beradi. Biroq bu jamg‘armaning faqat yirik banklar bilan cheklangani
adolatli raqobat tamoyiliga zid keladi.
Hujjatlashtirishdagi texnik muammolar va SWIFT tizimidagi uzilishlar zamonaviy
texnologiyalarni bank tizimiga to‘liq va integratsiyalashgan holda joriy etish zarurligini
ko‘rsatadi. Bu esa faqat IT infratuzilmani kuchaytirish emas, balki bank xodimlarini malakali
tayyorlashni ham taqozo etadi.
Geosiyosiy xavflar esa global valyuta muomalasiga bevosita ta’sir qiluvchi omillardandir.
Xususan, Rossiyaga nisbatan qo‘llanilayotgan sanksiyalar ayrim to‘lov tizimlariga to‘siq
bo‘lmoqda va bu holat O‘zbekiston banklarining xalqaro valyuta operatsiyalarida
ishonchliligini pasaytiradi. Shu sababli, O‘zbekiston bank tizimi uchun turli valyuta kanalari va
ko‘p tomonlama hamkorlikni rivojlantirish strategiyasi dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Alohida e’tiborga loyiq jihat shundaki, banklararo valyuta jamg‘armasi joriy iqtisodiy
tizimda valyuta oqimlarini muvofiqlashtiruvchi, vaqtincha resurs yetishmovchiligini bartaraf
etuvchi muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ammo bu jamg‘armaning shaffofligi,
ishtirokchi banklar o‘rtasida tenglik prinsipining ta’minlanishi va operatsion jarayonlarning
aniq reglamentlashtirilishi zarur. Aks holda, bu tizim ayrim banklarning ustunlikka ega bo‘lishi
orqali raqobat muhitini buzishi mumkin.
Ushbu tahlillar asosida aytish mumkinki, O‘zbekistonda banklararo valyuta muomalasi
tizimini takomillashtirish uchun huquqiy, texnologik va iqtisodiy choralarni bir vaqtda amalga
oshirish talab etiladi.
Chet davlatlar tajribasiga murojaat qilsak, banklararo valyuta bozori jarayonlarida har bir
mamlakatning o‘ziga xos yondashuvi mavjud. Masalan, Rossiyada banklararo valyuta
muomalasi “Moskva valyuta birjasi” (MOEX) orqali markazlashgan tarzda amalga oshiriladi. Bu
tizim banklar o‘rtasidagi ishonchni oshirish bilan birga, davlatning valyuta siyosatini aniq
boshqarishiga imkon yaratadi. Bundan tashqari, Rossiya Markaziy banki xorijiy valyuta
operatsiyalari uchun kundalik kurslarni aniqlaydi va bu bozor ishtirokchilarining faoliyatini
soddalashtiradi. Qozog‘istonda esa “KASE” (Kazakhstan Stock Exchange) orqali amalga
oshiriladigan valyuta savdolari orqali banklararo valyuta muomalasi tartibga solinadi. Ushbu
yondashuv orqali ular bozordagi shaffoflikni ta’minlashga erishgan. Turkiyada esa valyuta
operatsiyalarida banklararo platformalar orqali elektron savdo tizimlari qo‘llaniladi, bu esa
tranzaksiyalar tezligini oshirib, valyuta kurslarining o‘zgarishiga nisbatan sezuvchanlikni
kamaytiradi. Ushbu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, valyuta bozori ishtirokchilari o‘rtasidagi
ishonchni oshirish va xavflarni minimallashtirish uchun markazlashgan va texnologik
asoslangan yondashuvlar samarali natija beradi.
O‘zbekiston qonunchiligi nuqtai nazaridan esa, banklararo valyuta muomalasi “Valyuta
tartibi to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil 22-oktabrdagi yangi tahrir) va O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining tegishli nizomlari asosida tartibga solinadi. Ushbu qonun doirasida yuridik
shaxslar va tijorat banklariga xorijiy valyuta bilan erkin operatsiyalarni amalga oshirish huquqi
berilgan. Biroq, ayrim normativ cheklovlar — masalan, operatsion limitlar, majburiy zaxira
talablarining yuqoriligi, valyuta kursining qisqa muddatli o‘zgaruvchanligi — banklararo
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
12
savdolarda xavflilikni oshirishi mumkin. Shu bilan birga, Markaziy bankning 2021-yilgi
qaroriga asosan valyuta operatsiyalari bo‘yicha maxsus nazorat tizimi joriy etilgan bo‘lib, bu
tizim banklararo tranzaksiyalarda firibgarlik xavfini kamaytirishga xizmat qiladi.
Qonunchilikning yana bir dolzarb jihati — xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish masalasi
bo‘lib, ayni vaqtda bu boradagi ishlar davom etmoqda.
Banklararo valyuta muomalasida uchrayotgan xavflarni kamaytirish va tizimni yanada
samarali qilish uchun bir qator taklif va tavsiyalarni keltirish mumkin. Birinchidan, Markaziy
bank tomonidan barcha valyuta operatsiyalari yagona elektron platforma orqali amalga
oshirilishini majburiy qilish tavsiya etiladi. Bu orqali har bir tranzaksiya avtomatik qayd etiladi,
tahlil qilinadi va real vaqt rejimida monitoringga olinadi. Ikkinchidan, blokcheyn
texnologiyalaridan foydalanib, tranzaksiya zanjiri shaffofligi va ishonchliligi oshiriladi. Bu
texnologiya soxtalashtirish, takroriy tranzaksiya yoki noto‘g‘ri hisob-kitob xavfini deyarli yo‘q
qiladi. Uchinchidan, valyuta kursining sun’iy manipulyatsiyasini oldini olish maqsadida
mustaqil nazorat mexanizmini- masalan, moliyaviy ombudsman yoki valyuta arbitr sudi kabi
muassasalarni joriy etish mumkin. To‘rtinchidan, tijorat banklari xodimlari uchun xalqaro
amaliyotga asoslangan sertifikatli kurslar orqali muntazam malaka oshirish tizimi joriy etilishi
zarur. Bu ularning bozor dinamikasiga nisbatan sezuvchanligini oshiradi va xatolar sonini
kamaytiradi. Nihoyat, har chorakda Markaziy bank tomonidan banklararo valyuta bozorining
holati bo‘yicha ochiq hisobot e’lon qilinishi orqali bozor ishtirokchilarining xabardorligi va
ishonchi oshiriladi.
Mazkur xulosa asosida aytish mumkinki, banklararo valyuta muomalasini
takomillashtirish faqat moliyaviy foyda emas, balki iqtisodiy barqarorlik, investitsiyaviy
jozibadorlik va xalqaro moliyaviy integratsiyaning chuqurlashuvi nuqtai nazaridan ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, bu yo‘nalishdagi islohotlar kompleks va bosqichma-bosqich
amalga oshirilishi zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 22.10.2019 yildagi O‘RQ-573-son. Valyutani
tartibga solish to‘g‘risida.
2.
X22 Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari: Darslik / J.X.Ataniyazov, R.R.Tojiyev,
E.D.Alimardonov, M.A.Mirzayev; II-qism. - T.: «Iqtisod-Moliya»
3.
В 12 Xaiqaro valyuta-kredit munosabatlari: Darslik / T.I. Bobakulov, U.A. Abdullayev; - Т.:
“Iqtisod-Moliya”, 2019 — 228 b.
4.
https://uz.brictly.com/valyuta-bozori/
5.
https://www.embat.io/en/blog/how-to-mitigate-exchange-rate-risk-a-complete-guide-
6.
https://www.nordea.com/en/news/5-steps-to-manage-your-currency-risk
